`
116
HUDUDIY SANOAT IXTISOSLASHUVINING O‘ZBEKISTONDAGI HOLATI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI
Niyazov Muzaffar Abdusattarovich
Mirzo Ulug‘bek nomidagi O‘zbekiston Milliy universiteti
Iqtisodiyot fakulteti Davlat va korporativ strategiyalari kafedrasi
katta o‘qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15812038
Annotatsiya:
Tezisda O‘zbekiston sanoatining hududiy ixtisoslashuvi chuqur tahlil
qilinadi. Tadqiqotning asosiy maqsadi — lokatsion koeffitsient (LQ) va Herfindahl-Hirschman
indekslari yordamida respublika viloyatlaridagi ustun ixtisoslashgan, diversifikatsiyalashgan
va past potensialga ega tarmoqlarni aniqlash hamda sanoat klasterlari o‘rtasida integratsion
hamkorlik mexanizmlarini ishlab chiqishdir.
Kalit so‘zlar:
sanoat ixtisoslashuvi, hududiy klaster, Location Quotient, diversifikatsiya,
Uzbekistan, regional industrial development.
O‘zbekiston korxonalari 2025 yil yanvar–may oylarida 375 trln so‘mlik sanoat mahsuloti
ishlab chiqardi; real o‘sish indeksi 106,4 %ni tashkil etdi Biroq ishlab chiqarishning hududiy
taqsimoti bir xilda emas: Navoi, Toshkent shahri va Toshkent viloyatining ulushi 56 %ni,
ayrim janubiy va g‘arbiy hududlar ulushi esa 5 %dan kamini tashkil etadi[1]. Bu tafovut
sanoat ixtisoslashuvi va hududiy raqobatbardoshlik masalasini dolzarb qiladi.
O‘zbekiston sanoatining mintaqaviy tarkibi oxirgi yillarda keskin o‘zgarishlarga
uchramoqda. Ayni paytda mamlakatda hududlararo iqtisodiy tafovutlar, tarmoqlar bo‘yicha
konsentratsiyaning yuqoriligi va ixtisoslashuv darajasining nomutanosibligi sanoat siyosatini
hududiy rejalashtirish bilan uyg‘unlashtirish zaruratini keltirib chiqarmoqda. Prezident
farmon va qarorlarida (PF-4853, PQ-3175, PF-5992 va b.) belgilangan erkin iqtisodiy zonalar,
mahalliylashtirish siyosati, klasterlash va texnoparklar yaratish jarayonlari aynan ushbu
muammoning yechimi sifatida taklif qilinmoqda[2]. Biroq bu chora-tadbirlarning amaliy
natijasi hududlar kesimida qanchalik samarali bo‘layotgani hali yetarli ilmiy tahlilga ega emas.
Erkin iqtisodiy zonalar (EIZ) faoliyatini kengaytirib, soliq-bojxona imtiyozlari yaratildi va
bank tizimi islohotida klaster va EIZ rezidentlariga imtiyozli kredit liniyalari ajratilishini
nazarda tutildi. Kudratov Z.G. EIZni regional ixtisoslashuvning asosiy mexanizmi sifatida
nazariy model taklif qilgan[3]. Babadjanov J. & Petrick M. (2023) paxta-to‘qimachilik
klasterlarining samaradorligini empirik o‘rgangan[4].
2023–2025 yillar statistikasi asosida sanoat tarmoqlarining hududlar bo‘yicha LQ va
HHI orqali baholash:
Har bir viloyat qaysi tarmoqqa ixtisoslashgani yoki ixtisoslashmaganini aniqlash orqali
hududlararo iqtisodiy tengsizlik, markazlashuv (metropolitan dominance) va “iqtisodiy
turg‘unlik zonalari”ni aniqlash mumkin.
LQ (Location Quotient): bu ko‘rsatkich ma’lum bir hududda tarmoqning mamlakat
bo‘yicha nisbiy ulushini ifodalaydi.
LQ > 1,2 → hudud mazkur tarmoqqa ixtisoslashgan;
LQ ≈ 1 → o‘rtacha ko‘rsatkich;
LQ < 0,8 → ixtisoslashmagan yoki zaif.
`
117
HHI (Herfindahl-Hirschman Index): sanoat tarkibining diversifikatsiyalashgan yoki
konsentratsiyalashgan darajasini aniqlaydi.
HHI > 0,25 → yuqori konsentratsiya;
HHI < 0,15 → diversifikatsiyalashgan tarmoq.
Tarmoqlar
va
hududlar
bo‘yicha
matritsa
tuzilib,
sanoat
siyosatining
differensiallashtirilgan (yo‘naltirilgan) yondashuvi ishlab chiqiladi.
