`
71
YER RESURSLARIDAN FOYDALANISHDA KOMPLEKS YONDASHUV,
KONSEPTUAL YONDASHUV VA NATIJADORLIK
Axmatov Abutolibxon Ochilxon oʻgʻli
Qarshi davlat texnika universiteti mustaqil izlanuvchisi
abutolibaxmatov06@gmail.com, orcid: 0009-0009-5121-3114
https://doi.org/10.5281/zenodo.16600714
Annotatsiya.
Mazkur maqolada yer resurslaridan foydalanishda kompleks va
konseptual yondashuvlar nazariy asoslari, ularning o‘zaro farqlari, umumiyligi va amaliy
ahamiyati tahlil qilinadi. Shuningdek, natijadorlik mezonlari va ularni baholash mexanizmlari
yoritiladi. Muallif yer resurslarini boshqarishda ko‘p qatlamli tizimlar, agroekologik omillar,
iqtisodiy motivatsiya va ijtimoiy ishtirokni uzviy holda qarorlar qabul qilish jarayoniga jalb
etish zaruratini asoslaydi. Maqolada xalqaro va mahalliy tajribalar misolida optimal
yondashuvlar ko‘rib chiqilgan.
Kalit so'zlar:
Yer resurslari, kompleks yondashuv, konseptual model, natijadorlik,
agroekologiya, barqaror rivojlanish, tizimli boshqaruv, samaradorlik, baholash mezonlari.
Kirish.
Yer resurslari har qanday davlatning ekologik barqarorligi, iqtisodiy taraqqiyoti
va ijtimoiy farovonligi uchun hal qiluvchi ahamiyatga ega. Insoniyat taraqqiyotining har bir
bosqichida yer eng muhim yashash va ishlab chiqarish omili bo‘lib xizmat qilgan. Bugungi
globallashuv va texnologik o‘zgarishlar sharoitida esa, yer resurslaridan oqilona, samarali va
barqaror foydalanish masalasi yanada dolzarb tus olgan. Ayniqsa, qishloq xo‘jaligiga
ixtisoslashgan, agroekologik muammolar mavjud bo‘lgan davlatlar uchun yerga bo‘lgan
munosabat strategik masala sifatida qaralmoqda. Yer insoniyat hayot faoliyatida yagona
bo‘lgan resurslardan biridir. Uning tiklanish jarayoni juda sekin, noaniq va ko‘p hollarda inson
aralashuvisiz sodir bo‘lmaydi. Shu bois, bu resursga nisbatan faqat iqtisodiy yoki texnik
yondashuvlar emas, balki ekologik, ijtimoiy, madaniy va institutsional qarashlar tizimi orqali
yondashish talab qilinadi. Ana shunday yondashuvlar ichida eng zamonaviy va ilmiy
asoslanganlari sifatida kompleks yondashuv hamda konseptual yondashuv ajralib turadi.
Kompleks yondashuv deganda, yer resurslarini boshqarish va ulardan foydalanishning barcha
elementlari — tuproq sifati, iqlim sharoiti, suv ta’minoti, texnologik imkoniyatlar, mehnat
resurslari, iqtisodiy rag‘batlar, huquqiy asoslar, ekologik holat — yagona tizim sifatida
ko‘riladi. Bunday yondashuvda har bir omil alohida o‘rganilmaydi, balki ularning o‘zaro
bog‘liqligi, ta’siri va natijaviyligi hisobga olinadi. Bu esa qaror qabul qilishda ko‘p yo‘nalishli
tahlil va muvozanatli yondashuvni talab etadi.
