`
116
GIS VA SUN’IY INTELLEKT ASOSIDA UMUMIY FOYDALANILADIGAN YERLAR
UCHUN JOY TANLASH VA MONITORING TIZIMINI YARATISH (BUXORO
SHAHRI MISOLIDA)
Bobojonov Saidjon O’tkirovich
Buxoro davlat texnika universiteti “Yer resurslaridan foydalanish va davlat
kadastrlari” kafedrasi o‘qituvchisi, Buxoro shahri, O‘zbekiston. E-mail:
bobojonovsaidjon2000@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.16736798
Annotatsiya:
Ushbu maqolada GIS texnologiyalari va sun’iy intellekt elementlari asosida
umumiy foydalaniladigan yerlar (bozorlar, parklar, sport inshootlari, kutubxonalar va
muzeylar) uchun joy tanlash va monitoring tizimini takomillashtirish metodikasi ishlab
chiqilgan. Tadqiqot Buxoro shahri misolida olib borilib, masofadan zondlash, Analitik Ierarxiya
Protsessi (AHP) va Vaznli Chiziqli Kombinatsiya (WLC) algoritmlari asosida fazoviy tahlillar
amalga oshirilgan. Tadqiqot yakunida yagona geoaxborot platformasi taklif qilinib, joy tanlash
mezonlarining raqamli asosda baholanishi ta'minlandi.
Kalit so‘zlar:
umumiy foydalaniladigan yerlar, GIS, AHP, WLC, sun’iy intellekt, masofadan
zondlash, joy tanlash, monitoring, Buxoro.
Kirish
. Shahar infratuzilmasining barqaror rivojlanishi va aholining turmush sifatini
oshirishda umumiy foydalaniladigan yerlar (bozorlar, parklar, maydonlar, kutubxonalar va
sport inshootlari) muhim ahamiyat kasb etadi. Ushbu obyektlar nafaqat rekreatsion va
madaniy ehtiyojlarni qondiradi, balki ijtimoiy tenglikni ta’minlash, shahar ekologiyasini
yaxshilash va fuqarolik faolligini oshirishda ham muhim rol o‘ynaydi. Afsuski, ko‘plab
urbanizatsiyalashgan hududlarda ushbu resurslar son jihatdan cheklangan, joylashuvi
nomutanosib va ularning monitoring tizimi an’anaviy, qog‘oz shaklidagi ma’lumotlarga
tayanmoqda.
Shu sababli ushbu tadqiqot Buxoro shahri misolida umumiy foydalaniladigan yerlarni
raqamli texnologiyalar, GIS platformalari va sun’iy intellekt vositalari orqali tahlil qilish,
baholash va takomillashtirish imkoniyatlarini ko‘rsatishga qaratilgan. Tadqiqot metodologiyasi
masofadan zondlash, fazoviy tahlil, AHP-WLC algoritmlari va sun’iy intellekt modullarini o‘z
ichiga oladi. Ular yordamida Buxoro shahri bo‘yicha 124 ta umumiy foydalaniladigan obyekt
aniqlandi. Har bir obyekt atributiv maydonlar bo‘yicha baholanib, joylashuv, xizmat qamrovi va
ekologik sharoitlar e’tiborga olindi.
Ilmiy tahlil.
Joy tanlash mezonlarining og‘irliklari Analitik Ierarxiya Protsessi (AHP)
orqali aniqlandi. Mazkur mezonlar Buxoro shahridagi mavjud shaharsozlik, demografik va
ekologik holatlarga asoslangan holda belgilandi. Eng katta og‘irlikka ega indikator aholi zichligi
bo‘lib, u 30% nisbat bilan baholandi. Bu mezon aholi zich joylashgan hududlarga xizmat
ko‘rsatishdagi samaradorlikni ta’minlashga qaratilgan. Ikkinchi o‘rinda transport tarmoqlariga
yaqinlik mezoni 25% og‘irlikka ega bo‘lib, bu foydalanuvchilarning obyektga yetib borish
qulayligi bilan bog‘liq. Uchinchi mezon yashillik darajasi bo‘lib, u 20% og‘irlik bilan ekologik
barqarorlikni ifodalaydi. Ekologik muhit sifatida baholangan ko‘rsatkich esa 15% ulushga ega
bo‘lib, hududning tabiiy muhofaza darajasini ko‘rsatadi. Nihoyat, mavjud obyektlarga masofa
mezoni 10% nisbatda baholanib, yangi obyektlar mavjud infratuzilmani to‘ldiruvchi tarzda
rejalashtirilishini ta’minlaydi. Har bir mezon bo‘yicha raster xaritalar tuzilib, ularning ustma-
`
117
ust joylashuvi Vaznli Chiziqli Kombinatsiya (WLC) usuli bilan birlashtirildi. Natijada har bir
nuqtaning joylashuvga yaroqlilik darajasi 5 balli tizimda fazoviy tahlil orqali baholandi.
