`
146
INGLIZ TILI DARSLARIDA HIKOYALASH ASOSIDA NUTQIY
KOMPETENSIYALARNI RIVOJLANTIRISH METODIKASI
A.Sultanova
Nukus DPI O‘zbek tili kafedrasi dotsenti
G.Kurbanova
QDU tayanch doktoranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15751962
Annotatsiya
Mazkur maqola ingliz tili darslarida hikoyalash orqali o‘quvchilarning og‘zaki va yozma
savodxonligini takomillashtirish masalalariga bag‘ishlangan.
Kalit so‘zlar.
Nutqiy kompetensiya, lingvistik kompеtеntsiya, tinglab tushunish, video
topishmoq, pedagogik texnologiya, mashq, metod.
Аннотация.
Данная статья посвящена вопросам совершенствования устной и
письменной грамотности учащихся посредством рассказывания историй на уроках
английского языка.
Ключевые слова.
Речевая компетенция, Лингвистическая компетенция,
аудирование, видео загадка, педагогическая технология, упражнение, метод.
Annotation
. This article focuses on improving students' oral and written literacy
through storytelling in English classes.
Keywords.
Speech competence, linguistic competence, listening, video puzzle,
pedagogical technology, exercise, method.
O‘zbekistondagi umumta’lim maktablarida ingliz tili darslarida to‘rt til ko‘nikmasini
(tinglash, o‘qish, yozish, so‘zlash) integratsiyalash orqali o‘qitishni takomillashtirish bo‘yicha
bir nechta asosiy ishlar amalga oshirilgan. “Future English” va “English Impact Uzbekistan”
loyihalari doirasida maktablarda ingliz tili ko‘nikmalarini tizimli integratsiyalash bo‘yicha
keng qamrovli tadqiqotlar olib borilgan. Bu loyihalar O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi
vazirligi bilan hamkorlikda amalga oshirilgan va Australian Council for Educational Research
(ACER) va University of Bath kabi xorijiy ilmiy hamkorlar ishtirok etgan.
2021-yili “Uzbekistan National Curriculum for English Reform” hujjatida ingliz tili
ta’limini soha bo‘yicha joriy etish va metodologiyani yangilash masalalari yoritilgan. Bu
hujjatda til ko‘nikmalarini birlashtiruvchi yondashuvlar, darsliklar va test baholash usullari
ko‘rib chiqilgan. Mahalliy o‘qituvchilar va ilmiy tadqiqotchilardan, Shakhnoza Jalolova kabi
olimlar oliy ta’lim muassasalarida ingliz tili o‘qitish usullarini takomillashtirish, xususan,
tilning to‘rt ko‘nikmasini integratsiyalash borasida metodik tavsiyalarni ishlab chiqqan.
Ingliz tilini o‘qitishda hijoyalash usuli (yoki fonetik bo‘lib talaffuz qilish, ingliz tilida
"syllabication" yoki "syllable-based method") o‘quvchilarga so‘zlarni bo‘g‘inlarga ajratib
o‘rganish orqali talaffuz va yozuvni osonlashtirishga yordam beradi. Bu usul ayniqsa
boshlang‘ich bosqichda yoki fonetik bilimga ehtiyoj sezadigan o‘quvchilar uchun foydalidir.
Quyida hijoyalash usulining asosiy jihatlari va uni ingliz tili o‘qitishda qo‘llash yo‘llari
keltirilgan:
Hijoyalash usulining asosiy maqsadi:
1. So‘zlarni talaffuz qilishni osonlashtirish.
2. Yozuv va o‘qish o‘rtasidagi bog‘liqlikni tushunishga yordam berish.
`
147
3. Ehtimoliy xatoliklarni kamaytirish (ayniqsa talaffuzda).
4. O‘quvchilarni tovush va harf munosabatlarini anglashga o‘rgatish.
Darsda hikoyalash usulini qanday qo‘llash mumkin?
1. Bo‘g‘inga ajratishni o‘rganish: So‘zlarni bo‘g‘inlarga ajratishni o‘rgatish (masalan: ta-
ble, com-pu-ter, hap-py). Buning uchun klapan qoidalari (syllable rules) o‘rganiladi: Open
syllable (ochiq bo‘gin): tugashi unli bilan (he, go). Closed syllable (yopiq bo‘gin): tugashi
undosh bilan (cat, big). Magic 'e' syllable: bike, name. Vowel team syllable: meat, boat.