Konseptual yondashuv esa, biror tizimni boshqarishda ilmiy asoslangan nazariy modelni
ishlab chiqish, muammoga umumiy tamoyillar asosida qarash, strategik yondashuvlar va
qadriyat mezonlarini belgilashga qaratilgan. Yer resurslaridan foydalanishda bunday
yondashuv muayyan makon va davrga xos bo‘lgan sharoitni hisobga olgan holda, harakatlar
konsepsiyasini ishlab chiqishni nazarda tutadi. Bu esa nafaqat yer maydonining meliorativ
yoki agrokimyoviy holatini, balki u bilan bog‘liq inson omili, boshqaruv mexanizmi, ekologik
xavf va jamiyat ehtiyojlarini bir butunlikda ko‘rib chiqishni anglatadi. Yer resurslaridan
foydalanish natijalari esa faqat hosildorlik ko‘rsatkichlari orqali emas, balki ekologik
barqarorlik, ijtimoiy adolat, iqtisodiy foydalilik va innovatsion salohiyat mezonlari orqali
baholanishi kerak. Bunday keng doirali yondashuv esa natijadorlik tushunchasini yangicha
`
72
talqinda ko‘rib chiqishga imkon yaratadi. Yer bilan ishlashda natijadorlik — bu uzoq
muddatda resursni saqlagan holda jamiyat ehtiyojlarini ta’minlash, yerning tiklanish
qobiliyatiga putur yetkazmasdan foydalanish va yangi avlodlar uchun qulay agroekotizim
qoldirishni anglatadi. Zamonaviy dunyoda yerga nisbatan bo‘lgan yondashuvlar tubdan
o‘zgarib bormoqda. Dastlab iqtisodiy manfaat ustuvor bo‘lgan bo‘lsa, bugun ekologik
xavfsizlik, barqarorlik, mahalliy ehtiyojlar va madaniy yondashuvlar tobora
muhimlashmoqda. Bunda yerga egalik, uni boshqarish, foydalanish va nazorat qilishning har
bir bosqichi o‘zaro muvofiqlashtirilgan bo‘lishi kerak. Bu esa kompleks va konseptual
yondashuvlarni yagona tizimda birlashtirish zaruriyatini keltirib chiqarmoqda. Xalqaro
tajribalar shuni ko‘rsatadiki, rivojlangan mamlakatlarda yer resurslari bilan bog‘liq
strategiyalar muayyan tamoyillar va konsepsiyalar asosida ishlab chiqiladi. Masalan,
agroekologik landshaft yondashuvi, integratsiyalashgan suv va yer boshqaruvi, raqamli
agrotexnologiyalar, agroklaster tizimlari shular jumlasidandir. Ularning barchasi komplekslik
va natijadorlikni ta’minlashga yo‘naltirilgan.
O‘zbekiston sharoitida ham so‘nggi yillarda yerga bo‘lgan munosabat tubdan o‘zgarib,
raqamli kadastr, zamonaviy monitoring tizimlari, innovatsion suv tejamkor texnologiyalar,
dehqon xo‘jaliklarining huquqiy maqomi mustahkamlanmoqda. Biroq mavjud yutuqlarga
qaramasdan, yer resurslaridan foydalanishda bir qator tizimli muammolar saqlanib
qolmoqda. Jumladan, yer maydonlarining maqsadsiz ishlatilishi, meliorativ holatning
yomonlashuvi, suv resurslarining isrofgarchiligi, agrotexnik choralarning noto‘g‘ri olib
borilishi, tuproq unumdorligining pasayishi kabi salbiy holatlar natijadorlikka salbiy ta’sir
ko‘rsatmoqda. Bularning sababi esa ko‘pincha bir yoqlama, tor sohalarga asoslangan, qisqa
muddatli foydaga yo‘naltirilgan yondashuvlardir. Shu sababli, ushbu ilmiy maqolada aynan
yer resurslaridan foydalanishda kompleks va konseptual yondashuvlar mohiyati, ularning
o‘zaro uyg‘unligi, amaliyotga tatbiq etish mexanizmlari, shuningdek, natijadorlikni aniqlash
mezonlari chuqur tahlil qilinadi. Shuningdek, xalqaro tajribalar bilan qiyosiy o‘rganish, milliy
modelni yaratish imkoniyatlari, institutsional asoslarni mustahkamlash va zamonaviy
texnologiyalarni tatbiq etish bo‘yicha tavsiyalar ishlab chiqiladi. Ushbu tadqiqot yer resurslari
bilan ishlashda faqat iqtisodiy manfaatlar emas, balki ekologik xavfsizlik, jamiyat farovonligi
va kelajak avlodlar uchun qulay hayot muhiti yaratish maqsadlariga xizmat qilishi zarur degan
konsepsiyaga asoslanadi. Buning uchun esa har bir agrotexnik, boshqaruv yoki iqtisodiy chora
— avvalo, umumiy konseptual asosga, so‘ngra kompleks tahlilga tayangan holda amalga
oshirilishi lozim. Maqola davomida yer resurslaridan foydalanish bo‘yicha ilmiy asoslangan
kompleks yondashuv modelining asosiy elementlari, konseptual asoslarining metodologiyasi
va natijadorlik mezonlari taklif qilinadi. Tadqiqot nazariy va amaliy jihatdan o‘zaro
uyg‘unlashtirilgan bo‘lib, qishloq xo‘jaligida resurslardan samarali foydalanishga xizmat
qiluvchi muhim ilmiy-huquqiy asoslarni shakllantirishga qaratilgan. Ayniqsa, dehqon
xo‘jaliklari, fermerlar, agrar soha vakillari va yer bilan ishlovchi boshqa subyektlar uchun
ushbu yondashuvlar faoliyat samaradorligini oshirish, yerga nisbatan mas’uliyatli
munosabatni shakllantirishda muhim metodologik manba bo‘lib xizmat qiladi.
