`
107
OLIY TA’LIM MUASSASALARIDA ADDIKTIV XULQ-ATVORLI
TALABALARNING O‘QUV FAOLIYATI SAMARADORLIGIGA
PSIXOPEDAGOGIK TA’SIRI
Mamajonova Xurshida Qosimjanovna
Xalqaro Nordik Universiteti
https://doi.org/10.5281/zenodo.16716375
Annotatsiya
Mazkur tadqiqotning asosiy maqsadi – oliy ta'lim muassasalarida addiktiv xulq-atvorga
ega bo‘lgan talabalarning o‘quv faoliyatiga psixopedagogik ta’sirni o‘rganishdir. O‘quv
jarayonida talabaning psixologik holati, motivatsiya va individual xususiyatlari katta ahamiyat
kasb etadi. Addiktiv xulq-atvor esa talabalar o‘quv samaradorligiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi
mumkin. Tadqiqotda, o‘quvchilarning psixologik va ijtimoiy muhitga qanday ta’sir qilishi,
shuningdek, bu holatning o‘quv faoliyatiga qanday to‘siqlar yaratishi tahlil qilinadi.
Addiktiv xulq-atvorli talabalarda o‘rganish jarayonida motivatsiya pasayishi, o‘zini o‘zi
boshqarish qobiliyatining kamayishi va qobiliyatlarni to‘liq rivojlantirishdagi qiyinchiliklar
kuzatiladi. Bu holatlar, o‘z navbatida, o‘quv natijalarining pastlashishiga olib kelishi mumkin.
Psixopedagogik yordam va interventiyalarni o‘rnatish, shuningdek, o‘quv jarayonini
optimallashtirish va talabalarni ko‘maklashish orqali bu muammolarni hal qilish
imkoniyatlari ko‘rib chiqiladi.
Kalit so‘zlar:
addiktiv xulq-atvor, psixopedagogik ta’sir, o‘quv faoliyati, oliy ta'lim,
motivatsiya, o‘zini o‘zi boshqarish, psixologik yordam.
Аннотация
Основная цель данного исследования — изучение психопедагогического влияния
на учебную деятельность студентов с аддиктивным поведением в высших учебных
заведениях. В учебном процессе важную роль играют психологическое состояние
студента, мотивация и индивидуальные особенности. Аддиктивное поведение может
негативно сказаться на учебной эффективности студентов. В исследовании
анализируется, как аддиктивное поведение влияет на психологическую и социальную
атмосферу в учебном процессе, а также какие препятствия оно создает для учебной
деятельности.
У студентов с аддиктивным поведением наблюдается снижение мотивации к
обучению, ослабление способности к самоконтролю и трудности в полном раскрытии
своих способностей. Эти факторы, в свою очередь, могут привести к снижению учебных
результатов. Рассматриваются возможности внедрения психопедагогической помощи
и интервенций, а также оптимизация учебного процесса и поддержка студентов для
преодоления этих проблем.
Ключевые слова
: аддиктивное поведение, психопедагогическое влияние,
учебная
деятельность,
высшее
образование,
мотивация,
самоконтроль,
психологическая помощь.
Annotation
`
108
The main goal of this study is to examine the psychopedagogical impact on the academic
performance of students with addictive behavior in higher education institutions. In the
learning process, the psychological state of the student, motivation, and individual
characteristics play a significant role. Addictive behavior can have a negative effect on
students' academic efficiency. This research analyzes how addictive behavior influences the
psychological and social environment within the educational process and what obstacles it
creates for academic activity.
Students with addictive behavior often experience a decrease in motivation to study,
weakened self-regulation abilities, and difficulties in fully developing their potential. These
factors, in turn, can lead to a decline in academic performance. The study explores the
possibilities of introducing psychopedagogical support and interventions, as well as
optimizing the educational process and providing assistance to students in overcoming these
challenges.
Keywords
: addictive behavior, psychopedagogical impact, academic activity, higher
education, motivation, self-regulation, psychological support.
Kirish.
