`
14
QORAQALPOG'ISTON SHAROTIDA EJEVIKA (MAYMUNJON) YETISHTIRISH
AGROTEXNIKASI
Uzakbergenov Ulugbek Tanatar uli
Qaljanov Qilishbay Erejepovich
Akademik.M.Mirzaev nomidagi bog'dorchilik, uzumchilik va vinochilik ilmiy tadqiqot
instituti Qoraqalpoq ilmiy tajriba stantsiyasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.13304319
Annotatsiya:
Ushbu maqolada Qoraqalpog'istonda evika (maymun) yetishtirishning
qishloq xo'jaligi texnologiyasi muhokama qilinadi. Evika yoki maymun mintaqaning qishloq
xo'jaligi va ekologiyasi kontekstida muhim o'rganish mavzusidir. Ularni ko'paytirish bo'yicha
agrotexnik tadbirlar hayvonlarning sog'lig'i va mahsuldorligini saqlash uchun zarur bo'lgan
oziqlantirish, parvarish qilish xususiyatlari, shuningdek, sanitariya-gigiyena jihatlarini o'z
ichiga oladi. Evikaning Qoraqalpog'istonning iqlim sharoitiga moslashishi va mintaqa
ekotizimiga mumkin bo'lgan ta'siri bilan bog'liq muammolar ko'rib chiqiladi. Uy-joy
sharoitlarini optimallashtirish, ushbu primatlarni muvaffaqiyatli ko'paytirish va parvarish
qilish uchun ilg'or texnologiyalar va amaliyotlarni joriy etish usullari tasvirlangan. Ishlar
mavjud usullarni takomillashtirish va Evika uchun agrotexnik parvarishning samarali tizimini
yaratishga qaratilgan.
Kalit so'zlar:
evika (maymun), qishloq xo'jaligi texnologiyasi, o'sish, qoraqalpog'iston,
qamoqqa olish shartlari, oziqlanish, sanitariya jihatlari, moslashuv ekotizim, hosildorlik.
Oʻzbekiston hududida joylashgan Qoraqalpogʻiston Respublikasi oʻziga xos iqlim sharoiti
va ekologik xususiyatlari bilan ajralib turadi. So‘nggi yillarda Respublikada qishloq
xo‘jaligining muqobil turlariga, jumladan, ekzotik mevalarni ko‘paytirishga qiziqish ortib
bormoqda. Bunday turlardan biri evika (maymun) bo'lib, u o'zining moslashuvchanligi va
mahalliy iqtisodiyotga potentsial foydasi bilan e'tiborni tortdi. Qoraqalpog'istonda evika
yetishtirish bilan bog'liq qishloq xo'jaligi agrotexnologiyasining asosiy jihatlari, jumladan,
iqlim sharoitlari, oziqlantirish, sanitariya va mahalliy sharoitga moslashish ko'rib chiqiladi.
Qoraqalpogʻistonning iqlimi issiq va qurgʻoqchil, yoz va qish oraligʻida haroratning katta
oʻzgarishi kuzatiladi. Bunday sharoitlar ma'lum mikroiqlimni talab qiladigan evikani saqlash
uchun qiyinchilik tug'dirishi mumkin. Shuning uchun, muvaffaqiyatli naslchilik uchun yopiq
joylarda yoki ixtisoslashtirilgan to'siqlarda mos sharoitlarni yaratish kerak. Maymunjon –
insoniga koni foyda bo‘lgan kaliy, magniy kabi quvvatga boy reza meva. U asosan qumli
tuproqlarda, tog‘ yonbag‘irlarida, do‘kondor va suv o‘tkazuvchanligi yaxshi bo‘lgan tuproq
sharoitlarida hosil beradi.
Maymunjon ko'chatlarini yetishtirish bo'yicha qat'iy ilmiy tavsiyalar hali ishlab
chiqilmagan. To‘g‘ri, o‘tgan asrning 60-70 bu yil bir qancha ishlar qilingan, ammo ba’zi
sabablarga ko‘ra oxiriga yetib kelishi bilan qolib ketgan. Shu kunga qadar u shaxsiy tomorqa
xo‘jaliklaridagina yetishtirib kelinmoqda.
Ammo keyingi yillarda agrar sohada ilmiy-tadqiqot ishlariga alohida e'tibor beradi.
tomonidan keldi. Chunonchi, Akademik Mahmud Mirzaev nomidagi Bog'dorchilik, uzumchilik,
vinochilik ilmiy-tadqiqot instituti olimlari xorijdan maymunjon navlarini yaratish, izlanishlar
o'tkazmoqda.
Husniddin Berdialiev, Akademik Mahmud Mirzaev nomidagi Bog‘dorchilik, uzumchilik,
vinochilik ilmiy-tadqiqot instituti doktoranti: “Bu navning afzalligi – u yurtimiz iqlim
`
15
sharoitlariga mos keladi. Sovuqqa issiqqa hamda jazirama bilan ajralib turadi. Maymunjon
tarkibiga boy. Bu reza mevani o‘rganar ekanmiz, unda ko‘p katta A, C, K boshqaruvi jiddiy
e’tiborimizni tortdi.