Adabiyotlar tahlili.
Yer resurslaridan foydalanish masalasi ilm-fan, siyosat, amaliyot va
ijtimoiy sohalarda keng ko‘lamda muhokama qilinadigan murakkab va ko‘p qatlamli muammo
hisoblanadi. Uzoq yillar davomida olib borilgan tadqiqotlar, xalqaro tajribalar, milliy
`
73
qonunchilik, konseptual model va metodologiyalar bu sohada katta ilmiy zamin yaratdi.
Mazkur adabiyotlar tahlilida ushbu manbalar chuqur tahlil qilinadi, ularning mazmuni,
qamrovi, yondashuv xususiyatlari va amaliy qiymati o‘rganiladi.
1. Mahalliy manbalar asosida yondashuvlar tahlili. O‘zbekiston Respublikasi agrar
sohasida faoliyat yurituvchi olimlarning tadqiqotlarida yer resurslarining iqtisodiy
samaradorligi, meliorativ holati, agrotexnik ishlov berish usullari, iqlim sharoitlariga
moslashuv, suv ta’minoti va boshqaruv tizimlari bo‘yicha muhim qarashlar mavjud. A.
Axmedov, H. Jo‘rayev, M. Qurbonov kabi olimlar yer resurslarining iqtisodiy ko‘rsatkichlar
bilan bog‘liqligi, mahsulot yetishtirishdagi o‘rni, resurslarning taqsimlanishi va boshqaruv
strukturasi ustida ilmiy izlanishlar olib borganlar. Ularning tadqiqotlari, asosan, iqtisodiy
samaradorlikka qaratilgan bo‘lib, kompleks yoki konseptual yondashuv masalalari
cheklangan darajada ko‘rib chiqilgan.
Boshqa tomondan, ekologik jihatlarni o‘rgangan adiblar yer degradatsiyasi, eroziya,
sho‘rlanish, tuproq zichlashuvi kabi muammolarga e’tibor qaratgan. Bunda A. Karimov va B.
G‘ulomovlarning ishlari muhim ahamiyatga ega. Ular tuproqni muhofaza qilish, organik
qishloq xo‘jaligi, agrotizimlar barqarorligi masalalarini ko‘taradilar. Ammo bular ham
ko‘pincha fragmentar, bir sohalik yondashuvlarda ifodalanadi.
Shu bilan birga, O‘zbekiston Yer Kodeksi, Qishloq xo‘jaligi strategiyasi, Suv xo‘jaligi
konsepsiyasi, “Yashil makon” loyihasi singari huquqiy va strategik hujjatlar asosida amalga
oshirilayotgan islohotlar, zamonaviy yondashuvlar joriy etilishiga xizmat qilmoqda. Bu
hujjatlar, nazariy jihatdan, kompleks boshqaruvga zamin yaratadi, ammo ularni konseptual
model asosida izchil tushuntiruvchi ilmiy manbalar yetarli emas.
2. Xalqaro tajribalar asosida yondashuvlar tahlili. FAO, UNEP, UNDP, World Bank, OECD,
IWMI va boshqa xalqaro tashkilotlarning hisobotlari va ilmiy asoslangan yo‘l-yo‘riqlari yer
resurslarini barqaror boshqarish bo‘yicha yetakchi manbalardandir. FAO tomonidan ilgari
surilgan Sustainable Land Management (SLM) konsepsiyasi eng keng tarqalgan
yondashuvlardan biri bo‘lib, u tuproqni muhofaza qilish, suv resurslarini tejash, biologik
xilma-xillikni saqlash, iqlimga mos ekinlarni tanlash, mahalliy aholining ishtirokini ta’minlash
tamoyillariga asoslanadi.