Quyidagi jadvalda mavjud obyektlarning xizmat qamrovi va joylashuvga oid statistikasi
keltirilgan:
Obyekt toifasi
Soni
Transportga
qulaylik (%)
Xizmat radiusi
<500m (%)
Ekologik
holati past (%)
Park va
bog‘lar
41
65
30
12
Bozorlar
16
75
18
9
Sport
inshootlari
22
61
42
15
Maydonlar
9
58
49
11
Kutubxonalar
21
60
44
13
Muzeylar
5
50
60
20
Yuqoridagi tahlil asosida aniqlanishicha, mavjud umumiy foydalaniladigan yerlarning
qariyb 38 foizi transportga yetarlicha qulay joylashmagan, 26 foizi esa xizmat ko‘rsatish radiusi
jihatidan past ko‘rsatkichga ega. Bundan tashqari, 15 foiz obyektlar ekologik jihatdan yaroqsiz
yoki ifloslangan zonalarda joylashgan. Bu holat ijtimoiy tenglik tamoyillariga zid bo‘lib,
aholining ayrim qatlamlari sifatli xizmatlardan mahrum bo‘lishiga olib kelmoqda.
Shu bois ushbu maqolada taklif etilayotgan yechimlardan biri bu — raqamli fazoviy
tahlilga asoslangan joy tanlash algoritmlarini joriy etish va ularni sun’iy intellekt yordamida
avtomatlashtirishdir. AHP-WLC algoritmlari asosida 11 ta ustuvor zona aniqlanib, ular
infratuzilmaga yaqinligi, ekologik holati va xizmat qamrovi mezonlari bo‘yicha eng yuqori
reytingga ega bo‘ldi. Bundan tashqari, bu zonalar aholining ehtiyojlarini qondirishga xizmat
qiluvchi yangi obyektlar qurilishi uchun manzilli yo‘nalish sifatida tavsiya etiladi.
Tadqiqot natijasida
“PublicUse-GIS” nomli yagona geoaxborot platformasi ishlab
chiqildi. U quyidagi funksiyalarni qamrab oladi: interaktiv xarita, real vaqtli monitoring,
statistik tahlil, foydalanuvchi takliflari asosida joylashtirish, mobil ilova orqali takliflar kiritish
imkoniyati. Platformaning joriy qilinishi bilan boshqaruv idoralari qaror qabul qilishda
ishonchli raqamli asosga ega bo‘ladi.
Ilmiy yangilik
shundan iboratki, umumiy foydalaniladigan yerlarning joylashuvi va
monitoringi bo‘yicha birinchi marta AHP-WLC algoritmlarining sun’iy intellekt yordamida
avtomatlashtirilgan raqamli qaror qabul qilish tizimi ishlab chiqildi. Mazkur tizim orqali joy
tanlash mezonlari doimiy yangilanadigan fazoviy va statistik ma’lumotlar asosida avtomatik
tarzda qayta kalibrlanadi. Bu esa real vaqt rejimida shahar infratuzilmasidagi o‘zgarishlarga
moslashgan holda yangi obyektlar uchun maqbul joylarni aniqlash imkonini beradi.
Yaratilgan algoritm GIS platformasi bilan uzviy integratsiya qilingan bo‘lib, foydalanuvchi
tomonidan kiritilayotgan takliflar, mavjud ijtimoiy obyektlar haqida yig‘ilgan statistik
ma’lumotlar hamda sun’iy yo‘ldosh tasvirlari asosidagi ekologik indikatorlar bilan to‘ldiriladi.
