`
113
“ABDULLA AVLONIY: JADIDCHILIK HARAKATI VA MILLIY UYG‘ONISHDAGI
O‘RNI
Bozorova Aziza
https://doi.org/10.5281/zenodo.16736737
Annotatsiya: Ushbu maqolada o‘zbek ma’rifatparvarligi tarixida alohida o‘rin egallagan
jadid adibi, pedagog va jamoat arbobi Abdulla Avloniyning ilmiy-ma’rifiy merosi, jadidchilik
harakatidagi faoliyati hamda milliy uyg‘onishdagi beqiyos o‘rni yoritilgan. Muallif tomonidan
Avloniyning pedagogik, axloqiy, adabiy va ijtimoiy-siyosiy qarashlari chuqur tahlil qilinib, u
yaratgan “Turkiy guliston yoxud axloq” va “Adabiyoti turkiy” kabi asarlarining tarixiy va
ma’naviy ahamiyati ochib beriladi.
Kalit so‘zlar: Abdulla Avloniy, jadidchilik harakati, Turkiy guliston, ma’rifatparvarlik,
milliy uyg‘onish, pedagogika, teatr, yangi O‘zbekiston, ma’naviyat.
XX asr boshlarida Turkiston ijtimoiy-siyosiy hayotida tub o‘zgarishlar yuz berdi. Rossiya
imperiyasi tomonidan zabt etilgan musulmon xalqlari orasida milliy uyg‘onish, yangilanish,
ilm-fan va ma’rifat orqali ozodlikka erishish g‘oyalari keng tarqala boshladi. Bu tarixiy davr —
jadidchilik harakati deb nom oldi. Ushbu harakatning asosiy maqsadi xalqni johillikdan
qutqarish, zamonaviy bilimlar orqali taraqqiyotga yo‘l ochish edi. Jadidchilik harakatining eng
yirik va serqirra namoyandalaridan biri Abdulla Avloniy bo‘lib, u pedagog, adib, davlat arbobi
va milliy uyg‘onish bayroqdori sifatida tarixda o‘chmas iz qoldirdi.
Abdulla Avloniy o‘zining ibratli hayoti, ilmiy-ma’rifiy qarashlari, jamoatchilik faoliyati,
badiiy ijodi bilan nafaqat o‘z davrida, balki hozirgi O‘zbekiston mustaqilligiga zamin bo‘lgan
ma’naviy uyg‘onish asoschilaridan biri sifatida qadrlanadi. Uning faoliyati bugungi kunda ham
dolzarbligini yo‘qotmagan, aksincha, Yangi O‘zbekiston taraqqiyot strategiyasida madaniyat,
ta’lim va milliy o‘zlikni tiklashda asosiy tayanch g‘oyalardan biri sifatida baholanmoqda.
Abdulla Avloniy 1878-yilda Toshkentda tug‘ilgan. Uning hayoti va faoliyati o‘sha davrdagi
siyosiy bosim, mustamlakachilik va madaniy tazyiq ostida kechgan bo‘lsa-da, u o‘z xalqining
savodxonligi, ongli jamiyat bo‘lishi uchun kurashgan. Yoshligidan boshlab, diniy va dunyoviy
bilimlarni o‘zlashtirgan Avloniy dastlab xususiy maktablarda saboq bergan. Keyinchalik u o‘z
maktabini ochib, jadid usulida ta’lim berishni yo‘lga qo‘ydi.
Avloniy jadidchilik harakatining peshqadamlaridan bo‘lib, uning ta’lim tizimini isloh
qilish, zamonaviy ilm-fan asosida yangi avlodni tarbiyalashga qaratilgan faoliyati tarixda
muhim o‘rin tutadi. U “Turon”, “Shuhrat” kabi gazetalar orqali xalqnima’rifatga chaqirdi, teatr
orqali ijtimoiy muammolarni ko‘tarib chiqdi. Uning
“Turkiy guliston yoxud axloq” asari yangi pedagogik fikrning asoslaridan biri hisoblanadi.
Avloniy ta’limning yagona najot yo‘li ekanligini chuqur anglagan edi. U o‘z asarlarida yoshlarni
axloqiy, ma’naviy va vatanparvar ruhda tarbiyalash g‘oyalarini ilgari suradi. “Turkiy guliston
yoxud axloq” asarida inson kamoloti, halollik, mehnatsevarlik, vatanga muhabbat kabi
qadriyatlar targ‘ib qilinadi. Bu asar bugungi kun ta’lim tizimida ham dolzarb ahamiyatga ega.
Abdulla Avloniy o‘zining dramatik asarlari orqali ham xalqni uyg‘otishga harakat qilgan.
