`
16
O’ZBEKISTONDA ISLOM MOLIYASININIG RIVOJLANISHINI HOZIRGI HOLATI
Isroilova Odina
Bank-moliya akademiyasi, Tijorat banklarini boshqarish fakulteti magistranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.13141112
Annotatsiya:
Bugungi kunda ko‘plab moliyachilar islomiy moliya milliy iqtisodiyotning
yuksalishi, O‘zbekistonning investitsion jozibadorligini oshirishda muhim o‘rin tutayotganini
ta’kidlamoqda. Birlashgan Millatlar Tashkiloti Taraqqiyot Dasturi tomonidan 2020-yil boshida
“O‘zbekistonda islomiy moliyaviy mahsulotlar tahlili” sarlavhasi ostida o‘tkazilgan so‘rov
natijalariga ko‘ra, bank kreditlaridan foydalanmaslikning asosiy sabablari, birinchi navbatda,
diniy qarashlar bilan bog‘liq. Bundan tashqari, yuqori foiz stavkalari va kredit berishning
murakkabligi bank kreditlarining amalga oshirilmasligining boshqa sabablari sifatida
ko'rsatilgan. Shuningdek, agar mamlakatda islomiy moliya institutlari tashkil etilsa,
yuqoridagi so‘rovda ishtirok etgan respondentlarning aksariyati ta’kidlaganidek, O‘zbekiston
tadbirkorligi ushbu institutlarning xizmatlaridan foydalanar edi. Islomiy moliya O‘zbekiston
iqtisodiyoti va ichki investitsiyalar o‘sishi uchun kuchli turtki bo‘lishi mumkin. Biroq,
O'zbekistonda islomiy moliya sektori Markaziy Osiyoning boshqa qo'shnilariga nisbatan hali
ham nisbatan rivojlanmagan, garchi mamlakat rivojlanish uchun katta salohiyatga ega. Buni
yirik xalqaro moliya institutlari ekspertlari e’tirof etishdi. Yuqoridagi fikrlarni inobatga olgan
holda, ushbu tezisda O‘zbekistonda islom moliya sektori rivojlanishining bugungi holati,
kutilayotgan vazifalar va uning muvaffaqiyatli faoliyat yuritishi uchun huquqiy tizimni joriy
etish zaruriyati ko‘rib chiqiladi.
Kalit so’zlar:
islomiy moliya, an’anaviy moliya, iqtisodiyot, investitsion faoliyat.
Islom moliya faoliyatining huquqiy asoslari tahlili shuni ko'rsatadiki, islom moliyasi
islom huquqshunosligiga asoslangan moliyaviy tizimdir. An'anaviy moliyada bo'lgani kabi, u
banklar, investitsiya firmalari, fond sug'urta kompaniyalari va boshqa manfaatdor tomonlarni
o'z ichiga oladi. Ular nafaqat mamlakat qonunchiligida belgilangan huquqiy normalarga, balki
shariat qoidalariga ham amal qiladilar.
Oʻzbekistonda islom moliya sektori rivojlanishining hozirgi holati tahliliga kelsak, kichik
va oʻrta biznesning islomiy moliyalashtirishga boʻlgan ehtiyojini hisobga olgan holda,
Oʻzbekiston Xususiy sektorni rivojlantirish boʻyicha Islom korporatsiyasiga (ICD) aʼzo boʻldi.
2003 va Xalqaro Islom Savdo Moliya Korporatsiyasi (ITFC) 2004. Bu ikki tashkilot va hukumat
oʻrtasidagi oʻzaro manfaatli aloqalar islomiy moliyaning Oʻzbekiston bozoriga kirishiga yoʻl
ochdi va bu yoʻlda birinchi qadamni tashladi.
Oʻzbekistonda ICD tomonidan moliyalashtiriladigan loyihalar Oʻzbekiston Vazirlar
Mahkamasining 2003-yil 27-avgust va 2004-yil 21-dekabrdagi 371-son qaroriga muvofiq
amalga oshirilmoqda. ICD eng koʻp qoʻllaniladigan murabaha (murabahadan foydalanadigan
islom banklari) hisoblanadi. , o'z mijozlariga o'z mijozlariga kerak bo'lgan tovarlarni sotib
olish va keyin o'z mijozlariga to'lovlarni kechiktirish asosida sotish orqali moliyalashtirish
bilan ta'minlash). Oʻzbekiston bilan hamkorlikda ICD Oʻzbekistondagi 15 ta tijorat banki va 2
ta lizing kompaniyasi bilan hamkorlik qildi va bugungi kunga qadar Oʻzbekiston tomoni
banklarga 285 million dollarlik moliyalashtirish liniyalari ajratishni maʼqulladi. ICD, o'z
navbatida, Aloqabank, Asia Alliance Bank va Turonbank bilan hamkorlikda jami 30 million
`
17
dollarlik moliyalashtirish liniyalariga ega. ITFC “Asia Alliance Bank”, “Kapitalbank”,
“O‘zsanoatqurilishbank” va “Trastbank”ga jami 32 million dollarlik moliyalashtirish
liniyalarini taqdim etdi.