1-jadval
Hududlarning LQ va HHI bahosi
Hudud
Dominant tarmoq
LQ
HHI
Status
Navoi
ruda-oltin metallurgiya
3.5
0.32
Monoklaster
Andijon
to‘qimachilik,
avtomobilsozlik
2.8
0.28
ixtisoslashgan
Toshkent sh.
mashinasozlik,
farmatsevtika
1.9
0.12
diversifikatsiya
Surxondaryo
oziq-ovqat, qurilish
materiallari
0.72
0.22
past potensial
Jizzax
qurilish-agro
0.67
0.25
past potensial
Navoi viloyati (ruda-oltin metallurgiyasi) – LQ = 3,5, HHI = 0,32 →
yuqori konsentratsiya
Andijon (to‘qimachilik-avtomobilsozlik) – LQ = 2,8, HHI = 0,28 →
ixtisoslashgan
Toshkent sh. (mashinasozlik-farmatsevtika) – LQ = 1,9, HHI = 0,12 →
diversifikatsiyalashgan
Surxondaryo, Sirdaryo, Jizzax – LQ < 0,8 →
past potensialli zonalar
Sanoat hajmi o‘sishi miqyosi yirik hududlarda tabiiy ko‘rinishi mumkin. Ammo bu
haqiqiy samaradorlikni (aholi boshiga nisbatan) ko‘rsatmaydi. Shu sababli per capita tahlil
muhim.
Har bir viloyat uchun jon boshiga sanoat mahsuloti (mln so‘m/aholi) hisoblanadi.
Yillik o‘sish sur’atlari (2025/2024) aniqlanadi.
K-means yoki PCA asosida hududlar 3 guruhga ajratiladi:
Yuqori samara, yuqori o‘sish;
Yuqori samara, past o‘sish;
Past samara, o‘sish yuqori.
Resursga nisbatan ortiqcha yuklangan yoki potensiali yetarlicha safarbar etilmagan
hududlar aniqlanadi. Bu esa strategik resurs taqsimotini shakllantirishga xizmat qiladi.
O‘zbekiston sanoatining hududiy ixtisoslashuvi 2023–2025 yillar tahliliga ko‘ra, chuqur
asimmetriyaga ega ekani tasdiqlandi. Ayrim hududlarda (Navoi, Andijon, Toshkent shahri)
yuqori konsentratsiyalashgan tarmoqlar mavjud bo‘lib, ular sanoat hajmining katta qismini
ta’minlaydi. Biroq boshqa viloyatlarda (Surxondaryo, Jizzax, Sirdaryo) ixtisoslashuv darajasi
past, mavjud resurslar to‘liq safarbar etilmagan. Bu esa mamlakat sanoat siyosatida
muvozanatsizlik, samaradorlikning nisbiy pastligi va mintaqalararo iqtisodiy tafovutlar
yuzaga kelishiga olib kelmoqda.
Tahlil uchun qo‘llanilgan LQ va HHI ko‘rsatkichlari har bir hududning sanoatga
ixtisoslashuv darajasi va tarmoqlarning diversifikatsiyalashganligini aniqlash imkonini berdi.
`
118
Bundan tashqari, per capita ishlab chiqarish va yillik o‘sish sur’atlarining taqqoslanishi
resurslarning noto‘g‘ri taqsimlanganini, ayrim hududlar haddan tashqari yuklanganini
ko‘rsatdi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 26.10.2016 yildagi “Erkin iqtisodiy zonalar
faoliyatini kengaytirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PF–4853-sonli Farmoni.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 07.08.2017 yildagi “Erkin iqtisodiy
zonalar faoliyatining samaradorligini oshirish chora-tadbirlari”gi PQ–3175-sonli Qarori.
3.
Kudratov Z.G., Toshboev B.B., Yuldoshev Sh.T. (2014). “Erkin iqtisodiy zonalar
faoliyatining iqtisodiy samaradorligini oshirish masalalari”. – TDIU ilmiy jurnali, №4.
4.
Babadjanov J., Petrick M. (2023).
Cotton clusters and industrial policy in Uzbekistan:
empirical evidence and institutional challenges
. – Eurasian Geography and Economics, Vol. 64,
Issue 2.
5.
Milliy statistika qo‘mitasi. “Hududlar bo‘yicha sanoat ishlab chiqarish ko‘rsatkichlari
6.
UNIDO (United Nations Industrial Development Organization). Industrial
Competitiveness Index – Uzbekistan Country Profile, 2024.
