`
67
KORXONALARNI INNOVATSION RIVOJLANTIRISHDA IMITATSION
MOLIYAVIY BAHOLASH USULLARI
Rahimov Azizbek Zakirovich
Qarshi davlat texnika universiteti mustaqil tadqiqotchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15880129
Annotatsiya:
Ushbu maqolada korxonalarni innovatsion rivojlanishida imitatsion
yondashuvning moliyaviy baholash usullarini o‘rganish asosida korxonalarning
raqobatbardoshligini ta’minlashning asosiy xususiyatlarini o‘rganish bo‘lib, bozorda korxona
va tashkilotlarning barqarorligini ta’minlashga xizmat qiladigan yo‘nalishlarni o‘rganish.
Maqolada iqtisodiyotning innovatsiyalarga asoslangan o‘zgarishi bevosita davlat, xususiy
biznes, davlat muassasalari va ilmiy hamjamiyatning innovatsion faoliyati bilan bog‘liqligi
o‘rganilgan. Shu sababli, innovatsion faoliyatning mohiyati va mexanizmini o‘rganish
mutaxassislar uchun muhim bosqich hisoblanadi. Korxonaning axborot muhitini rivojlantirish,
korxonaning yangi modullarini joriy etish, ma’lumotlar uzatish kanallarini modernizatsiya
qilish zaruriyati paydo bo‘ladi.
Kalit so‘zlar:
moliyaviy baholash, imitatsion modellashtirish, innovatsion iqtisodiyot,
innovatsiya, raqobat, barkaror innovatsion faoliyat, innovatsion salohiyat.
KIRISh
Mintaqada amalga oshirilayotgan iqtisodiy islohotlar jarayoni korxonalar hamda
xo‘jalik yurituvchi subyektlar faoliyatini sezilarli darajada o‘zgartirishni, ular faoliyatini bozor
talablariga moslashtirishni talab qilmoqda. Bozor iqtisodiyoti sharoitida raqobatbardoshlikni
oshirish, resurslardan samarali foydalanish va korxonalarni innovatsion rivojlantirishda aniq
va ilmiy asoslangan imitatsion modellashtirish usullari katta ahamiyat kasb etadi. Shu boisdan
korxonalar innovatsion rivojlanishini imitatsion modellashtirish bugungi iqtisodiy muhitda
zaruriy va dolzarb jarayon hisoblanadi. Bu yondashuv yordamida mintaqaviy biznes
subyektlari aniq tahlillarga asoslangan qarorlar qabul qilish imkoniyatiga ega bo‘ladi.
Imitatsion modellashtirish korxonalarning raqobatbardoshligini oshirish, moliyaviy
barqarorlikni ta’minlash va iqtisodiy o‘sishning yangi yo‘nalishlarini aniqlashda muhim vosita
bo‘lib xizmat qiladi.
Korxonalar innovatsion rivojlanishini imitatsion modellashtirish bo‘yicha ilmiy-nazariy
yondashuvlar iqtisodiyotni barqaror rivojlantirish, resurslarni optimal taqsimlash va samarali
boshqarish uchun zaruriy konseptual asosni ta’minlaydi. Ushbu jarayonda ekonometrik
imitatsion modellashtirish, tizimli tahlil va raqamli texnologiyalar asosida dinamik prognozlash
yondashuvlari qo‘llaniladi.
Korxonalar innovatsion rivojlanishini imitatsion imitatsion modellashtirish bo‘yicha olib
boriladigan tadqiqotlar va amaliy yondashuvlarning asosiy maqsadi korxonalarning moliyaviy
barqarorligini ta’minlash, iqtisodiy samaradorlikni oshirish va mintaqaviy iqtisodiyotning
raqobatbardoshligini kuchaytirishdan iborat.