Prezidentning 2017-yilda va 2019-yilda qabul qilingan ikkita qarori ijrosini ta’minlash
maqsadida 2019-yil 10-iyun kuni “Trastbank” xususiy aksiyadorlik bankida ICD vakillari bilan
uchrashuv bo‘lib o‘tdi. Uchrashuv yakunida “Trastbank” va ICD o‘rtasida o‘zaro manfaatli
hamkorlik to‘g‘risida memorandum imzolandi.
2020-yil 12-oktabrda bo‘lib o‘tgan “Qimmatli qog‘ozlarni islomiy moliyalashtirish
tamoyillari asosida joriy etish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi Prezident qarori loyihasi
muhokamasi Islom moliyaviy xizmatlarini joriy etish borasidagi yana bir muhim qadam bo‘ldi.
Qaror loyihasida 2021-yilda O‘zbekistonda sukuk qimmatli qog‘ozlarining tajriba-sinov
emissiyasi va uning chiqarilishini tashkil etish 2022-yil 1-iyulga qadar yakunlanishi ko‘zda
tutilgan.Ushbu Farmonga muvofiq, Kapital bozorini rivojlantirish agentligi Islom taraqqiyot
banki ko‘magida O'zbekistonda islomiy qimmatli qog'ozlarni chiqarishning huquqiy asoslari.
Bundan tashqari, 2020-yil 2-dekabr kuni ICD Bosh direktori Ayman Amin Sejini va
O‘zbekiston Milliy banki boshqaruvi raisi Farhod Islomovich Salomov Milliy bankda islomiy
darcha ochish to‘g‘risidagi bitimni imzoladilar.
Shuningdek, davlatimiz rahbari Shavkat Mirziyoyevning 2020-yil 29-dekabr kuni Oliy
Majlisga Murojaatnomasini uzoq kutilgan tarixiy voqea deyish mumkin. Bu haqda Prezident
o‘z murojaatida ma’lum qildi
“Mamlakatimizda islomiy moliya mexanizmlarini joriy etishning huquqiy asoslarini
yaratish vaqti keldi. Buning uchun Islom taraqqiyot banki va boshqa xalqaro moliya
institutlaridan ekspertlar taklif etiladir
Avvalo, O‘zbekistonda haligacha islomiy moliya bo‘yicha mukammal qonunchilik yo‘q.
Bu esa O‘zbekistonda islom bankini joriy etish yo‘lidagi asosiy to‘siqlardan biri hisoblanadi.
Amaldagi qonunchilik tijorat banklariga islomiy moliya xizmatlarini taklif qilishni taqiqlaydi.
Xususan, soliq qonunchiligi, bank qonunchiligi tijorat banklariga mahsulot sotib olish va
sotish imkonini bermaydi. Bundan tashqari, islomiy moliyada to‘lovni kechiktirganlik uchun
jarima yoki kechiktirilgan har bir kun uchun foiz olinmaydi. Har qanday to‘lanmagan summa
uchun jarima hisoblash sudxo‘rlik (riba) bo‘lib, islom shariati qoidalariga zid bo‘lib, intizomiy
chora sifatida qabul qilingan taqdirda ham pul alohida hisob raqamiga o‘tkazib, xayriya
ishlariga sarflanadi. Ushbu mablag'larni daromadlar tarkibiga kiritish, ulardan moliyaviy va
investitsiya maqsadlarida foydalanish shariatda qat'iyan man etiladi. Biroq O‘zbekistonda
Fuqarolik kodeksi, Soliq kodeksi, “Markaziy bank va boshqa banklar faoliyati to‘g‘risida”gi
qonun, shuningdek, boshqa qonunosti hujjatlarida jarima va penyalar qo‘llash ko‘zda tutilgan.