OECD tomonidan ishlab chiqilgan Integrated Land Use Planning yondashuvi esa
resurslararo muvozanatni ta’minlash, ekologik zonalash, foydalanuvchilarni guruhlash,
iqlimga mos strategik rejalashtirishni ilgari suradi. Bunday yondashuvlar yer resurslarining
har bir komponentini emas, balki butun tizimni birgalikda boshqarish lozimligini asoslaydi.
Xalqaro tajribalarda konseptual yondashuvlar ham keng qo‘llaniladi. Masalan,
landscape-based approach, climate-smart agriculture, agroecological intensification kabi
modellarda yerga nisbatan mintaqaviy va makrotizim doirasida qaraladi. Bu yondashuvlar
oddiy boshqaruv amaliyotidan farqli o‘laroq, resurslararo bog‘liqlik, ijtimoiy tenglik, ekologik
xavfsizlik va iqtisodiy o‘sish muvozanatini ta’minlashga intiladi.
3. Ilmiy-texnik adabiyotlarda konseptual yondashuvlar tahlili. Konseptual yondashuvlar
nazariy jihatdan tizimshunoslik, boshqaruv nazariyasi, ekologiya, iqtisodiyot, agronomiya va
sotsiologiya fanlarining kesishgan nuqtasida shakllangan. Tizimshunos olimlar — Bertalanfi,
Ashby, Forrester, Checkland kabi mualliflar o‘zlarining konsepsiyalarida har qanday resursni
o‘zaro bog‘liq, ta’sirchan va moslasha oluvchi tizim sifatida tasvirlaydi.
`
74
Konseptual model — bu real muammoni soddalashtirgan holda tasvirlash vositasi bo‘lib,
u orqali mavjud vaziyatni tushunish, o‘lchash, rejalashtirish va prognozlash imkoniyati
yaratiladi. Yer resurslaridan foydalanishda bunday yondashuv ekin turlari, iqlim holati, suv
resurslari, iqtisodiy infratuzilma, boshqaruv va qonunchilik tizimi o‘rtasidagi o‘zaro
bog‘liqlikni aniqlashda yordam beradi.
Ko‘plab ilmiy maqolalarda bu model tizimining matritsali shakllari, sxematik tahlillari,
monitoring algoritmlari ishlab chiqilgan. Xususan, agrotexnologik modeling, GIS orqali yer
resurslarini monitoring qilish, agroklaster ichidagi resurslar oqimini rejalashtirish orqali
konseptual yondashuvlar amaliyotda sinovdan o‘tkazilmoqda.
4. Natijadorlik mezonlari bo‘yicha adabiyotlar tahlili. Natijadorlikni baholash mezonlari
adabiyotlarda har xil yondashuvlarda berilgan. Iqtisodchilar yer unumdorligi, daromad,
investitsiya rentabelligi, ishlab chiqarish samaradorligi kabi ko‘rsatkichlarga urg‘u beradilar.
Ekologlar esa — yer degradatsiyasi, sho‘rlanish, unumdor qatlam yo‘qolishi, suv tanqisligi
kabi omillarni asosiy mezon deb bilishadi. Ijtimoiy fan vakillari esa, yerga bo‘lgan egalik,
foydalanishdagi tenglik, qarorlar qabul qilishdagi ishtirok, mahalliy aholining roziligi kabi
omillarni natijadorlik bilan bog‘lashadi. Ko‘rinib turibdiki, adabiyotlarda natijadorlikka
yondashuvlar har xil, ko‘p hollarda bir-biriga zid yoki tor yo‘nalishga yo‘naltirilgan. Ammo
kompleks yondashuvda bu ko‘rsatkichlar birgalikda, tizimli holda baholanadi. Shu nuqtai
nazardan, yer resurslaridan foydalanishda yuqori natijadorlikni ta’minlash uchun mezonlar
orasida muvozanat saqlash zarur.
