`
111
ISH HAQI TUSHUNCHASI, TURLARI VA UNING IQTISODIY MOHIYATI
Ortiqov Xamroqul Abdimajitovich
Toshkent iqtisodiyot va soliq texnikumi
yoshlar ishlari bo’yicha direktor o’rinbosari
https://doi.org/10.5281/zenodo.16735037
Annotatsiya.
Maqolada ish haqi tushunchasi, turlari va uning iqtisodiy mohiyati yoritib
berilgan.
Kalit so’zlar.
mehnat va ish haqi, ehtiyoj, ish beruvchi, xodim, daromad.
Jamiyat taraqqiyotining hozirgi bosqichida “mehnat” va “ish haqi” tushunchalari aniq va
yaxlit holga kelmagan. Ularning mohiyatini ochib berish insonning mehnat jarayonini tashkil
etishdagi roli va natijasiga ta’sir qilish usullari haqidagi qarashlar mazmunining evolyutsiyasini
o’rganish orqali mumkin. Ish haqi turlarining rivojlanishi bosqichma-bosqich amalga oshirildi.
1890-yilgacha mehnat faoliyatini boshqarishning ilmiy yondashuvlari mavjud emas edi.
Ishchilarning asosiy ehtiyojlaridan biri pul ko’rinishidagi moddiy mukofot edi. Asta sekin
moddiy haq to’lashning faoliyat sohalari bo’yicha tabaqalanishi tarqaldi.
Xalqaro Mehnat Tashkilotining (XMT) “Ish haqini himoya qilish toʻgʻrisida”gi 95-sonli
Konvensiyasida “Ish haqi” atamasi nomi va hisoblash usulidan qatʼi nazar, har qanday ish haqi
yoki pul shaklida hisoblangan va kelishuv yoki milliy qonunchilikda belgilangan har qanday
daromadni anglatishi belgilab qo’yilgan. Bu yozma yoki og’zaki mehnat shartnomasi asosida ish
beruvchi xodimga bajarilgan yoki bajarilishi kerak bo’lgan mehnat yoki ko’rsatilgan yoki
ko’rsatilishi kerak bo’lgan xizmatlar uchun haq to’labishini anglatadi.
Bundan tashqari yaqin o’tmishdagi adabiyotlarda ham ish haqiga nisbatan turlicha
qarashlar va fikrlar shakllanib kelgan. Jumladan, Endovitskiy D.L., Vostrikova J.A. ish haqi - bu
xodimlarning ishlagan vaqti va mehnat natijalari uchun joriy haq to’lash shakli bo’lib, uning
miqdori xodimlar va ularning oila a’zolarining ijtimoiy ta’minotini kafolatlashini va obyektiv va
subyektiv omillar ta’siri ostida shakllanishini ta’kidlab o’tgan.
Kolosova R.P. bu boradagi fikrlari quyidagicha edi: “Ish haqining iqtisodiy mazmuni
deganda, xodim va ish beruvchining ish haqi sohasidagi huquq va majburiyatlarini belgilovchi
mehnat shartnomasi taraflari tomonidan belgilanadigan mehnat xizmatlari narxi tushuniladi;
shu bilan birga, u ishchining iste’moliga, uning daromaddagi ulushiga (sof mahsulotga)
yo’naltirilgan tirikchilik vositalari miqdorining asosiy qismini tashkil etadi, bu esa ishchi va
jamoaning yakuniy natijalariga bog’liq bo’ladi. ishchi va ish beruvchi o’rtasida ular o’rtasidagi
kelishuvga muvofiq taqsimlanadi” Mazmanova B.G. esa ish haqi xodimning malakasiga,
murakkabligiga, miqdoriga, sifatiga, mehnat sharoitlariga, kompensatsiya va rag’batlantirish
to’lovlariga qarab to’lanadigan haq deb qaragan.
Shuningdek, Sh.Sh.Shodmonov va U.V.G’afurovlar tomonidan ish haqiga ishchi va
xizmatchilar mehnatining miqdori, sifati va unumdorligiga qarab milliy mahsulotdan oladigan
ulushining puldagi ifodasi degan munosabat bildirilgan. Yaratilgan yalpi ichki mahsulotning
uning ishlab chiqaruvchilari o’rtasida mehnatning miqdori, sifati va unumdorligiga qarab
taqsimlanadigan qismi ish haqi deb yuritilishi va ish haqining hozirgi davrda barcha
mamlakatlar iqtisodiyotida muhim o’rin tutishini alohida ta’kidlab o’tadilar.
`
112
Ish haqi – bu xodimning bajarilgan mehnatiga, ya’ni sarflagan kuchi, vaqti va bilimiga
ko‘ra beriladigan pul shaklidagi to‘lovdir. U mehnat bozori orqali shakllanadigan narx
hisoblanadi va mehnat resurslarini iqtisodiyotda taqsimlash, samarali ishlatish vositasidir.Ish
haqi- bu ish beruvchining xodimlarga bajarilgan mehnat uchun pul to‘lashdir. U nafaqat
xodimning asosiy daromadi bo‘lib, balki korxona yoki tashkilotning moliyaviy xarajatlari
tarkibida ham muhim o‘rin tutadi.
Ish haqi nafaqat moddiy manfaat, balki mehnat unumdorligi, motivatsiya va ishga
mas’uliyatni oshiruvchi ijtimoiy vosita hamdir. Adolatli, shaffof va samarali ish haqi tizimi
hodimlarning tashabbuskorligini, o‘z kasbiga bo‘lgan sadoqatini oshiradi. Aksincha ish haqi
tizimidagi kamchiliklar, noaniqliklar yoki adolatsizliklar esa mehnat faoliyatiga salbiy ta’sir
ko‘rsatadi, ishchi kuchining oqib ketishiga sabab bo‘ladi. Boshqacha aytganda, ish haqi- bu ish
beruvchi va ishchi o‘rtasidagi mehnat shartnomasi asosida, bajarilgan ish miqdori, sifati
vamurakkabligiga qarab to‘lanadigan moddiy to‘lovdir. Ish haqi iqtisodiy kategoriyalar ichida
eng muhimi bo‘lib, u irqali mehnat resurslari taqsimlanadi va jamiyatda ijtimoiy tenglik darajasi
begilab boriladi. Ish haqi inson hayotida hal qiluvchi ahamiyatga ega bo‘lib, uning asosiy
daromad manbai hisoblanadi. Shu sababli ham bir xodim uchun ish haqi darajasi va uni
hisoblashning shaffofligi katta ahmiyat kasb etadi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
G. Savitskaya, Qishloq xo’jaligi korxonalarining iqtisodiy faoliyatini tahlil qilish:
Buxgalteriya hisobi. - M .: Ekoperspektiva, 1998. - 494 p.
2.
Бабынина Л.С. “Управление персоналом: доходы и заработная плата”. – М.: Экзамен,
2003. – 96 с.
3.
Бухалков М.И. “Управление персоналом”. – М.: Издательство АСВ, 2005. – 327 с.
4.
Владимирова Л.П. “Организация, нормирование и оплата труда на предприятиях
отрасли”. Учебник. – М.: Дрофа, 2005. – 365 с.