Boshqalar: R-controlled, Consonant-le va hokazo.
2. Vizual yordamlar: Kartochkalar bilan mashqlar. Bo‘g‘inli diktantlar (syllabic
dictation). Audio materiallar orqali eshitish-talaffuz mashqlari.
3. Ritm va ohang yordamida o‘rgatish: So‘zlarni bo‘g‘inlarga ajratib qarsak bilan talaffuz
qilish. She’rlar va qo‘shiqlarni bo‘g‘in asosida o‘qish
4. So‘z tuzish mashqlari: Bo‘g‘inlar orqali yangi so‘zlar yasash (masalan: pen + cil =
pencil). Bu kabi usullar talaffuz va imloni mustahkamlaydi. Eshitish orqali so‘z tanib olishni
tezlashtiradi. O‘quvchining o‘qish qobiliyatini (reading fluency) oshiradi. Har bir so‘z qoidaga
bo‘ysunavermaydi (masalan, colonel – /ˈkɝː.nəl/)
Darsda fonetik jihatdan to‘g‘ri namuna keltirish muhim. Ingliz tilini o‘qitishda
hikoyalash usuli (yoki fonetik bo‘lib talaffuz qilish, ingliz tilida "syllabication" yoki "syllable-
based method") o‘quvchilarga so‘zlarni bo‘g‘inlarga ajratib o‘rganish orqali talaffuz va yozuvni
osonlashtirishga yordam beradi. Quyida hijoyalash usulining asosiy jihatlari va uni ingliz tili
o‘qitishda qo‘llash yo‘llari keltirilgan: Hijoyalash usulining asosiy maqsadi:
1. So‘zlarni talaffuz qilishni osonlashtirish.
2. Yozuv va o‘qish o‘rtasidagi bog‘liqlikni tushunishga yordam berish.
3. Ehtimoliy xatoliklarni kamaytirish (ayniqsa talaffuzda).
4. O‘quvchilarni tovush va harf munosabatlarini anglashga o‘rgatish.
Bugungi axborot texnologiya rivojlangan asrda ta’lim jarayonida audio kitoblar, video
lavhalardan, multimedia vositalaridan foydalangan holda dars o‘tish zamon talabiga aylanib
bormoqda. Bolalarni qayta hikoyalashga o‘rgatishda audio kitoblardan foydalanish yaxshi
samara beradi. Masalan, hayvonlar haqida quyidagi ertakni eshittirib, bolalarga qayta
hikoyalashni topshirish mumkin. Bu bilan ularning nutqiy ko‘nikmalarini takomillashtiribgina
qolmasdan, xotirasini ham mustahkamlash mumkin.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Mirziyoyev Sh.M. Kitob mahsulotlarini chop etish va tarqatish tizimini rivojlantirish,
kitob mutolaasi va kitobxonlik madaniyatini oshirish hamda targ`ibot qilish bo`yicha
komissiya tuzish to`grisida. // Prezident Farmoni.
2.
“Xalq so`zi” gazetasi, 2017-yil 13-yanvar. – № 9. – B. 1
3.
A. Abduqodirov, R. Ishmuhammedov. ”Ta’limda innovatsiya” Toshkent -2010
4.
Jo’rayev A.J. Tarbiyaviy darslarni o’tish. Sinf rahbarlari uchun qo’llanma. -T.:O’qituvchi,
1994 y.
`
148
5.
Tal’at G‘afforova. “Boshlang‘ich ta’limda zamonaviy pedagogik texnologiyalar”
Toshkent– 2011.
6.
Mehriddinov Z.Isamuhammedov O." Boshlang'ich ta'lim saboqlari" Toshkent 2014
7.
Berdimuratov E., Pirniyazov J., Allanazarov Q., Uspanova J. Oqiw kitabi uliwma orta bilim
beriw mekteplerinin’ 4-klasi ushun sabaqliq. – No’kis: Qaraqalpaqstan, 2017. – B. 57.