Uning “Advokatlik osonmi?”, “Vatan” kabi pyesalari ijtimoiy tanqid, islohot va ma’naviy
uyg‘onishni o‘zida mujassam etgan. Avloniy teatrni “xalq maktabi” deb atagan va uni ma’rifat
tarqatish vositasi sifatida ko‘rgan.
`
114
Avloniy XX asr boshlarida Turkistonda milliy erkinlik, til, madaniyat, milliy maktab,
matbuot erkinligi kabi masalalarni ko‘tarib chiqqan eng ilg‘or fikrli ziyolilardan biri bo‘lgan. U
xalqini o‘zligini anglashga, mustaqil fikrlashga undagan. Jadidlar qatori, u ham mustamlaka
mafkurasiga qarshi turib, millat or-nomusi, sha’ni va kelajagi yo‘lida kurashdi.
Mustaqillik yillarida Abdulla Avloniy merosi qayta tiklandi. Uning asarlari, pedagogik
qarashlari, milliy g‘oyalari yangi O‘zbekistonning ma’naviy-ma’rifiy siyosatida o‘z aksini
topmoqda. Prezident Shavkat Mirziyoyev tashabbusi bilan “Jadidlar merosi” davlat siyosati
darajasiga ko‘tarilgan. Avloniy haykallari, muzeylari, nomidagi maktablar ochilgan, asarlari
nashr etilgan.
Abdulla Avloniy nafaqat o‘z davrining buyuk ma’rifatparvari, balki o‘zbek xalqining
ma’naviy uyg‘onishiga zamin yaratgan, milliy tafakkur va zamonaviy islohotlar orasida
mustahkam ko‘prik bo‘la olgan fidoyi siymodir. U jadidchilik harakati orqali xalqni jaholatdan
nur sari yetaklashga bel bog‘lagan, ilm-fan, tarbiya va milliy o‘zlikni uyg‘unlashtirgan holda
o‘zbek jamiyatining yangilanish modelini taklif qilgan. Uning “Turkiy guliston yoxud axloq”,
“Adabiyot yoxud milliy she’rlar” kabi asarlari, maktab darsliklari va pedagogik faoliyati bugungi
kunda ham dolzarb bo‘lib qolmoqda. Avloniy faoliyatida din va ma’rifat o‘zaro ziddiyatda emas,
balki uyg‘unlikda talqin etilgan: u diniy g‘oyalarning ijtimoiy foydasini ilgari surib, ilm bilan
qurollangan musulmon jamiyatini orzu qilgan. Uning maktablari va darsliklari tufayli minglab
o‘zbek bolalari savodli bo‘lgan, milliy ong uyg‘ongan, milliy madaniyatga bo‘lgan ishonch
mustahkamlangan.
Bugungi kunda O‘zbekiston taraqqiyotida ta’lim-tarbiya tizimining tubdan isloh
qilinayotgani, ma’naviy merosga tayanilgan holda Yangi O‘zbekiston g‘oyasining
shakllanayotgani aynan Avloniy kabi jadidlar fidokorona mehnatining davomi sifatida qabul
qilinadi. Ular boshlab bergan islohotlar yo‘li bugun mustaqil O‘zbekiston siyosiy-ijtimoiy
hayotida o‘z ifodasini topmoqda.
Shunday qilib, Abdulla Avloniy o‘zining ijtimoiy, pedagogik va adabiy faoliyati bilan o‘zbek
xalqining tarixiy xotirasi, milliy qadriyati va zamonaviy tafakkurini bog‘lay olgan nodir
siymolardan biri sifatida abadiy saqlanadi. Uning merosi — bu nafaqat o‘tgan davrning guvohi,
balki bugungi taraqqiyotimizga yo‘l ko‘rsatuvchi ilmiy-ma’naviy yo‘ldir. Shu jihatdan, Avloniy
merosini chuqur o‘rganish va amaliyotga joriy etish zamonaviy O‘zbekistonning dolzarb
vazifalaridan biri bo‘lib qolmoqda.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Abdulla Avloniy. “Turkiy guliston yoxud axloq”. – Toshkent: O‘qituvchi, 1992.
2.
Abdulla Avloniy. “Adabiyoti turkiy yoki milliy she’rlar”. – Toshkent: O‘qituvchi, 1990.
3.
Qosimov B. “Jadidlar: ma’rifat, ozodlik va istiqlol uchun kurash”. – Toshkent: Sharq
nashriyoti, 2009.
4.
Isoqov U. “Abdulla Avloniyning ma’naviy-ma’rifiy qarashlari”. – Toshkent: Fan, 2015.
5.
Tojimatov B. “Abdulla Avloniy: ijtimoiy faolligi va ta’lim-tarbiyaga oid qarashlari”. –
Toshkent: Fan, 2018.
`
115
6.
Rahmonov A. “O‘zbekistonda jadidchilik harakati tarixi va istiqlol davridagi tahlili” //
O‘zbekiston tarixi jurnali, 2021, №2.
