`
11
O’TKIR BRONXIT KASALLIGIDA TO’QIMALARNING GISTOLOGIK
O’ZGARISHLARI VA ULARNING DIAGNOSTIK AHAMIYATI.
Xodjaeva Muqaddasxon Satti- Maxammatovna
Qo’qon Universiteti Andijon Filiali Gistologiya fani o’qtuvchisi
Tel:+998 99-900-7121
Email: usmanalievaaa21@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15755701
Annotatsiya:
Ushbu maqolada o‘tkir bronxit kasalligida bronxial shilliq qavat va boshqa
to‘qimalarda kuzatiladigan gistologik o‘zgarishlar hamda ularning tashxis jarayonidagi
ahamiyati tahlil qilinadi. Shuningdek, patologik jarayonlarning bemorda kuzatiladigan klinik
belgilar bilan uzviy bog‘liqligi ko‘rib chiqiladi. Tadqiqot natijalari shifokorlar uchun tashxis
qo‘yish va davolash strategiyasini belgilashda muhim ahamiyat kasb etadi.
Kalit so’zlar:
o’tkir bronxit, bronxial shilliq qavat, gistologik o’zgarishlar, diagnostik
ahamiyatlar.
Xodjaeva Muqaddasxon Satti-Muxammatovna
O’qtuvchi Andijan branch of Kokand University
Tel:+998 93 691 07 25
Email: usmalievaaa21@gmail.com
Annotation:
this article analyzes the histological changes observed in the bronchial
mucosa and other tissues in acute bronchitis and their importance in the diagnostic process. It
is also considered that pathological processes are inextricably linked with the clinical signs
observed in the patient. The results of the study are instrumental in establishing diagnostic
and therapeutic strategies for physicians.
Keywords:
acute bronchitis, bronchial mucosa, histological changes, diagnostic
significance.
Kirish:
O‘tkir bronxit – bu bronxlarning shilliq qavati yallig‘lanishi bilan kechadigan
kasallik bo‘lib, odatda virusli yoki bakterial infeksiya natijasida rivojlanadi. Bu kasallik
bronxlarning ichki yuzasini shishiradi, ko‘p miqdorda shilliq ajralishiga va yo‘tal bilan
namoyon bo‘ladigan simptomlarga sabab bo‘ladi.
1. Virusli infeksiyalar (gripp, paragripp, adenovirus, koronavirus, RSV va boshqalar) –
o‘tkir bronxit holatlarining 85–90% ini tashkil qiladi.
2. Bakterial infeksiyalar (Streptococcus pneumoniae, Haemophilus influenzae,
Mycoplasma pneumoniae, Chlamydia pneumoniae va boshqalar) – kamroq uchraydi.
3. Kimyoviy va fizik omillar (chang, tutun, toksik gazlar, allergenlar) – bronxlarning
shilliq qavatini shikastlab, ikkilamchi yallig‘lanishga olib kelishi mumkin.
4. Chekish – tamaki tutuni bronxlarni qo‘zg‘atib, surunkali yoki o‘tkir bronxit
rivojlanishiga sabab bo‘ladi.
5. Immunitetning pasayishi – sovqotish, charchash, stress yoki surunkali kasalliklar
fonida kuzatiladi.
Klinik belgilari: Yo‘tal – dastlab quruq, keyin esa balg‘amli bo‘ladi.
Balg‘am ajralishi – shaffof, sariq yoki yashil tusda bo‘lishi mumkin.
Haroratning ko‘tarilishi – odatda 37,5–38,5°C, ba’zan undan yuqori.
`
12
Ko‘krakda og‘riq yoki noqulaylik – ayniqsa chuqur nafas olganda yoki yo‘tal paytida
seziladi.
Nafas qisilishi – bronxlar shishganida yoki shilliq bilan to‘lganda kuzatiladi.
Hushtakli nafas – bronxlarning torayishi yoki shilliq bilan to‘lishi natijasida yuzaga
keladi.