Zamonaviy jamiyatda oliy ta’lim muassasalari nafaqat bilim olish, balki yoshlarning
shaxsiy va kasbiy rivojlanishi uchun markazga aylangan. Bu muassasalar yosh avlodga yuqori
malakali mutaxassis bo‘lib yetishish imkonini yaratadi, shu bilan birga ularning jamiyatda faol
ishtirok etishini ta’minlaydi. Biroq, ayni paytda ijtimoiy muhitdagi murakkabliklar, shaxsiy
muammolar va axborot texnologiyalarining keng tarqalishi talabalar orasida turli xildagi
addiktiv xulq-atvorlarning — giyohvandlik, spirtli ichimliklarga qaramlik, internet va ijtimoiy
tarmoqlarga ortiqcha bog‘lanish, qimor o‘ynash kabi zararli odatlarning — kengayishiga
sabab bo‘lmoqda. Bunday addiktiv xulq-atvorlar talabaning nafaqat sog‘ligiga, balki uning
ruhiy holatiga, o‘zini tutishiga va ijtimoiy munosabatlariga ham salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Ular
o‘quv jarayonida diqqatni jamlash, vaqtni samarali boshqarish va o‘z-o‘zini tartibga solish
qobiliyatlarini pasaytiradi. Natijada, talabalar darslarga tayyorgarlik ko‘rishda sustkashlik
qiladi, imtihonlarga yetarlicha tayyorlanmaydi va o‘quv natijalari keskin pasayadi. Bu esa, o‘z
navbatida, ularning kelajakdagi professional faoliyatiga ham ta’sir qilishi mumkin.
Shu sababli, oliy ta’lim muassasalarida addiktiv xulq-atvor bilan bog‘liq muammolarni
erta aniqlash va ularga vaqtida psixopedagogik ta’sir ko‘rsatish muhim vazifa hisoblanadi.
Zamonaviy psixopedagogika va pedagogika sohasidagi yondashuvlar, metod va usullar
yordamida talabalar orasidagi zararli odatlar va qaramliklarning oldini olish, ularning
psixologik holatini barqarorlashtirish va o‘quv jarayonida muvaffaqiyatga erishishlariga
ko‘maklashish mumkin. Shu bilan birga, oliy ta’lim muassasalari ijtimoiy-psixologik
xizmatlarini takomillashtirish, psixologik maslahatlar berish, o‘quv jarayonida individual
yondashuvni rivojlantirish kabi chora-tadbirlarni keng joriy etishi talab qilinadi.
Addiktiv xulq-atvorning tarqalishini kamaytirish uchun, shuningdek, profilaktika va
psixopedagogik tarbiya ishlari tizimli ravishda olib borilishi zarur. Talabalarni sog‘lom
turmush tarziga, maqsadga yo‘naltirilgan faoliyatga jalb qilish, stressni boshqarish va vaqtni
samarali rejalashtirish ko‘nikmalarini shakllantirishga qaratilgan trening va seminarlar
tashkil etish muhim ahamiyatga ega. Bu chora-tadbirlar nafaqat o‘quv jarayonining sifatini
oshirishga, balki talabalar shaxsining umumiy rivojlanishiga ham ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
`
109
Umuman olganda, oliy ta’lim muassasalarida addiktiv xulq-atvorli talabalarning o‘quv
faoliyati samaradorligini oshirish uchun psixopedagogik yondashuvlarni rivojlantirish va
keng joriy etish, ularni barqaror psixologik holatga olib kelish va ijtimoiy muhitda qo‘llab-
quvvatlash tizimini yaratish dolzarb vazifa hisoblanadi.
Addiktiv xulq-atvor – bu insonning ma’lum bir zararli moddalarga yoki faoliyatlarga
qaramligi holati bo‘lib, u nafaqat jismoniy, balki ruhiy salomatlikka ham jiddiy zarar
yetkazadi. Zamonaviy jamiyatda aynan yoshlar orasida bu muammo tobora dolzarb bo‘lib, oliy
ta’lim muassasalarida ham ko‘plab talabalar orasida uchrab turadi. Talabalarda addiktiv xulq-
atvorning eng ko‘p uchraydigan shakllari qatoriga giyohvandlik, spirtli ichimliklarga qaramlik,
internet va ijtimoiy tarmoqlarga ortiqcha bog‘lanish, shuningdek, qimor o‘yinlariga qaramlik
kiradi. Bu kabi holatlar talabalar o‘quv jarayoniga to‘liq e’tibor qaratolmasliklariga, o‘z
vaqtlarini va kuchlarini samarali boshqarishda qiynalishlariga sabab bo‘ladi.
Addiktiv xulq-atvorli talabalar o‘zlarining o‘quv motivatsiyasini yo‘qotishi, e’tiborlari
so‘nishi, shuningdek, o‘zini boshqarish qobiliyatlarining susayishi bilan yuzma-yuz keladilar.