5. Ilmiy bo‘shliqlar va takliflar. Adabiyotlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, mavjud manbalar
yer resurslaridan foydalanish bo‘yicha ko‘p qirrali ma’lumotlar beradi, ammo ular o‘zaro
integratsiyalashmagan. Ko‘pchilik tadqiqotlar faqat bir omil — iqtisodiy foyda, ekologik
xavfsizlik, texnologik yutuq yoki boshqaruv strukturasi doirasida qolib ketgan. Shuningdek,
kompleks va konseptual yondashuvlarni bog‘laydigan milliy model mavjud emas. Bu esa ilmiy
bo‘shliqni yuzaga keltiradi.
Xulosa va takliflar.
Yer resurslari bugungi global va milliy miqyosdagi ekologik,
iqtisodiy va ijtimoiy jarayonlarning markaziy omillaridan biri hisoblanadi. Tadqiqot davomida
yer resurslaridan foydalanishda kompleks va konseptual yondashuvlar o‘zaro bog‘liq, bir-
birini to‘ldiruvchi va samaradorlikni oshiruvchi nazariy va amaliy asos sifatida qaralishi
lozimligi isbotlandi. Kompleks yondashuv – yer, suv, iqlim, texnologiya, mehnat resurslari,
boshqaruv, infratuzilma va ijtimoiy omillarni yagona tizimda ko‘rish va boshqarish tamoyiliga
asoslanadi. Bunday yondashuv samarali boshqaruv va barqarorlikni ta’minlash imkonini
beradi. Konseptual yondashuv esa bu tizimning nazariy asoslarini, tamoyillarini va
yo‘nalishlarini shakllantirib, qarorlar qabul qilish jarayonini aniqlashtiradi. Har ikki
yondashuvning uyg‘unlashuvi orqali resurslardan oqilona foydalanish, ekologik xavfsizlikni
ta’minlash va uzoq muddatli strategik rejalashtirish amalga oshiriladi. Yer resurslari bilan
ishlashda natijadorlik mezonlari faqat hosildorlik yoki iqtisodiy foyda bilan emas, balki
ekologik barqarorlik, jamiyat ehtiyojlarini qondirish, yerning qayta tiklanish salohiyatini
saqlab qolish, ekologik xavflarni kamaytirish, aholi bandligi va ijtimoiy tenglik bilan
belgilanishi kerak. Natijadorlik – bu yerdan foydalanish natijasida hosil bo‘lgan ijtimoiy,
ekologik va iqtisodiy foydaning uyg‘un natijasidir. Tahlillar shuni ko‘rsatdiki, mavjud
adabiyotlarda va amaliyotda ko‘pincha tor yondashuvlar ustunlik qiladi: iqtisodiy
`
75
yondashuvda ekologik xavfsizlik hisobga olinmaydi, ekologik yondashuvda esa iqtisodiy foyda
chetga suriladi. Bu esa yer resurslarining holatiga, ijtimoiy tenglikka va uzoq muddatli
natijalarga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Shuning uchun kompleks-konseptual model asosida
faoliyat yuritish orqali resurslardan foydalanish yanada barqaror, natijali va samarali bo‘lishi
mumkin. Yana bir muhim jihat shundaki, xalqaro tajribalar O‘zbekistonda foydalanish uchun
moslashtirilgan holda tatbiq etilishi lozim. Har bir hudud, mintaqa yoki dehqon xo‘jaligining
o‘ziga xos sharoiti, tabiiy imkoniyatlari va ijtimoiy tarkibi hisobga olinmasdan tuzilgan
strategiyalar uzoq muddatda muvaffaqiyatsizlikka uchrashi mumkin.
Shu bois, yer resurslaridan foydalanishda har bir qaror, har bir chora va har bir loyihada
tizimli tahlil, barqarorlik, ko‘p tomonlama manfaat va kelajak avlodlar oldidagi mas’uliyat
ustuvor bo‘lishi lozim.
1. Kompleks boshqaruv tizimini joriy etish. Yer resurslaridan foydalanishda barcha
omillarni – tuproq sifati, suv resurslari, agrotexnik chora-tadbirlar, iqlim o‘zgarishi, mehnat
resurslari va moliyaviy imkoniyatlarni yagona tizimda boshqarish zarur. Buning uchun har bir
tuman va viloyat darajasida raqamli agroplatformalar yaratilishi lozim.
