`
54
KOMPYUTER YORDAMIDA MEMORIY OBIDALARNING TA’MIRLASH
LOYIHALARI
Sherzod Shamuratovich Duschanov
Xorazm Ma’mun akademiyasi PhD doktoranti,
duschanovsherzod719@gmail.com tel. +998907267100
https://doi.org/10.5281/zenodo.15878133
Annotatsiya:
Ushbu maqolada Xiva me’moriy obidalarining loyihalarini
ishlab chiqish,
ma’lumotlarini yig’ish va 3d modellarini ishlash, yaratilgan saytga joylash orqali ta’mirlash
ishlarida aniqlik va vaqtdan tejash kabiy ishlar haqida bayon qilingan.
Kalit so’zlar:
Zamonaviy taxnologiya, me’moriy obida 3d skanerlash, 3d model.
Zamonaviy texnologiyalar arxitektura va madaniy meros sohasida ham katta ahamiyatga
ega bo‘lib, memoriy obidalarni ta’mirlash jarayonlarini sezilarli darajada osonlashtirmoqda.
Kompyuter yordamida memoriy obidalarning ta’mirlash loyihalarini bajarish — bu madaniy
yodgorliklarning asl qiyofasini saqlab qolish va ularni kelajak avlodlarga yetkazish uchun
innovatsion yondashuv hisoblanadi. Ushbu maqolada ushbu jarayonning asosiy jihatlari,
afzalliklari va texnologik imkoniyatlari haqida so‘z yuritamiz.
1. Memoriy obidalarni ta’mirlashda kompyuter texnologiyalari
Memoriy obidalarni ta’mirlashda kompyuter texnologiyalaridan foydalanish jarayoni
quyidagi yo‘nalishlarni o‘z ichiga oladi:
3D skanerlash
: Obidalarni raqamli shaklda qayta yaratish va ularning strukturaviy
holatini tahlil qilish.
Zamonaviy texnologiyalar memoriy obidalarni ta’mirlashda innovatsion yondashuvlarni
taklif etmoqda. Kompyuter yordamida obidalarni ta’mirlash jarayonlari madaniy merosni
saqlash va uni kelajak avlodlarga yetkazish uchun muhim ahamiyatga ega. Ushbu
texnologiyalar orasida 3D skanerlash, 3D modellashtirish, virtual haqiqat va sun’iy intellekt
asosidagi tahlillar yetakchi o‘rin egallaydi.
3D skanerlash yordamida obidalar raqamli shaklda qayta yaratiladi va ularning
strukturaviy holati tahlil qilinadi. Bu usul obidaning har bir detalini yuqori aniqlikda aks
ettirishga imkon beradi. Raqamli nusxa yaratish orqali obidalar kontakt bo‘lmasdan
o‘rganiladi, bu esa qadimiy va mo‘rt yodgorliklarni saqlab qolish imkonini beradi. Skanerlash
jarayonida olingan ma’lumotlar asosida obidaning zarar ko‘rgan qismlari aniqlanadi va
ularning virtual modellarini yaratish orqali tiklash ishlari amalga oshiriladi.
3D modellashtirish dasturlari obidaning asl ko‘rinishini raqamli muhitda qayta tiklash
imkonini beradi. Bu jarayon ta’mirlash rejasini ishlab chiqishda muhim o‘rin tutadi. Virtual va
kengaytirilgan haqiqat texnologiyalari yordamida ta’mirlash jarayonining har bir bosqichi
oldindan sinovdan o‘tkazilishi mumkin. Sun’iy intellekt esa tahliliy jarayonlarni
avtomatlashtiradi, zarar ko‘rgan qismlarni tezda aniqlab, optimal tiklash usullarini taklif etadi.
LiDAR texnologiyasi va fotogrammetriya yordamida yuqori aniqlikdagi skanerlash
ishlari olib boriladi. Bu usullar obidalarni batafsil o‘rganish va ularning holatini
hujjatlashtirish imkonini beradi. Dronlar esa yuqori nuqtalardan kuzatish olib borishda va
obidaning umumiy holatini baholashda qo‘llaniladi. 3D printerlar zarar ko‘rgan qismlarni
tayyorlashda ishlatiladi, bu esa tiklash jarayonini tezlashtiradi va soddalashtiradi.
`
55
Kelgusida memoriy obidalarni ta’mirlashda sun’iy intellekt va avtomatlashtirilgan tahlil
tizimlari yanada kengroq qo‘llaniladi. Genetik materiallarni qayta tiklash texnologiyalari va
raqamli arxivlash ishlari orqali madaniy merosni saqlash yanada takomillashtiriladi.
