`
96
O‘TKIR HOSHIMOVNING “DUNYONING ISHLARI” QISSASIDA BADIIY
PSIXOLOGIZM
Jumamuratova Ruxshona
Nukus davlat pedagogika instituti talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15803646
Annotatsiya:
Ushbu maqolada O‘tkir Hoshimovning “Dunyoning ishlari” asarida badiiy
psixologizmning namoyon bo‘lish usullari tadqiq qilinadi. Asarning asosiy qahramonlarining
ichki dunyosi, xususan, ona-bola munosabatlari, yolg‘izlik, hasrat va xotiralar kabi mavzular
chuqur psixologik talqin bilan yoritilgan. Muallifning real hayotdagi kuzatishlari, nozik
psixologik detallar va lirik tasvirlar orqali inson ruhiyatining murakkab qatlamlari ochib
berilgan. Asarda qo‘llanilgan ichki monologlar, ramziy obrazlar va xotiralar tizimi badiiy
psixologizmning o‘ziga xos namunalari sifatida tahlil qilingan.
Kalit so‘zlar:
badiiy psixologizm, lirik proza, ichki monolog, xotira, ona obrazi, ruhiy
kechinmalar, adabiy tasvir usullari, psixologik realizm.
Badiiy psixologizm – bu adabiy asarda qahramonlarning ruhiy holati, his-tuyg‘ulari va
ichki kechinmalarining badiiy vositalar orqali ifodalanishi. Bu hodisa L.S. Vygotskiyning
“Psixologiya iskusstva” asarida ta’kidlaganidek, san’atda inson ruhiyatini chuqur anglash va
uni badiiy obrazlar orqali yetkazish jarayonidir.
M.M. Bakhtin esa “Dialogik tasavvur” nazariyasida badiiy matnda qahramonlarning ichki
monologlari va psixologik dialoglarining ahamiyatini ta’kidlaydi. O‘tkir Hoshimov asarida bu
usullar keng qo‘llanilgan, masalan, bosh qahramonning onasi haqidagi xotiralari orqali uning
ruhiy holati lirik tarzda ochib beriladi.
“Dunyoning ishlari” qissasida bosh qahramonning bolalik xotiralari uning psixologik
portretini shakllantirishda muhim rol o‘ynaydi. “Oq, oydin kechalar” hikoyasida onasi bilan
o‘tkazgan paytlari tasvirlangan:
“Bolaligimni eslasam, iliq yoz kechalari ko‘z oldimga keladi. Hovlimizda bir tup bodom
bo‘lardi... Onam: “Bodom yolg‘iz bo‘lgani uchun meva qilmaydi”, deb tushuntirardi.”
1
Bu satrlar orqali qahramonning onasiga bo‘lgan mehr-muhabbati va bolalikdagi
osoyishta hayoti tasvirlanadi. Xotiralarning lirik ohangi o‘quvchiga qahramonning ichki
dunyosini yaqin his qilish imkonini beradi.
Temporal psixologizm (vaqt psixologiyasi): Asarda xotiralar va hozirgi zamon
o‘rtasidagi dinamik o‘zaro ta'sir qahramonning ruhiy holatiga chuqur ta'sir ko‘rsatadi. “Oq,
oydin kechalar” hikoyasida bolalik xotiralari bilan katta yoshdagi tushunchalarining qarama-
qarshiligi psixologik portretning evolyutsiyasini ko‘rsatadi
Kollektiv ong va individual psixologiya: Mahalla hayoti tasvirlarida (masalan, “Sovchilar”
hikoyasi) jamoaviy ong bilan shaxsiy his-tuyg‘ular o‘rtasidagi kurash qahramonlarning ichki
kechinmalariga yangi nuanslar qo‘shadi. Bu ijtimoiy psixologizm elementlarini ko‘rish
mumkin.
Tilning psixologik funktsiyasi: Hoshimov xalq og‘zaki nutq uslubidan foydalangan holda
qahramonlarning ichki dunyosini ochishga erishadi. Ayniqsa dialoglarda qo‘llanilgan sintaktik
1
Hoshimov O‘. Dunyoning ishlari. Toshkent, Yangi asr avlodi, 2017. –B. 5.
`
97
tuzilmalar (qisqa, uzilgan gap tuzilmalari) shaxslarning emotsional holatini aniqroq
yetkazishga xizmat qiladi.