2. Milliy konseptual model ishlab chiqish. O‘zbekiston agroekologik zonalariga mos
keladigan, yerga nisbatan konseptual yondashuv asosida yaratilgan, ilmiy, huquqiy va
metodik asoslarga ega milliy model ishlab chiqilishi va barcha darajadagi qaror qabul
qiluvchilarga tavsiya etilishi lozim.
3. Natijadorlikni baholash mezonlarini kengaytirish. Faqat iqtisodiy ko‘rsatkichlar emas,
balki ekologik holat, tuproq unumdorligi, suv sarfi, ijtimoiy manfaatdorlik va mehnat
samaradorligi asosida yer resurslaridan foydalanish samaradorligini baholovchi ko‘p
parametrli tizim ishlab chiqilishi zarur.
4. Mahalliylashtirilgan agrotexnologiyalarni kengaytirish. Har bir hududga xos bo‘lgan
agrotexnologik usullar, iqlimga mos ekin turlari, yerga ishlov berish uslublari va suvni
tejovchi texnologiyalar asosida yerga ishlov berish tartibi ishlab chiqilishi lozim.
5. Kadrlar tayyorlash va malaka oshirishni tizimlashtirish. Yer resurslari bilan ishlovchi
barcha mutaxassislar – agronom, meliorator, ekolog, iqtisodchi, fermer va dehqonlar uchun
tizimli o‘quv dasturlari, metodik qo‘llanmalar va zamonaviy bilimlarni singdiruvchi onlayn
platformalar tashkil etilishi kerak.
6. Monitoring va axborot tizimlarini mustahkamlash. Yerning meliorativ holati, suv
resurslari, ekinlarning o‘sish dinamikasi, texnik infratuzilma va foydalanuvchi faoliyati
ustidan doimiy monitoring olib boruvchi raqamli axborot tizimlari joriy etilishi lozim.
7. Mahalliy hamjamiyat ishtirokini ta’minlash. Yerga oid qarorlar qabul qilishda mahalliy
aholi, fermerlar, ekologlar va tadqiqotchilarning fikri inobatga olinishi, ularga maslahat
kengashlari, jamoaviy qaror platformalari orqali ishtirok etish imkoniyati yaratilishi zarur.
8. Yer degradatsiyasiga qarshi kompleks dasturlar ishlab chiqish. Sho‘rlanish, eroziya,
tuproq zichlashuvi kabi salbiy jarayonlarning oldini olish, ularni kamaytirish va yer
unumdorligini tiklash bo‘yicha hududiy darajadagi aniq maqsadli dasturlar ishlab chiqilishi va
moliyalashtirilishi kerak.
9. Barqaror rivojlanish tamoyillarini ustuvor qilish. Har bir yerga ishlov berish qarorida
nafaqat bugungi foyda, balki kelajak uchun ekologik xavfsizlik, resurslarni tejash va tiklash,
yashil iqtisodiyot tamoyillari asosiy mezon sifatida qabul qilinishi lozim.
`
76
10. Ilmiy-tadqiqotlarni rivojlantirish va tajriba almashuvini kengaytirish. Ilmiy
institutlar, oliy ta’lim muassasalari va dehqon xo‘jaliklari o‘rtasida uzviy aloqa o‘rnatilishi,
yangi agrotexnologiyalarni sinovdan o‘tkazish, mahalliy sharoitga moslashtirish va keng
tatbiq etish uchun grantlar ajratilishi kerak.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Axmedov A., Jo‘rayev X. Yer resurslaridan foydalanish asoslari va ularni boshqarish
tizimi. – Toshkent: Iqtisodiyot, 2021.
2.
FAO. Sustainable Land Management (SLM) in Practice: Guidelines and Best Practices for
Sub-Saharan Africa. – Rome: FAO Publishing, 2019.
3.
OECD. Integrating Land Use Planning for Sustainable Development. – Paris: OECD Green
Growth Studies, 2021.
4.
Karimov B. & Tursunov R. Agroekologik tizimlar va resurslardan samarali foydalanish
yo‘llari. – Samarqand: Ilm Ziyo, 2020.
5.
O‘zbekiston Respublikasi Yer Kodeksi. – Toshkent: “Adolat” nashriyoti, 2022-yilgi
tahriri.
