`
90
KOREYS TILI TARIXI VA UNING RIVOJLANISHI
Ruziqulova Gulsanam Abdulaziz qizi
O’ZDJTU 1-kurs talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.16668930
Annotatsiya:
Ushbu maqola koreys tili alifbosining vujudga kelishi, genetik jihatlari,
insonlarning bu tilni qay darajada qabul qilishi, qaysi tillar bilan grammatik jihatdan o’xshashi
va farqlanishlari, shu bilan birga bugungi kundagi taraqqiyoti haqidagi ma’lumotlarni o’z
ichiga oladi.
Kalit so’zlar
: hangul, chosongul, hanja, batchim, genetika, grammatik struktura.
Barchamizga ma’lumki, har bir tilning vujudga kelishi uning alifbosi paydo bo’lishi bilan
bog’liq. Janubiy Koreyada hangul, Shimoliy Koreyada chosongul koreys milliy alifbosi
hisoblanadi.Hangul 1443-yilda Buyuk Qirol Sejong tomonidan koreyslar tomonidan koreys
tilini yozishda asosiy yozuv sifatida foydalanilgan Xitoy-Koreya hanja logografikkiga
to’ldiruvchi (yoki muqobil) sifatida xizmat qilib, savodxonlikni oshirish maqsadida yaratilgan.
Gojosen davrida (ming yildan ortiq vaqtni qamrab olgan va miloddan avvalgi 108-yilda
tugaydi), klassik xitoy tilidan foydalanish bilan birga. Natijada, Hangul dastlab koreys
ziyolilari tomonidan qoralandi va yomonlandi. Yozuv eonmun (’’xalq yozuvi’’) nomi bilan
tanildi va Koreya XX asr o’rtalarida Yaponiyadan mustaqil bo’lganidan keyingi o’n yilliklar
ichida asosiy koreys yozuviga aylandi. Zamonaviy hangul orfografiyasida 24 ta asosiy harf
ishlatiladi: 14 ta undosh harf va 10 ta unli harf. Shuningdek, asosiy harflarning birlashishi
natijasida hosil boʻlgan 27 ta murakkab harf mavjud: 5 ta zamon undosh harfi, 11 ta murakkab
undosh harf, va 11 ta murakkab unli harflar. Asl alifbodagi toʻrtta asosiy harf endi
ishlatilmaydi: 1 ta unli harf va 3 ta undosh harf. Koreyscha harflar alifbo harflari tartiblangan
holda boʻgʻin bloklarida yoziladi. ikki o'lchovda. Masalan, koreyscha “asal ari” (kkulbeol) so‘zi
ㄲㅜㄹㅂㅓㄹ
emas, gaeba deb yoziladi. Bo'g'inlar undosh harf bilan boshlanadi, keyin unli
harf, keyin esa batchim deb ataladigan boshqa undosh harf (koreyscha:
받침
daewon). Agar
bo‘g‘in unli tovush bilan boshlansa, undosh
ㅇ
(ng) unsiz o‘rin egallovchi vazifasini bajaradi.
Biroq,
ㅇ
gapni boshlaganida yoki uzoq pauzadan keyin qo'yilsa, u glottal to'xtashni bildiradi.
Bo'g'inlar asosiy yoki zamon undoshlari bilan boshlanishi mumkin, lekin murakkab
emas. Unli tovush asosiy yoki murakkab, ikkinchi undosh esa asosiy, murakkab yoki
cheklangan miqdordagi zamon undoshlari bo'lishi mumkin. Bo'g'in qanday tuzilganligi unli
belgisining asosiy chizig'i gorizontal yoki vertikal bo'lishiga bog'liq. Agar asosiy chiziq vertikal
bo'lsa, birinchi undosh va unli ikkinchi undoshning ustiga (agar mavjud bo'lsa) yoziladi, lekin
gorizontal asosda barcha komponentlar yuqoridan pastga qarab alohida yoziladi.