Bosh og‘rig‘i, holsizlik va charchoq – organizmning umumiy yallig‘lanishga bergan
reaktsiyasi.
Tashxis qo‘yish usullari: Shifokor ko‘rigi – stetoskop bilan nafas olish tovushlarini
tinglash.
Laborator tahlillar – qon tahlili (yallig‘lanish belgilari bor-yo‘qligini aniqlash uchun).
Balg‘am tahlili – bakterial infeksiya mavjudligini tekshirish uchun.
Rentgen – pnevmoniyani istisno qilish yoki og‘ir holatlarda bronxlarning holatini
baholash uchun.
Davolash usullari: Virusli bronxitda – ko‘proq simptomatik davolash qo‘llanadi (isitma
tushiruvchi vositalar, ko‘p suyuqlik ichish, dam olish).
Bakterial bronxitda – shifokor antibiotiklar buyurishi mumkin.
Yo‘talni yengillashtirish uchun – balg‘am chiqaruvchi dorilar va inhalatsiyalar tavsiya
etiladi.
Og‘ir hollarda – bronxlarni kengaytiruvchi dorilar yoki kislorod terapiyasi kerak bo‘lishi
mumkin.
Asoratlari: O‘tkir bronxit odatda 7–14 kun ichida o‘tib ketadi, lekin noto‘g‘ri davolansa,
quyidagi asoratlar rivojlanishi mumkin:
Surunkali bronxit (agar kasallik uzoq davom etsa yoki tez-tez qaytalansa).
Bronxopnevmoniya (infeksiya bronxlardan o‘pkaga o‘tishi).
Bronxial obstruksiya (bronxlarning torayishi va nafas olishning qiyinlashishi).
Profilaktika (oldini olish):
Sovuq va shamollashdan saqlanish.
Qo‘llarni tez-tez yuvish va gigiyenaga rioya qilish.
Gripp va pnevmoniyaga qarshi emlanish.
Chekishni tashlash va changli yoki ifloslangan muhitdan saqlanish.
Immunitetni mustahkamlash (sog‘lom ovqatlanish, sport bilan shug‘ullanish).
O‘tkir bronxit odatda jiddiy kasallik hisoblanmasa ham, uning simptomlariga beparvo
qarash asoratlar rivojlanishiga olib kelishi mumkin. Shuning uchun o‘z vaqtida davolanish va
profilaktika choralariga rioya qilish muhim. O‘tkir bronxit bronxial shilliq qavatining
yallig‘lanishi bo‘lib, u ko‘pincha respirator infeksiyalar, allergik reaksiyalar va kimyoviy yoki
fizik omillar ta‘sirida yuzaga keladi. Gistologik tekshiruv mazkur kasallikni aniqlashda muhim
ahamiyat kasb etadi.
Epiteliy qavatdagi o’zgarishlar: Epiteliy hujayralarining deskvamasiyasi — bu jarayonda
epiteliya hujayralari qisman yoki to‘liq to‘kiladi va bu himoya funksiyasining buzilishiga sabab
bo‘ladi. (qavatining to‘kilishi): Yallig‘lanish jarayonining zo‘rayishi natijasida silindrsimon
epiteliyning ayrim joylari shilliq qavatdan ajralib tushadi.
`
13
Bu jarayon bronxlarning himoya qobiliyatini kamaytiradi va infeksiyaning rivojlanishiga
sharoit yaratadi. Metaplaziya — bronxial epiteliyning ko‘p qavatli yassi epiteliya bilan
almashtirilishi kuzatiladi, bu esa surunkali yallig‘lanish xavfini oshiradi.