Korxonalarda innovatsion iqtisodiy siyosat tushunchalari “hududni rivojlantirish”
tushunchasi bilan chambarchas bog'liq. Bu haqda V. N. Leksin va A. N. Shvetsov buni «hayot
darajasi va sifati parametrlarining ijobiy dinamikasiga yo'naltirilgan mintaqaviy tizimning
shunday ishlash tartibi» deb tushunadilar. Aholi, barqaror, muvozanati bilan ta'minlangan
hududning ijtimoiy, iqtisodiy, resurs va ekologik potentsiallarini o'zaro vayronagarchiliksiz
`
68
takror ishlab chiqarish»
1
. Shu bilan birga, tushunchalar "hudud" va "mintaqaviy tizim" ular
tomonidan sinonim sifatida qabul qilinadi. Hudud ostida mualliflar ma'lum bir qismini ijtimoiy,
tabiiy,iqtisodiy, infratuzilmaviy, madaniy va tarixiy yoki mahalliy hokimiyatlar ostida bo'lgan
davlatning fazoviy korxonalaridir.
Korxonalar rivojlanishning mohiyatini aniqlashda ana shunday yondashuvga yaqinmiz.
Ushbu holatda “Mintaqaviy rivojlanishni tartibga solish deganda hududiy tizimlarning barqaror
va mutanosib ishlashini ta’minlash bo‘yicha maxsus tashkil etilgan tizimli mahalliy iqtisodiy
siyosat tushunilishi kerak.
E'tibor bering, iqtisodiy nobarqarorlik natijasida mintaqaviy byudjetlarning
daromadlarini shakllantirishda byudjet xavfi mavjud
2
davlat organlari ixtiyoridagi moliyaviy
resurslar oqimiga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi
3
, ularni o'rganish ushbu tadqiqot tahlildan xulosa
chiqarish mumkin. E'tibor bering, byudjet risklari ham yo'qotish imkoniyati, ham daromad
olish imkoniyati sifatida ko'rib chiqilishi kerak
4
.
Bizning tavsiyamiz mintaqaviy korxonalarning barqaror rivojlanishi uchun,
innovatsiyalarni joriy etish, texnologiyalar va boshqaruv usullarini yangilas, resurslardan
samarali foydalanish, mahalliy xom ashyodan maksimal foydalanish, institutsional muhitni
mustahkamlash, bozor iqtisodiyotini rivojlantirish va investitsiyalarni jalb qilish lozim.
1-rasm. Korxonalarni moliyaviy baholash
.
1 Leksin V.N., Shvetsov A.N. Davlat va hududlar: hududiy rivojlanishni davlat tomonidan tartibga solish nazariyasi va
amaliyoti. - M., 2007. S. 44.
2 Горохова Д. В.Управление бюджетными рисками субъектов Российской Федерации на современном этапе
управления государственными финансами // Управление риском. — 2013. — № 1. — С. 22–27.
3 Косов М. Е.Анализ рисков потери доходов бюджетной системы Российской Федерации // Научные
ведомо-сти Белгородского государственного университета. — 2018. — № 1. Т. 45. — С. 59–66. —
(Экономика. Информатика). — doi: 10.18413/2411–3808–2018–45–1-59–66
.
4 Rodger C., Petch J. Uncertainty and risk analysis : a practical guide from Business Dynamics. — UK:
PricewaterhouseCoopers, 1999. — 50 p
.
moliyaviy
holatni
aniqlash
Kompyuterli
tahlili
moliyaviy
barqarorlik
investitsion
jozibadorlik
rivojlanish
salohiyati
qiyinchiliklarni
aniqlash
`
69
Mintaqada korxonalar moliyaviy baholash deganda, ma'lum bir hududdagi (mintaqadagi)
biznes va korxonalarning moliyaviy imkoniyatlari va quvvatlarini tahlil qilish va baholash
tushuniladi. Bu jarayon siklik jarayon bo’lib, quyidagi asosiy maqsadlarga ega (1-rasm).
Rasmdan kurib turganimizdek, moliyaviy holatni baholash va rivojlanish jarayonlarini
tavsiflovchi siklik modelni ifodalaydi. Bu besh asosiy komponentdan tashkil topgan bo‘lib, ular
siklik jarayonni aks ettiradi:
1.
Moliyaviy holatni aniqlash
2.
Moliyaviy barqarorlik
3.