Virtual muzeylar va raqamli platformalar orqali esa obidalarni jahon miqyosida
namoyish qilish imkoniyatlari kengayadi.
Kompyuter yordamida memoriy obidalarni ta’mirlash zamonaviy texnologiyalar va
madaniy merosni birlashtiruvchi muhim jarayondir. Bu yondashuv obidalarni nafaqat tiklash,
balki ularning kelajakda buzilishining oldini olish va tarixiy ahamiyatini abadiylashtirish
imkonini beradi.
3D modellashtirish
: Obidaning asl ko‘rinishini qayta tiklash uchun virtual modellar
yaratish.
Zamonaviy texnologiyalar memoriy obidalarni ta’mirlashda innovatsion yondashuvlarni
taklif etmoqda. Kompyuter yordamida obidalarni ta’mirlash jarayonlari madaniy merosni
saqlash va uni kelajak avlodlarga yetkazish uchun muhim ahamiyatga ega. Ushbu
texnologiyalar orasida 3D skanerlash, 3D modellashtirish, virtual haqiqat va sun’iy intellekt
asosidagi tahlillar yetakchi o‘rin egallaydi.
3D skanerlash yordamida obidalar raqamli shaklda qayta yaratiladi va ularning
strukturaviy holati tahlil qilinadi. Bu usul obidaning har bir detalini yuqori aniqlikda aks
ettirishga imkon beradi. Raqamli nusxa yaratish orqali obidalar kontakt bo‘lmasdan
o‘rganiladi, bu esa qadimiy va mo‘rt yodgorliklarni saqlab qolish imkonini beradi. Skanerlash
jarayonida olingan ma’lumotlar asosida obidaning zarar ko‘rgan qismlari aniqlanadi va
ularning virtual modellarini yaratish orqali tiklash ishlari amalga oshiriladi.
3D modellashtirish dasturlari obidaning asl ko‘rinishini raqamli muhitda qayta tiklash
imkonini beradi. Ushbu texnologiya yordamida obidaning yo‘qolgan qismlari batafsil
o‘rganilib, ularga mos virtual modellar yaratiladi. Modellashtirish jarayoni tarixiy va texnik
ma’lumotlarni hisobga olib amalga oshiriladi, bu esa tiklash ishlari davomida xatolar
ehtimolini kamaytiradi. 3D modellar obidani turli burchaklardan o‘rganish va uni tahlil
qilishda yordam beradi. Virtual muhitda yaratilgan modellar ta’mirlash jarayonining har bir
bosqichini oldindan rejalashtirish va sinab ko‘rishga imkon yaratadi. Bunday yondashuv
obidani nafaqat tiklash, balki uning tarixiy qiymatini saqlab qolish uchun ham xizmat qiladi.
Virtual va kengaytirilgan haqiqat texnologiyalari yordamida ta’mirlash jarayonining har
bir bosqichi oldindan sinovdan o‘tkazilishi mumkin. Sun’iy intellekt esa tahliliy jarayonlarni
avtomatlashtiradi, zarar ko‘rgan qismlarni tezda aniqlab, optimal tiklash usullarini taklif etadi.
LiDAR texnologiyasi va fotogrammetriya yordamida yuqori aniqlikdagi skanerlash
ishlari olib boriladi. Bu usullar obidalarni batafsil o‘rganish va ularning holatini
hujjatlashtirish imkonini beradi. Dronlar esa yuqori nuqtalardan kuzatish olib borishda va
obidaning umumiy holatini baholashda qo‘llaniladi. 3D printerlar zarar ko‘rgan qismlarni
tayyorlashda ishlatiladi, bu esa tiklash jarayonini tezlashtiradi va soddalashtiradi.
Kelgusida memoriy obidalarni ta’mirlashda sun’iy intellekt va avtomatlashtirilgan tahlil
tizimlari yanada kengroq qo‘llaniladi. Genetik materiallarni qayta tiklash texnologiyalari va
raqamli arxivlash ishlari orqali madaniy merosni saqlash yanada takomillashtiriladi. Virtual
muzeylar va raqamli platformalar orqali esa obidalarni jahon miqyosida namoyish qilish
imkoniyatlari kengayadi.
`
56
Kompyuter yordamida memoriy obidalarni ta’mirlash zamonaviy texnologiyalar va
madaniy merosni birlashtiruvchi muhim jarayondir. Bu yondashuv obidalarni nafaqat tiklash,
balki ularning kelajakda buzilishining oldini olish va tarixiy ahamiyatini abadiylashtirish
imkonini beradi.