Shilliq qavatdagi o’zgarishlar: Goblet hujayralarining gipersekretsiyasi (ko‘payishi):
Goblet hujayralari normal holatda ham shilliq ishlab chiqaradi, ammo o‘tkir bronxitda
ularning soni oshadi va shilliq sekretsiyasi haddan tashqari kuchayadi. Natijada, shilliq qavat
qalinlashadi va balg‘am ajralishi kuchayadi. Siliar epiteliy disfunksiyasi: Normal sharoitda
silindrsimon epiteliy yuzasidagi kiprikchalar bronxlardan begona zarrachalar va shilliqni
chiqarishda yordam beradi. O‘tkir bronxitda yallig‘lanish natijasida kiprikchalar zararlanadi
yoki qisman yo‘qoladi, bu esa sekretsiyaning to‘planishiga va bronx lümenining torayishiga
olib keladi. Lamina propria (epiteliy osti qavati) va interstitsial o‘zgarishlar: Yallig‘lanish
hujayralarining to‘planishi: Neytrofillar, makrofaglar va limfotsitlarning ko‘p miqdorda
to‘planishi kuzatiladi. Bu hujayralar mikroblarga qarshi kurashib, immun javobni
faollashtiradi. Kapillyarlarning kengayishi va shish: Yallig‘lanish mediatorlari (histamin,
prostaglandinlar) ta’sirida qon tomirlari kengayadi va ularning o‘tkazuvchanligi oshadi. Bu
esa suyuqlikning to‘qimalarga chiqishiga va shish paydo bo‘lishiga sabab bo‘ladi.
Fibroblastlarning faollashishi: Uzoq davom etgan yallig‘lanish jarayonida fibroblastlar
faollashib, kollagen ishlab chiqarishni kuchaytirishi mumkin. Agar jarayon surunkali shaklga
o‘tsa, bu bronx devorining qalinlashishiga va havo yo‘llarining torayishiga olib keladi. Bronx
devorining chuqur qatlamlaridagi o‘zgarishlar: Submukoza bezlarining gipertrofiyasi:
Bronxlar osti qavatidagi shilliq bezlar kattalashadi va ko‘proq shilliq ishlab chiqaradi. Bu holat
bronx yo’lining yanada torayishiga sabab bo‘lishi mumkin.
Chuqur yallig‘lanish jarayoni: Og‘ir hollarda yallig‘lanish bronx devorining chuqur
qatlamlariga tarqalib, peribronxial to‘qimalarga o‘tadi.Bu esa bronxlarning butun devorini
qalinlashtirishi va havoning erkin harakatlanishini cheklashi mumkin. Degenerativ
o‘zgarishlar — epiteliy hujayralarida shish, vakuolizatsiya va distrofik jarayonlar kuzatiladi.
Giperemiya — shilliq qavat kapillyarlarining kengayishi va qon bilan to‘lishi, bu esa bronx
devorining shishishiga olib keladi. Yallig‘lanish infiltrati — limfotsitlar, eozinofillar,
makrofaglar va neyrofillarning to‘planishi kuzatiladi. Shilliq ishlab chiqaruvchi bezlarning
giperplaziyasi shilliq ishlab chiqarish jarayonining kuchayishi natijasida balg‘am hosil bo‘lishi
ortadi.
Bronx devoridagi shishlar: Odem (shish) — interstitsial to‘qimalarda suyuqlik yig‘ilishi,
bu esa bronx yo‘llarining torayishiga olib keladi. Fibroz o‘zgarishlar — uzoq davom etgan yoki
surunkali shaklga o‘tgan bronxit holatlarida kuzatiladi. Agar kasallik uzoq davom etsa,
epiteliyning regeneratsiyasi boshlanadi. Epiteliy ostidagi bazal hujayralar faollashib, yangi
epiteliya qatlami hosil qiladi. Ba’zi hollarda epiteliy displaziyaga uchrab, metaplaziya
shakllanishi mumkin (masalan, silindrsimon epiteliy yassi epiteliyga aylanishi). Agar bronxit
surunkali tus olsa, doimiy yallig‘lanish natijasida bronx devori qalinlashadi va obstruktsiya
yuzaga kelishi mumkin. Ushbu gistologik o‘zgarishlar o‘tkir bronxitning klinik belgilari bilan
bevosita bog‘liq bo‘lib, yo‘tal, balg‘am ajralishi va bronxial sekretsiyaning ortishiga sabab
bo‘ladi.
