`
8
SUG‘ORILADIGAN YERLAR UNUMDORLIGINI OSHIRISHDA SUV
RESURSLARIDAN FOYDALANISH SAMARADORLIGINI IQTISODIY TAHLIL
QILISH (QASHQADARYO VILOYATI MISOLIDA)
Bazarov Sanjar Safarovich
Qarshi davlat texnika universiteti Iqtisodiyot fakulteti tyutori
https://doi.org/10.5281/zenodo.16538775
Annotatsiya.
Maqolada Qashqadaryo viloyatida suv resurslaridan foydalanish
samaradorligini oshirish orqali sug‘oriladigan yerlar unumdorligini ko‘paytirish masalasi
iqtisodiy jihatdan tahlil qilingan. Muallif suv sarfi, hosildorlik va texnologiyalarning iqtisodiy
samaradorligi o‘rtasidagi bog‘liqlikni aniqlagan, tomchilatib sug‘orish tizimining afzalliklarini
raqamli ma’lumotlar asosida asoslagan. Tadqiqotda mavjud muammolar va imkoniyatlar
aniqlanib, samarali foydalanish mexanizmlari taklif etilgan.
Kalit so‘zlar:
sug‘oriladigan yerlar, suv resurslari, samaradorlik, iqtisodiy tahlil,
Qashqadaryo, tomchilatib sug‘orish.
Kirish.
O‘zbekiston Respublikasining agrar sohasi, xususan qishloq xo‘jaligida ekinlar
yetishtirish jarayoni asosan sug‘oriladigan dehqonchilikka asoslangan. Yurtimizdagi jami ekin
maydonlarining qariyb 80% dan ortig‘i sun’iy sug‘orish tizimlari orqali suv bilan ta’minlanadi.
Bu esa suv resurslarini iqtisodiy nuqtai nazardan to‘g‘ri, tejamkor va samarali boshqarish
zaruratini keskin oshiradi.
Qashqadaryo viloyatida har yili o‘rtacha 3,2 mlrd kub metrga yaqin suv ishlatiladi. Ushbu
resurslarning asosiy iste’molchilari – paxtachilik, g‘allachilik va sabzavotchilik bilan
shug‘ullanuvchi fermer xo‘jaliklari hisoblanadi. Ammo suv resurslaridan foydalanishning past
samaradorligi, tarmoqlarda yo‘qotishlar, yerni sho‘rlanishi va ekinlar hosildorligining
o‘zgaruvchanligi mavjud muammolardan sanaladi. Shunday sharoitda, iqtisodiy tahlil asosida
suvdan foydalanishning foydali mexanizmlarini ishlab chiqish ilmiy va amaliy jihatdan dolzarb
hisoblanadi.
Tadqiqot metodikasi
Tadqiqotda quyidagi uslubiy yondashuvlardan foydalanildi:
Statistik tahlil: Qashqadaryo viloyatining 2019–2023 yillardagi suv sarfi, hosildorlik va
mahsuldorlik ma’lumotlari asosida iqtisodiy tahlil;
Komparativ tahlil: an’anaviy va tomchilatib sug‘orish tizimlari samaradorligini
solishtirish;
Rentabellik indeksi: suv sarfi, hosildorlik va sof foyda ko‘rsatkichlari o‘rtasidagi nisbatlar
asosida;
SWOT tahlil: suv resurslaridan foydalanishdagi kuchli va zaif tomonlar, imkoniyatlar va
xavf omillari;
Normativ-huquqiy baza tahlili: davlat qaror va farmonlari asosida suv resurslaridan
samarali foydalanish choralari.
Suv sarfi va hosildorlik o‘rtasidagi bog‘liqlik
Tahlil natijalariga ko‘ra, Qashqadaryo viloyatida an’anaviy sug‘orish tizimlari orqali suv
sarfi o‘rtacha 8500 m³/ga ni tashkil etsa, tomchilatib sug‘orishda bu ko‘rsatkich 4700 m³/ga
atrofida bo‘lgan. Paxta ekinlari uchun hosildorlik mos ravishda 22 ts/ga va 30 ts/ga bo‘lgan.