Bu jarayonda ular nafaqat o‘qishdagi muvaffaqiyatlarni kamaytiradi, balki darslarga
muntazam qatnashmaslik, topshiriqlarni vaqtida bajarmaslik kabi muammolarga ham duch
keladi. Natijada, bu talabalar akademik ko‘rsatkichlari pasayib, ta’lim jarayonida ortda qolib
ketadilar. Bundan tashqari, addiktiv xulq-atvor ijtimoiy muhitga ham salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
Talabalar o‘zaro munosabatlarda qiyinchiliklarga duch kelib, jamoadagi faol ishtirokdan
chetlanib qolishlari mumkin. Bu esa ularning ruhiy holatini yanada og‘irlashtiradi, o‘z-o‘ziga
ishonchini pasaytiradi va depressiv holatlarni yuzaga keltiradi.
Addiktiv xulq-atvorni bartaraf etish va uning ta’lim jarayoniga salbiy ta’sirini
kamaytirish uchun psixopedagogik yordam muhim o‘rin tutadi. Bunday yordam talabalar
uchun turli shakllarda ko‘rsatilishi mumkin. Jumladan, individual va guruh psixologik
treninglar tashkil etish orqali ularning o‘quv motivatsiyasini oshirishga erishish mumkin.
Shuningdek, stress va asabiylikni kamaytirishga qaratilgan psixoterapevtik mashg‘ulotlar
talabalar ruhiy holatini yaxshilashda samarali hisoblanadi. O‘zini boshqarish, vaqtni samarali
taqsimlash va mas’uliyatni oshirish bo‘yicha ko‘nikmalarni shakllantirish esa talabalarni o‘z-
o‘zini tartibga solish uchun zarur bilim va tajribalar bilan ta’minlaydi.
Shuningdek, ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash tizimini yaratish, sog‘lom munosabatlarni
rag‘batlantirish va talabalar o‘rtasida ijobiy ijtimoiy muhitni shakllantirish ham
psixopedagogik yordamning muhim qismidir. Bunday muhit talabalarga o‘z muammolarini
yengish va sog‘lom turmush tarzini shakllantirishda yordam beradi. O‘tkazilgan tadqiqotlar
shuni ko‘rsatadiki, psixopedagogik yondashuvlar talabalar o‘quv faoliyatining samaradorligini
oshirish, ularning ruhiy holatini barqarorlashtirish va ijtimoiy moslashuvini yaxshilashda
katta ahamiyatga ega. Shu bois, oliy ta’lim muassasalarida addiktiv xulq-atvorli talabalar bilan
samarali ishlash uchun maxsus dasturlar, psixologik yordam va qo‘llab-quvvatlash tizimlarini
ishlab chiqish va keng joriy etish zarur.
Xulosa
qilib aytganda, addiktiv xulq-atvorli talabalar oliy ta’lim muassasalarida o‘quv
jarayonining samaradorligiga sezilarli darajada salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Ularning psixologik va
ijtimoiy holatini yaxshilash uchun psixopedagogik yondashuvlarni rivojlantirish, shu bilan
birga talabalarni psixologik yordam va ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash orqali qo‘llab-quvvatlash
`
110
zarur. Bu nafaqat talabaning shaxsiy rivojlanishiga xizmat qiladi, balki oliy ta’lim tizimining
umumiy sifatini ham oshiradi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Bandura, A. (1986).
Social Foundations of Thought and Action: A Social Cognitive Theory
.
Prentice-Hall.
2.
Brown, S. A., & Tapert, S. F. (2004). Adolescence and the trajectory of alcohol use: basic
to clinical studies.
Annals of the New York Academy of Sciences
, 1021(1), 234-244.
3.
Erikson, E. H. (1968).
Identity: Youth and Crisis
. W. W. Norton & Company.
4.
Kazdin, A. E. (2008).
Behavior Modification in Applied Settings
. Waveland Press.
5.
Komarova, N. L., & Egorova, T. V. (2018). Psikhopedagogicheskie podkhody k
profilaktike addiktivnogo povedeniya u studentov.
Vestnik psikhologii i pedagogiki
, 2(1), 56-
63.
6.
Miller, W. R., & Rollnick, S. (2012).
Motivational Interviewing: Helping People Change
.
Guilford press.
7.
Proshina, A. V. (2015). Psikhologicheskaya podderzhka studentov s addiktivnym
povedeniem v vuze.
Vestnik Rossiyskogo universiteta druzhby narodov. Seriya: Psikhologiya
, 4,
89-95.
8.
Sussman, S., & Ames, S. L. (2008). Addictive behaviors in youth.
Addictive Behaviors
,
33(5), 713-715.
9.
World Health Organization. (2019).
Adolescent substance use and mental health
. WHO
Publications.
10.
Yusupov, D. A. (2020). Psikhopedagogicheskiye metody raboty s studentami s
addiktivnym povedeniyem.
Nauchnyy vestnik Kazanskogo gosudarstvennogo universiteta
,
162(3), 45-51.