O‘tkir bronxit odatda virusli kasallik bo‘lib, ko‘p hollarda simptomatik davolash yetarli
bo‘ladi
`
14
Ko‘p suyuqlik ichish – tanani nam holatda ushlab turish va balg‘amni suyuqlashtirish
uchun (issiq choy, o‘t damlamalari, mineral suvlar foydali). Xona namligini saqlash – quruq
havo yo‘talni kuchaytiradi, shuning uchun namlagich ishlatish tavsiya etiladi. Dam olish –
immunitetni mustahkamlash va organizmga tiklanish imkoniyatini berish muhim. Chekishdan
voz kechish – tamaki tutuni bronxlarning yallig‘lanishini kuchaytiradi va kasallikni uzoq
davom etishiga sabab bo‘ladi. Ingalatsion davolash. Ingalatsiyalar yo‘tal va nafas qisilishini
kamaytirishga yordam beradi: Nafas yo‘llarini namlantirish uchun: Oddiy fiziologik eritma
yoki mineral suv bilan inhalatsiya.Balg‘amni suyuqlashtirish uchun: Ambroksol,
Acetylcysteine eritmalari. Bronxlarni kengaytirish uchun: Salbutamol yoki ipratropium
bromid (shifokor tavsiyasiga ko‘ra). Xalq tabobati usullari. Issiq o‘simlik damlamalari: Asal va
limon bilan choy. Zanjabil, shivit yoki kekik damlamalari. Issiq kompresslar: Ko‘krak qafasiga
asal va xantal kompressi. Oyoqlarni issiq suvda 10-15 daqiqa ushlab turish nafas yo‘llarini
yumshatadi. Asoratlarning oldini olish. Kasallikdan keyin 2-3 hafta davomida sovuq va changli
joylardan saqlanish. Immunitetni oshirish uchun vitamin C va D qabul qilish. Surunkali
bronxitga aylanishini oldini olish uchun chekishni tashlash va toza havoda ko‘proq yurish.
O‘tkir bronxit odatda to‘g‘ri davolash bilan 7-14 kun ichida tuzaladi. Agar simptomlar 3
haftadan ortiq davom etsa yoki ahvol yomonlashsa, shifokorga murojaat qilish shart.
Xulosa:
O'tkir bronxit kasalligi ko'pincha engil kechadi va vaqtincha bo'lishi mumkin,
ammo agar davolash kechiktirilsa, surunkali bronxitga o'tish xavfi bor. Gistologik o'zgarishlar
bu kasallikni aniqlash va davolashda muhim diagnostik ahamiyatga ega. Yallig'lanish, epitelial
deskvamasiya, mukozal sekresiyalarning oshishi va bronx devorlarining o'zgarishi —
bularning barchasi mikroskopik tekshiruvlar yordamida aniqlanadi. Ushbu o'zgarishlarning
tahlili kasallikning jarayonini kuzatishda, davolashning samaradorligini baholashda va
prognozni belgilashda muhim rol o'ynaydi. Kasallikni erta bosqichda aniqlash va davolash,
asosan yallig'lanishni kamaytirishga qaratilgan vositalar bilan amalga oshiriladi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Anderson J.M. "Pathology of the Airways", New York, 2012.
2.
Kumar V., Abbas A.K., Aster J.C. "Robbins Basic Pathology", Tenth Edition, 2017.
3.
Davidson's "Principles and Practice of Medicine", 23rd Edition, 2018.
4.
Ивашкин В.Т. "Пульмонология: Руководство для врачей", Москва, 2015.
5.
Экономика и социум № 7(122) 2024 https://www.jupr.ru/8-122-2024 стр. 56-60.
6.
Kosimov D. Bronx o’pka tizimi kasalliklari O’quv qollanma 2023 yil
7.
“Allergic diseases in children: interdisciplinary issues and comprehensive solutions” iii
international scientific and practical conference november 22-23, 2024
8.
Damage to the histological tissues of the respiratory tract in children due to the
environmental pollution https://doi.org/10.5281/zenodo.14185423