1-jadval
`
9
Suvga nisbatan hosildorlik ko‘rsatkich
1
Sug‘orish turi Suv sarfi (m³/ga) Hosildorlik (ts/ga)
Suvga nisbatan
samaradorlik (kg/m³)
An’anaviy
8500
22
2.59
Tomchilatib
4700
30
6.38
Iqtisodiy samaradorlik ko‘rsatkichlari
Tomchilatib sug‘orish tizimi orqali sof foyda 60% gacha oshgan. Bundan tashqari,
xarajatlarning 15–20% qisqargani, texnik xizmat ko‘rsatish osonlashgani kuzatildi.
2-jadval
SWOT tahlil natijalari
2
Kuchli tomonlar
Zaif tomonlar
Davlat subsidiyasi mavjudligi
Sug‘orish infratuzilmasining eskiligi
Resurslarni tejash imkoniyati
Fermerlar texnologik savodxonligi past
Ekologik xavfsizlikni oshiradi
Qishloq infratuzilmasining zaifligi
Imkoniyatlar
Tahdidlar
Donor dasturlari (FAO, UNDP)
Iqlim o‘zgarishi va suv tanqisligi
Raqamli boshqaruv tizimlari
Ko‘p yillik sho‘rlanish natijalari
Muammolar va ularning iqtisodiy talqini
Qashqadaryoda suv resurslaridan foydalanish samaradorligining pastligi quyidagi
omillar bilan izohlanadi:
Suv taqsimoti va monitoringining yetarli emasligi;
Fermer xo‘jaliklarida texnologik yangiliklarning yetarli darajada joriy etilmasligi;
Suvga nisbatan tarif tizimining samarali ishlamasligi;
Sug‘orish infratuzilmasining moddiy-texnika bazasi pastligi;
Ko‘p hollarda yerlarning notekisligi va meliorativ xizmatlarning cheklanganligi.
Xulosa va takliflar:
Qashqadaryo viloyatida suv resurslaridan foydalanish
samaradorligini oshirish orqali sug‘oriladigan yerlar unumdorligini oshirish mumkinligi
aniqlandi. Tomchilatib sug‘orish tizimlari yordamida suvga nisbatan hosildorlik 2,5 barobar
ortgan. Iqtisodiy tahlil shuni ko‘rsatadiki, innovatsion yondashuvlar, raqamli nazorat tizimlari
va davlat rag‘batlantiruvlari orqali iqtisodiy natijadorlikni sezilarli oshirish mumkin.
1.
Suv resurslaridan foydalanishda AgroIQ va AgroWater kabi platformalarning joriy
etilishini jadallashtirish;
2.
Sug‘orish tizimlarining modernizatsiyasi uchun davlat-xususiy sheriklik asosidagi
infratuzilma loyihalarini amalga oshirish;
3.
Fermerlar uchun raqamli monitoring va suv samaradorligi indikatorlarini baholovchi
tizimlar joriy etish;
4.
“Suv samaradorligi” bo‘yicha sertifikatlash va baholash mezonlarini ishlab chiqish;
5.
Iqlim xavfsizligini inobatga olgan ekin rotatsiyasi va differensial sug‘orish usullarini taklif
etish.
1
Muallif tomonidan ishlab chiqilgan.
2
Muallif tomonidan ishlab chiqilgan.
`
10
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining PQ–465-son qarori, 2024 yil 30 dekabr.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining PF–15-son farmoni, 2025 yil 30 yanvar.
3.
Qashqadaryo viloyati qishloq xo‘jaligi boshqarmasi hisobotlari, 2019–2023 yillar.
4.
FAO (2023).
Water productivity and irrigation efficiency in Central Asia
.
5.
UNDP Uzbekistan (2022).
Smart Irrigation Strategies for Climate Resilience
.
6.
Rustamov N.M. (2021).
Suvdan foydalanish iqtisodiyoti
.
7.
AgroIQ platformasi:
8.
AgroWater monitoring tizimi, 2023.
9.
OECD (2021).
Water Use in Agriculture: Efficiency and Sustainability Approaches
.
10.
Qishloq xo‘jaligini raqamlashtirish strategiyasi (2022–2025), QXHV.