An'anaviy xitoy va yapon yozuvlarida, shuningdek, Sharqiy Osiyodagi boshqa ko'plab
matnlarda bo'lgani kabi, koreyscha matnlar ham an'anaviy tarzda yuqoridan pastgacha,
o'ngdan chapga yozilar edi, ba'zan stilistik maqsadlarda ham shunday. Biroq, endi koreys tili
odatda chapdan o'ngga yoziladi, yapon va xitoy tillaridan farqli o'laroq, so'zlar orasidagi
bo'shliqlar ajratuvchi vazifasini bajaradi. Hangul - Shimoliy va Janubiy Koreya bo'ylab rasmiy
yozuv tizimi. Bu Xitoyning Jilin provinsiyasidagi Yanbian Koreya avtonom prefekturasi va
Changbay Koreya avtonom okrugidagi hamkorlikdagi rasmiy yozuv tizimi. Hangul,
`
91
shuningdek, Cia-Cia tilida cheklangan foydalanishni ko'rgan. Koreys tilining genetik jihatlari
— ya'ni tilshunoslikdagi kelib chiqishi va boshqa tillar bilan qarindoshligi — hanuzgacha
ilmiy muhokama va bahs mavzusidir. Quyida uning asosiy genetik jihatlari haqida qisqacha
ma'lumot beraman:
1. Til sinfi (til oilasi) jihatidan mavqei
Koreys tili an'anaviy ravishda yalg‘iz turuvchi til (isolat) deb qaraladi, ya’ni u hech bir
ma'lum til oilasiga aniq kiritilmagan. Biroq, ba’zi tilshunoslar uni quyidagi guruhlar bilan
bog‘lashga harakat qilgan:
a. Altaik nazariyasi
Ba’zi tadqiqotchilar koreys tilini altaik tillar oilasiga (turkiy, mo‘g‘ul, tungus-manjur
tillari bilan birga) kiritishga urinishgan. O‘xshashliklar fonetika, morfologiya va sintaksisda
mavjud bo‘lsa-da, bu nazariya keng miqyosda qabul qilinmagan.
b. Dravid tillari bilan o‘xshashlik
Ba’zilar koreys tilida dravid tillari (Janubiy Hindistonda tarqalgan tillar) bilan leksik va
grammatik o‘xshashliklar borligini ta’kidlaydi, lekin bu ham aniq dalillarga asoslanmagan.
c. Yapon tili bilan aloqasi
Yapon tili bilan koreys tilining tuzilmasida sezilarli o‘xshashliklar bor: agglutinativ
tuzilma, SOV (subyekt–obyekt–fe’l) so‘z tartibi, hurmat darajalari va h.k.
Shunga qaramay, koreys va yapon tillari orasida genetik qarindoshlik mavjudmi, degan
savolga hozircha aniq javob yo‘q. Ko‘pchilik tilshunoslar bu o‘xshashliklarni areal (hududiy)
ta’sirlar bilan izohlaydi. Yapon tilida iyerogliflardan foydalanilsa, koreys tilida iyerogliflar
yo’q.
2. Ichki tuzilma (tipologik jihatlar)
Agglutinativ til: so‘zlar qo‘shimchalar orqali yasaladi va grammatik ma’no aniq
qo‘shimchalar bilan ifodalanadi.
So‘z tartibi: SOV (Subyekt–Obyekt–Fe’l).Fonologiya: unli va undoshlar tizimi soddaroq,
urg‘u muhim ahamiyatga ega emas.Hurmat shakllari: tilning asosiy xususiyatlaridan biri,
harakatni bajaruvchiga yoki tinglovchiga nisbatan ijtimoiy masofa ifodalanadi. Hurmat shakl
qo’shimchasi –(
으
)
시
bo’lib, ba’zi so’zlarni bu qo’shimcha orqali yasay olmaymiz, ya’ni ingliz
tilida noto’g’ri fe’llar bo’lgani kabi koreys tilida ham noto’g’ri so’zlar bor va biz ularni
faqatgina yodlash orqali eslab qolishimiz mumkin.
먹다
(mogta) – yemoq fe’lining hurmat
shakli –
드시다
(tisheda) ya’ni o’zbek tilida yedilar deganimizga to’g’ri keladi. Koreys tili
hozircha genetik jihatdan mustaqil til (isolat) deb qaraladi. U yapon, mo‘g‘ul, turkiy tillarga
tipologik jihatdan yaqin bo‘lishi mumkin, lekin bu o‘xshashliklar genetik emas, balki geografik
va madaniy yaqinlik bilan bog‘liq bo‘lishi ehtimol.
Koreys tilining grammatik strukturasi haqida so’z olib borar ekanmiz, albatta, birinchi
bo’lib bizning ona tilimiz bo’lgan o’zbek tilining grammatik tuzilishiga qiyoslashdan
boshlaymiz. O’zbek tili gap tartibi: ega+aniqlovchi+to’ldiruvchi+hol+kesim yoki aniqlovchi
egadan oldin ham kelishi mumkin ya’ni ega gap boshida kesim esa gap oxirida koreys tilida
ham xuddi shunday. Masalan, ’’Men maktabga boraman’’ gapini oladigan bo’lsak, koreys tilida
quyidagicha “
저는
학교에
가요
” aytiladi.Bunda
저는
-men,
학교
-maktab,
에
-ga qo’shimchasi,
가요
`
92
boraman.Ko’rishimiz mumkinki, gap tartibida hech qanday o’zgarish sodir bo’lmadi. Shu
o’rinda yana bir narsani aytish joizki, o’zbek tilida bosh kelishik qo’shimchasi yo’q bo’lsa ya’ni
hech qanday qo’shimcha yo’qligidan biz bosh kelishikdaligini bilsak, koreys tilida
은
/
는
,
이
/
가
yoki
께서는
kabi qo’shimchalar ot tarkibiga borligiga qarab bosh kelishikdaligini bilib olamiz.