Kosmik psixologizm: “Oq, oydin kechalar”da yulduzlar, oy kabi kosmik obrazlar inson
ruhiyati bilan metaforik bog‘langan holda tasvirlanadi. Bu qahramonning onasi bilan bo‘lgan
aloqasini kengroq falsafiy kontekstga olib chiqadi.
Patologik holatlarning tasviri: “Shayx” qahramonining ruhiy holati orqali muallif
ijtimoiy chetlashtirilgan shaxslarning psixologiyasiga hamdardlik bilan yondashishini ko‘rish
mumkin. Bu esa asarning psixologik chuqurligini yanada oshiradi.
2
Gender psixologiyasi: Asarda ayol qahramonlar (ayniqsa ona obrazlari) tasvirida gender
stereotiplaridan chetga chiqilganligi, ularning murakkab ichki dunyolari ochib berilganligi
zamonaviy psixologik yondashuvlarni aks ettiradi.
Travma psixologiyasi: Urush oqibatlari (“Ermon buvaning tilagi” hikoyasi) va oilaviy
travmalar (“Qarz” hikoyasi) tasviri orqali posttravmatik stressning uzoq muddatli psixologik
oqibatlari badiiy mahorat bilan ifodalangan.
1. “Oq, oydin kechalar” qissasi.
“Onam oyga tikilib turib ohista pichirlar edi: Qaymomaxon qulla, qanotlari tilla...” - Bu
yerda ona va bolaning o'rtasidagi hissiy aloqa tabiat obrazlari orqali ramziy ifodalangan.
Oyning nuri - bu onaning mehrini, bolaning xotirasida saqlanib qolgan iliq hislarni anglatadi.
Qahramonning bolalik xotiralarida onasining bu qo'shig'i doimo qaytalanib turishi, uning
psixikasida onasi bilan bog'liq eng quvonchli lahzalarning saqlanib qolganligini ko'rsatadi.
2. “Tasalli” qissasi.
3
“Bir hafta bo'ldiki, do'stlarim, tanish-notanishlar eshikdan ma'yus kirib kelishadi.” - Bu
parcha motam psixologiyasining aniq ifodasidir. “Ma'yus” so'zi orqali kelganlarning
hamdardlik holati, qahramonning esa ularga nisbatan ichki iztirobi seziladi. Qahramonning
"ona uchun bolaning katta-kichigi bo'lmaydi" degan fikri esa uning onasiz qolgan dunyosidagi
bo'shliqni his qilishini ko'rsatadi.
3. “Haqqush” qissasi.
4
“Ilhaq! Is'hoq!” - Bu fojiali qushlarning chaqirig'i orqali muallif insoniy ajralish va
yolg'izlikning chuqur psixologik ta'sirini aks ettiradi. Qahramonning bu tovushlarni
eshitganda onasining aytgan ertagini eslashi, bolalik xotiralari bilan hozirgi hissiyotlarning
o'zaro ta'sirini ko'rsatadi.
4. “Qarz” qissasi.
5
“Qo'limdan shirinliklar tushib ketdi.” - Bu qisqa ibora orqali qahramonning hayratga
tushgani, bolaning so'zlari uning ichki dunyosiga qilgan ta'siri ajoyib ifodalangan. Bu yerda
hech qanday uzun tushuntirishsiz, faqat bir harakat orqali kuchli hissiyot yetkazilgan.
5. “Ikki afsona” qissasi.
6
“Bir bor ekan, bir yo'q ekan, qadim zamonda oftob bo'lgan ekan.” - Onaning bolasiga
aytayotgan ertaklari orqali uning bolaning psixikasiga ta'sir qilish usuli ko'rinadi. Bu
2
Hoshimov O‘. Dunyoning ishlari. Toshkent, Yangi asr avlodi, 2017. –B. 37.
3
Hoshimov O‘. Dunyoning ishlari. Toshkent, Yangi asr avlodi, 2017. –B. 6.
4
Hoshimov O‘. Dunyoning ishlari. Toshkent, Yangi asr avlodi, 2017. –B. 9.
5
Hoshimov O‘. Dunyoning ishlari. Toshkent, Yangi asr avlodi, 2017. –B. 10.
6
Hoshimov O‘. Dunyoning ishlari. Toshkent, Yangi asr avlodi, 2017. –B. 11.