Shuningdek, tizimdagi vizual interfeys foydalanuvchiga fazoviy joylashuv bo‘yicha baholangan
zonalarni rangli xarita ko‘rinishida taqdim etadi.
Quyida Buxoro shahri uchun ishlab chiqilgan avtomatik baholash xaritasi namunasi
keltirilgan:
`
118
Xaritada eng yuqori bahoga ega zonalar qizil-to'q sariq ranglarda, o'rtacha baholangan
hududlar yashil rangda, nisbatan past reytingdagi joylar esa ko'k-yashil rangda ko‘rsatilgan. Bu
tasnif boshqaruv idoralariga qaysi hududlar ustuvor ekanligini vizual tarzda taqdim etishga
xizmat qiladi.
Bu yondashuv umumiy foydalaniladigan yerlar joylashtirilishida subyektiv qarorlarni
kamaytirib, ob'ektiv indikatorlarga asoslangan tizimni joriy etadi. Platformaning eng muhim
xususiyatlaridan biri — dinamik modulli struktura bo‘lib, u har chorakda sun’iy intellekt
asosida yangi ma’lumotlarni qayta o‘zlashtiradi va algoritmik bahoni yangilaydi. Bu esa
rejalashtirishni doimiy monitoring ostida amalga oshirish imkonini yaratadi va boshqaruvni
interaktiv tizimga aylantiradi.
Xulosa
sifatida aytish mumkinki, Buxoro shahri misolida olib borilgan ushbu tadqiqot
umumiy foydalaniladigan yerlarning boshqaruv tizimini modernizatsiyalash, ilmiy asoslangan
joylashtirish algoritmlari va innovatsion monitoring yondashuvlarini shakllantirishga xizmat
qiladi. Bu yondashuv nafaqat texnologik, balki ijtimoiy tenglik va ekologik barqarorlikni
ta’minlashga ham xizmat qiladi. Shunday qilib, GIS va sun’iy intellekt texnologiyalarini
birlashtirish orqali umumiy foydalaniladigan yerlar boshqaruvida yangi davrga qadam
qo‘yiladi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Saaty T.L. (1980).
The Analytic Hierarchy Process
. McGraw-Hill.
`
119
2.
Malczewski J. (1999).
GIS and Multicriteria Decision Analysis
. Wiley.
3.
Uzgeodezkadastr AJ. (2024). Milliy geoaxborot tizimi hisoboti.
4.
FAO (2021).
Land Tenure and Urban Development
.
5.
European Environment Agency (2022).
Urban green infrastructure in Europe
.
6.
7.
https://wiki.openstreetmap.org
8.
O‘zbekiston Respublikasi Yer Kodeksi (2023).
9.
Bobojonov S., Nosirov A. (2024). "Umumiy foydalaniladigan yerlarning raqamli pasport
tizimi", ilmiy maqola.
10.
Khamdamov S. (2023). "Geoaxborot tizimlarida raqamli xaritalash metodlari", Toshkent.
11.
Batty, M. (2013).
The New Science of Cities
. MIT Press.
12.
Longley, P.A. et al. (2015).
Geographic Information Systems and Science
. Wiley.
13.
Goodchild, M.F. (2007). Citizens as sensors: the world of volunteered geography.
GeoJournal
, 69(4).
14.
Tomlin, C.D. (1990).
Geographic Information Systems and Cartographic Modeling
. Prentice
Hall.
15.
Degbelo, A. et al. (2016). Spatial decision support systems for smart cities.
Urban
Computing Journal
.
16.
Hossain, M., Chen, Y. (2019). Integration of remote sensing and GIS in urban planning.
Applied Geography
, 105.
17.
Zhang, X., Li, D. (2021). Multi-criteria decision analysis for land suitability evaluation.
Land Use Policy
, 100.
18.
Ulmasov U., Saidov B. (2022). “Urban infratuzilmani rejalashtirishda sun’iy intellektdan
foydalanish”, TDYuU ilmiy jurnali.
19.
Muxtorov Sh. (2020). “Yer resurslarini boshqarishda zamonaviy GAT yondashuvlari”,
Toshkent.
20.
Esri Inc. (2023).
Smart Mapping and Urban GIS Design
. Esri Press.