Investitsion jozibadorlik
4.
Rivojlanish salohiyati
5.
Qiyinchiliklarni aniqlash
6.
Komponentlar Tahlili
Moliyaviy holatni aniqlashda moliya va iqtisodiy faoliyatning hozirgi ahvoli tahlil qilinadi
va korxona yoki hududning moliyaviy ko‘rsatkichlari baholanadi. Moliyaviy barqarorlik,
barqaror iqtisodiy muhit yaratilishi va moliya oqimlari va daromadlarning barqarorligini
ta’minlash zarur. Investitsion jozibadorlik kapital jalb qilish va sarmoyadorlar uchun qulay
shart-sharoit yaratish kerak. Moliyaviy barqarorlik mavjud bo‘lsa, investitsiyalar kiritilishi
osonlashadi. Rivojlanish salohiyati investitsiyalar natijasida o‘sish va innovatsiyalarni joriy
etish imkoniyati paydo bo’ladi va korxona yoki iqtisodiy sektorning uzoq muddatli rivojlanish
strategiyasi shakllanadi. Rivojlanish jarayonida duch kelinadigan muammolar tahlil qilinadi va
moliyaviy, iqtisodiy yoki tashkiliy to‘siqlar aniqlanadi va ularga yechim topish rejalashtiriladi.
Xulosa qilib aytganda bizning fikrimizcha ushbu siklik model moliyaviy rivojlanish va
investitsion jozibadorlikni oshirish uchun zarur jarayonlarni ko‘rsatadi. Barqaror moliyaviy
tizim bo‘lmasa, investitsiyalarni jalb qilish qiyinlashadi. Investitsion jozibadorlik rivojlanish
salohiyatini oshiradi, ammo qiyinchiliklarni aniqlash va bartaraf etish jarayoni doimiy amalga
oshirilishi kerak. Doimiy monitoring va tahlil amalga oshirilsa, tizim samarali ishlaydi va
iqtisodiy barqarorlikni ta’minlash mumkin.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Leksin V.N., Shvetsov A.N. Davlat va hududlar: hududiy rivojlanishni davlat tomonidan
tartibga solish nazariyasi va amaliyoti. - M., 2007. S. 44.
2.
Горохова Д. В.Управление бюджетными рисками субъектов Российской Федерации
на современном этапе управления государственными финансами // Управление
риском.—2013.—№ 1.—С. 22–27.
3.
Косов М. Е.Анализ рисков потери доходов бюджетной системы Российской
Федерации//Научные ведомо-сти Белгородского государственного университета.—
2018.—№ 1. Т. 45.—С. 59–66.—(Экономика. Информатика).—doi: 10.18413/2411–3808–
2018–45–1-59–66.
4.
Rodger C.,Petch J.Uncertainty and risk analysis : a practical guide from Business
Dynamics.—UK: PricewaterhouseCoopers, 1999.—50 p.
`
70
5.
Muxitdinov, X. S., & Rahimov, A. М. (2021). Providing Accommodation and Food Services
to the Population of the Region. International Journal of Trend in Scientific Research and
Development (IJTSRD)(e-ISSN: 2456–6470), 1(1), 42-48.
7.
Muhammadiyevich, R. A. (2021). Residence and catering services to the population the
importance of econometric modeling in regulatory assessment of consumer requirements to
improve display quality. Galaxy International Interdisciplinary Research Journal, 9(12), 1043-
1048.
8.
Norimovich, R. A., & Namazovna, A. N. (2024). Evaluative indicators of increasing the
production efficiency of industrial sectors. Образование наука и инновационные идеи в
мире, 42, 1.
9.
Равшанова, М.М. (2024). Значение педагогических экспериментов в развитии
эконометрических навыков учащихся. Экономика и социум, (3-1 (118)), 836-839.
10.
Ravshanova Mukhayyo Makhmanazarovna. (2025). Skills required to perform two-factor
econometric analysis. European International Journal of Pedagogics, 5(01), 50–53. Retrieved
from https://inlibrary.uz/index.php/eijp/article/view/65124.