`
98
ertaklarning soddaligiga qaramasdan, ular bolaning dunyoqarashini shakllantirishda muhim
rol o'ynaydi.
6. “Surat” qissasi.
7
“Bugun yangi kitobim chiqdi. Birinchi nusxasini emas, bitta nusxasini emas, oltmish
ming kitobning hammasini onamga bag'ishladim. Lekin...” - Bu parcha qahramonning onasiga
nisbatan kompleks his-tuyg'ularini (muhabbat, ayb, pushaymonlik) aks ettiradi. Nuqta-nuqta
orqali yetkazilgan jimjitlik qahramonning aytolmay qolgan hislarini anglatadi.
7. “Ermon buvaning tilagi” qissasi.
8
“Oltmishvoy akangizni-chi qilichi bor. Alpomishnikiga o'xshab qirq gaz keladi.” Bu yerda
Ermon buvaning o'g'li haqidagi xayollari uning psixologik travmasini ko'rsatadi. U real
voqelikdan qochib, xayoliy dunyoda yashaydi, bu esa katta yoshdagi odamlarda ko'p
uchraydigan psixologik himoya mexanizmidir.
O‘tkir Hoshimovning “Dunyoning ishlari” asari badiiy psixologizmning nodir
namunalaridan biri bo‘lib, unda inson ruhiyatining nozik qirralari ajoyib badiiy mahorat bilan
ifodalangan. Asarda qahramonlarning ichki kechinmalari, xususan, ona-bola munosabatlari,
yolg‘izlik, sog‘inch va xotiralar kabi mavzular chuqur psixologik talqin bilan yoritilgan.
Muallif qahramonlarning ruhiy holatini ochishda quyidagi usullardan samarali
foydalangan:
1. Xotiralar va ichki monologlar orqali qahramonlarning shaxsiy kechinmalarini chuqur
namoyon etish (“Oq, oydin kechalar”, “Tasalli”);
2. Ramziy obrazlar (“Gilam paypoq”, “Yulduzlar”, “Tush”) orqali hissiyotlarni metaforik
ifodalash;
3. Kichik psixologik detallar (masalan, “Qo‘limdan shirinliklar tushib ketdi” kabi
iboralar) orqali murakkab his-tuyg‘ularni ixcham yetkazish;
4. Ijtimoiy psixologizm elementlari (mahalla hayoti, oilaviy munosabatlar) orqali shaxs
va atrof-muhit o‘rtasidagi dinamikani ko‘rsatish.
Asarning asosiy kuchli tomoni shundaki, u nafaqat individual psixologik portretlarni,
balki butun bir davrning ruhiy kechinmalarini aks ettirishga muvaffaq bo‘lgan. “Dunyoning
ishlari” zamonaviy o‘zbek adabiyotida psixologik realizmning yorqin namunasi sifatida
qadrlanadi va insoniyatning abadiy mavzulari – mehr, yo‘qotish, sog‘inch va yolg‘izlik kabi
mavzularga yangicha yondashuvni taklif etadi.
O‘tkir Hoshimovning bu asari nafaqat badiiy qimmatligi, balki psixologik chuqurligi
jihatidan ham zamonaviy o‘quvchiga inson ruhiyatining murakkabligini tushunishda yordam
beradi. Asarda qo‘llanilgan psixologik tasvir usullari o‘zbek adabiyotida keyingi avlod
yozuvchilariga ham yo‘l ko‘rsatuvchi badiiy meros hisoblanadi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘tkir Hoshimov “Dunyoning ishlari”. - Toshkent: Yangi asr avlodi, 2017.
7
Hoshimov O‘. Dunyoning ishlari. Toshkent, Yangi asr avlodi, 2017. –B. 34.
8
Hoshimov O‘. Dunyoning ishlari. Toshkent, Yangi asr avlodi, 2017. –B. 65
`
99
2.
Rahmonov O. “Folklor va zamonaviy adabiyot”. - Toshkent: Yangi asr avlodi, 2017.
3.
Oʻzbekiston Milliy kutubxonasi elektron resurslari: www.natlib.uz
4.
Oʻtkir Hoshimov ijodiga bagʻishlangan ilmiy maqolalar toʻplami: www.fan.uz/hoshimov
5.
Psixologiya va adabiyot aloqasi boʻyicha xalqaro konferensiya materiallari:
www.psycholiterature.org/conf2022