Virtual haqiqat (VR) va kengaytirilgan haqiqat (AR)
: Ta’mirlash jarayonini oldindan
ko‘rib chiqish va simulyatsiyalarni o‘tkazish imkoniyatini yaratadi.
Sun’iy intellekt (AI)
: Zarar ko‘rgan qismlarni aniqlash va optimal ta’mirlash
yechimlarini taklif qilish.
2. Ta’mirlash jarayonining bosqichlari
Memoriy obidalarni ta’mirlash loyihalari odatda quyidagi bosqichlarda amalga
oshiriladi:
Raqamli tahlil
: Obidaning hozirgi holatini skanerlash va uning strukturaviy
nuqsonlarini aniqlash.
Loyihalash
: 3D modellashtirish dasturlari yordamida ta’mirlash rejasini ishlab chiqish.
Ta’mirlash jarayoni
: Obidani qayta tiklash ishlari maxsus texnologiyalar yordamida
amalga oshiriladi.
Monitoring va hujjatlashtirish
: Ta’mirlash ishlari davomida va undan keyin jarayonni
nazorat qilish va hujjatlashtirish.
3. Afzalliklari
Kompyuter yordamida memoriy obidalarni ta’mirlash quyidagi afzalliklarga ega:
Aniqlik
: Obidaning har bir detallari raqamli tahlil qilish orqali qayta ishlanadi.
Vaqt va xarajatlarni tejash
: Jarayon avtomatlashtirilgan usullar orqali tezroq va
arzonroq amalga oshiriladi.
Madaniy merosni saqlash
: Obidaning asl ko‘rinishini aniq qayta tiklash imkonini
beradi.
Ekologik xavfsizlik
: Zamonaviy usullar zararli materiallardan foydalanishni cheklaydi.
4. Texnologiyalar va usullar
Hozirgi kunda memoriy obidalarni ta’mirlash uchun quyidagi texnologiyalar
qo‘llanilmoqda:
LiDAR texnologiyasi
: Yuqori aniqlikdagi skanerlash orqali obidaning geometriyasini
o‘rganish. (1-rasm)
3D printerlar
: Zarar ko‘rgan qismlarni yaratish va ularni asl qism bilan birlashtirish.
Dronlar
: Obidalarni kuzatish va yuqori nuqtalardan tahlil qilish.(2-rasm)
5. Memoriy obidalarni ta’mirlashning kelajagi
Kelgusida kompyuter yordamida memoriy obidalarni ta’mirlash jarayonlari yanada
rivojlanib, quyidagi yo‘nalishlarda keng qo‘llaniladi:
Sun’iy intellekt orqali avtomatik tahlil, genetik materiallarni qayta tiklash
texnologiyalari, virtual muzeylar va raqamli arxivlar
`
57
Xulosa
Memoriy obidalarni ta’mirlashda zamonaviy texnologiyalardan foydalanish madaniy
merosni saqlashda inqilobiy yondashuv hisoblanadi. Kompyuter yordamida amalga
oshiriladigan loyihalar obidalarni nafaqat tiklash, balki ularning kelajakda buzilishining oldini
olish imkonini beradi. Ushbu innovatsion yondashuv madaniyat va tarixni avlodlarga
yetkazishning samarali vositasi bo‘lib qoladi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Durdiyeva G.S., Zargarov A.K., Duschanov Sh. Sh., Raximov Z.X., “Фомальгаут” юлдузига
`
58
бағишлаб тикланган “қўйқирилган қалъа” обидасини сақлаш амалиётида инновацион
ёндошув, Me’morchilik va qurilish muammolari (ilmiy-texnik jurnal) проблемы
архитектуры и строительства (научно-технический журнал) problems of architecture
and construction (scientific and technical magazine) 2022 йил, №1 сон
2.
A. O’ralov, X.Po’latov, M. Miryusupova, M.Zoirova, O.Salimov, Sh. Nurmuhammedova,
D.Olimova, A.Turdiyev, Sh.Reyimboyev. Arxitekturaviy loyihalash asoslari. Toshkent “Noshir”
nashriyoti, 2010 y.
3.
H.M.Ubaydullayev, M.M.Inog’omova. Turar joy va jamoat binolarini loyihalashning
tipologik asoslari. “Voris nashriyoti” Toshkent 2009 y.
4.
Н. Халимов. Памятники Ургенча (сооружения, надпись и легенды). Ашхабад
Туркменистан 1991г. 113-стр.