Bu qo’shimchalarni ko’rib nega buncha ko’p deydigan savol tug’ilishi tabiiy hol. Koreys tilida
deyarli barcha qo’shimchalar batchim bor yo’qligiga qarab qo’shiladi.
은
va
이
qo’shimchalari
batchim bo’lgan,
는
va
가
qo’shimchalari batchim yo’q bo’lgan so’zlar bilan birga
ishlatiladi.
께서는
bu qo’shimcha yuqoridagi qo’shimchalarning hurmat shakli bo’lib, o’zidan
yoshi katta bo’lgan bobo, buvi, ustoz kabi so’zlarga qo’shiladi.
은
/
는
va
이
/
가
qo’shimchalarini
farqini tushuntirish uchun ingliz tilidagi a/an va the artiklidan foydalanishimizga to’g’ri
keladi.
은
/
는
qo’shimchalarini a/an kabi birinchi marta marta foydalanayotganimizda yoki
umumiy hollarda qo’llasak,
이
/
가
qo’shimchalarini the artikli kabi ikkinchi marta
ishlatilayotgan so’z oldidan yoki bo’lmasa,
있다
/
없다
( bor/yo’q) fe’llari bor gaplarda
qo’llaniladi. O’z-o’zidan ma’lum bo’ldiki, ingliz tili va koreys tili qo’shimchalari o’xshash
bo’lishiga qaramasdan, koreys tili gap strukturasi va ingliz tili gap strukturasi farq qiladi,
chunki ingliz tilida ega gap boshida va egadan keyin,albatta, kesim va qolgan gap bo’laklari
birin-ketin keladi. Egadan oldin aniqlovchi kelishini har uchala tilda ham ko’rishmiz mumkin.
Misol uchun, “Chiroyli ayol keldi”, ingliz tilida “ A beautiful woman came” va koreys tilida “
예쁜
여자가
왔어요
”
(Yeppin yojaka vassoyo). Koreys tili gap tuzilish qurilmasi o’zbek tiliga
o’xshaganligi uchun o’rganish boshqa tillarga nisbatan osonroq faqatgina boshida qiyinchilik
tug’dirishi mumkin, nimagaki, harflarini o’rganish ozgina qiyinroq.
Koreys tili o’rganish bugungi kunda nafaqat yoshlar, balki o’rta yoshlilar orasida ham
internet, K-pop, kino va boshqa madaniy eksportlar orqali koreys tili global miqyosda
tarqalmoqda. Hozirda koreys tilida dunyoning 75 milliondan ortiq kishi so’zlashadi. Shunisi
quvonarliki, O’zbekistondagi yoshlarimiz ham Koreyaga borib, bilim va ko’nikmalarini
mustahkamlab, malakalarini oshirib kelmoqda. Biz kabi yoshlar koreys tilini mukammal
o’rganib, grant yutish yoki o’qib turgan instituti orqali Koreyadagi nufuzli institutlarga o’qib,
o’qish bilan birga oilasiga moddiy tomonlama yordam ham berishmoqda. O’rta yoshdagi
insonlar esa Koreyaga borib, o’zlarini qoniqtira oladigan darajadagi oylik olish uchun til bilib
borishga majbur bo’lishmoqda va til o’rganishmoqda.
Xulosa qiladigan bo’lsak, ko’p yillik o’tmishga ega bo’lgan koreys tili o’zbek tiliga
o’xshashligi tomonidan o’rganish osonroq va shu tarzda keng tarqalishiga qaraganda dunyo
tili darajasiga ham chiqishi mumkin.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
`
93
1.
Naver Encyclopedia (
네이버
지식백과
)Sayt manzili: https://terms.naver.com
2.
Korean
Literature
Translation
Institute
(LTI
Korea)
Sayt
manzili:
https://www.ltikorea.or.kr
3.
국립국어원
(National
Institute
of
Korean
Language)
Sayt
manzili:
[https://www.korean.go.kr](https://www.k
4.
Kim Young-ha (
김영하
).