Yana bir to‘siq – O‘zbekistonda kadrlar yetishmasligi. Bu sohada ishlaydigan
mutaxassislar deyarli yo'q. Chunki O‘zbekistonda islom moliyasi bo‘yicha mutaxassislar
tayyorlashga bag‘ishlangan alohida oliy o‘quv yurti va, u yoqda tursin, o‘quv dasturi ham yo‘q.
Rasmiy ravishda, Oʻzbekiston Xalqaro Islom Akademiyasida 2018-yilda ushbu yoʻnalish
boʻyicha oʻqitish boshlangan, biroq 2019-yilda ushbu dasturga qabul qilinmagan. Bu o‘z-
o‘zidan bu sohada o‘qitilgan kadrlar yetishmasligiga olib keladi, ayniqsa, shariat kengashlariga
munosib nomzodlar juda kam yoki umuman yo‘q. Ayni paytda, BMT Taraqqiyot dasturi
tomonidan 2020-yil boshida o‘tkazilgan so‘rov natijalari shuni ko‘rsatadiki,
`
18
respondentlarning 34 foizi islom moliya tizimining rivojlanmaganligi sabablaridan biri
sifatida ushbu sohada mutaxassislar tayyorlaydigan oliy o‘quv yurtlarining yo‘qligini
ko‘rsatgan. O‘zbekistonda aholining 45 foizi ushbu sohada tajribali mutaxassislar
yetishmasligini ta’kidlagan.
Qolaversa, aholining islomiy savodxonligini oshirish ham muhim, chunki islomiy moliya
bo'yicha yetarli bilimga ega bo'lmagan odamlar buni an'anaviy moliyalashtirish deb ham
tushunmaydilar, na hisoblaydilar. Masalan, Birlashgan Millatlar Tashkiloti Taraqqiyot Dasturi
tomonidan 2020-yil boshida oʻtkazilgan soʻrovga koʻra, soʻrovda qatnashganlarning 28 foizi
islomiy moliya haqida “hech qanday maʼlumotga ega emasligi”ni, 49 foizi “umumiy
tushunchaga ega” ekanini aytgan va faqat 4 foizi. ular islomiy moliya haqida “bilim”ga ega
edilar.
Yuqoridagi tahlillarni umumlashtirgan holda shuni ta’kidlash mumkinki, islom
moliyasining yo‘lga qo‘yilishi O‘zbekiston iqtisodiyotini rivojlantirishning muhim omili
hisoblanadi. O‘zbekistonda islom banklari faoliyatini boshlashi va o‘z faoliyatini to‘laqonli
amalga oshirishi uchun qonuniy asos bo‘lishi kerak. Demak, yuqorida ta'kidlanganidek, islom
moliyasi faoliyati o'ziga xos xususiyatlarga ega va an'anaviy banklardan farq qiladi. Amaldagi
qonunchilikda islomiy moliya nazarda tutilmagan. Shu bilan birga, Prezident Shavkat
Mirziyoyevning Oliy Majlisga Murojaatnomasidan so‘ng qonunchilik bazasini yaratish vaqti
kelganidan kuyunib so‘zlaganidan so‘ng, Markaziy bank raisi o‘rinbosari Bekzod Hamroyev
ma’lum qildi. 2021-yil 11-yanvardagi matbuot anjumanida “Nobank kredit tashkilotlari
to‘g‘risida”gi yangi qonunga islomiy moliya tushunchasi kiritiladi. Aytishimiz mumkinki,
O‘zbekistonda uzoq kutilgan ushbu qonun qabul qilinishi bilan islom banklari o‘z faoliyatini
to‘liq amalga oshirish imkoniyatiga ega bo‘ladilar. Ayni damda mutasaddilar O‘zbekistonda
islomiy moliyaviy xizmatlarni joriy etish kadrlar yetishmasligi bilan bog‘liq qator
muammolarni parallel ravishda hal etish, ko‘zga ko‘ringan iste’molchilarning savodxonligini
oshirish zarurligini ham yodda tutishlari kerak.
References:
1.
www.islommoliyasi.uz;
2.
O.Akhmadjonov, A.Abdullaev, J.Anvarov, S.Ismoilov. ISLOM MOLIYASI// scientific
progress. Vol 3. Issue 2. 2022y. 45-b
3.
Islomiy moliya asoslari – E.Baydaulet, H.Hasanov. Toshkent: O’zbekiston
NMIU.2019.17.18-b.