Hozirda to‘rtta navi introduksiya qilib ekilmoqda. Bir tupda 32 tagacha meva hosil
qiladi. Mevasining vazni o‘rtacha 9–12 gramm bo‘lib, bitta tupdan o‘rtacha 300–350 gramm
hosil olish mumkin. Hosildorligi yuqoriligi barobarida saqlanadigan qobilligi ham yuqori –
tabiiy sharoitda bir haftagacha davom etadi.”
Maymunjon navlarini ikkiga bo‘lsa bo‘ladi: bir marta hosil beruvchi an’anaviy navlar va
remontant – ko‘p bora hosil beradigan navlar. Reza mevaning remontant turlari asosiy
issiqxonalarda etishtirishga mo‘ljallangan.
Qoraqalpog‘istonda evika yetishtirish qiziqarli va istiqbolli vazifa bo‘lib, kompleks
yondashuvni talab qiladi. Qishloq xo‘jaligi texnologiyasining har bir jabhasiga to‘g‘ri e’tibor
qaratilayotganda, yuqori mahsuldorlikka va evikning gullab-yashnashiga erishish mumkin, bu
esa mintaqada qishloq xo‘jaligining muqobil shakllarini rivojlantirishga yordam beradi.
Maymunjon shirin-nordon ta’mga ega rezavor meva bo’lib, uning ajoyib ta’mi hammaga
yoqadi. Bundan tashqari maymunjon juda ham foydali mahsulot hisoblanadi: 2000 yil avval
bu mevani qadimiy Gretsiyada dorivor vosita deb hisoblashgan. U quyidagi holatlarda yordam
beradi:
U chanqoqni bostirib haroratni tushuradi;
U kasalliklardan so’ng organizmni tiklanishiga yordam beradi;
Oshqozon-ichak tizimi faoliyatini yaxshilaydi;
U asab tizimini mustahkamlaуdi va xotirjam uxlashga yordam beradi;
Fikrlash qobiliyati va xotirani mustahkamlaydi;
Maymunjon o’zida ko’pgina antioksidantlarni saqlashi sabab ham, organizmdan zararli
toksinlarni chiqarib tashlaydi;
Maymunjonni qo’llashga qarshi ko’rsatmalar juda kam. Eslatmoq joizki, bu mahsulot
allergiyani chaqirish ehtimoli ham yo’q emas. Bundan tashqari, u o’zida ko’p kislotani saqlashi
sabab ham, uni ko’p iste’mol qilish yaramaydi.
Maymunjon vazn yo’qotish uchun ayni muddao. Maymunjon o’zida А, С, В guruh
vitaminlari, mineral va to’qimalarni saqlashi sabab ham, ozishni xohovchilar uchun u ajoyib
mahsulot sanaladi. Uning kaloriyasi kam bo’lishiga qaramay, u to’qlik hissini uzoq vaqtgacha
ushlab turadi. 100 gramm maymunjonning ozuqaviy qiymati 31 kKalni tashkil qilib, 2
grammini oqsillar, 6.4 grammini uglevodlar va 0 grammini yog’lar tashkil qiladi.
Maymunjonni iste’mol qilishdan avval uni yuvish tavsiya qilinadi. Ammo shuni
unutmangki, yuvilgan meva tez buziladi, shuning uchun ham uni iste’mol qilishdan biroz
avvalgina yuvish zarur. Maymunjon sovutgichda 4 kungacha saqlanadi. Bunda uni qog’oz
sochiq solingan konteyner ichiga bir qavat qilib terib chiqing, shunda ortiqcha suyuqlikni
qog’oz o’ziga shimdirib, tez buzilishini oldini oladi.
2022- yanvar-sentabr oylarida Qoraqalpogʻiston Respublikasida barcha toifadagi
xoʻjaliklar 38.2 ming tona meva va rezavorlar ishlab chiqarildi. Bu ko‘rsatkich yanvar 2021-
nisbatan-sentabrga nisbatan 2,3% ga ko‘p. Meva va rezavorlar yetishtirish ko‘rsatkichlarini
xo‘jalik darajasi bo‘yicha tahlil qilinganda, meva va rezavorlar ishlab chiqarish umumiy
hajmidan 63,8% dehqon (shaxsiy ishlab chiqarish) xo‘jaliklari hissasiga to‘g‘ri keladi.
`
16
Maymunjon XIX asr boshlarida Shimoliy Amerikada xonakilashtirilgan rezavor meva
hisoblanib, Yevrosiyo qit’asining shimoliy qismida yetishtiriladi. Yetilib pishish davri iyun
oyining oxiri, iyulning boshlariga to‘g‘ri keladi. Butasining mayda joyi – 1,5 metrni tashkil
qiladi, uning tanasida tikanchalar mavjud. Barglari 3-5 bo'lakli va to'q yashil rangga ega.
Ekilgandan so‘ng 4-5 yilda hosilga keladi.
Mevasi kichik va dumaloq, ustki qismi to‘q binafsha-qora rangga ega. Malina bilan
hisoblaganda undan biroz kattaroq. O‘rtacha og‘irligi – 3-8 gramm. Mevasining ichida mayda
urug‘lari bor. Xushbo‘y iforga ega bo‘lsa-da, uning mazasi nordonroq va yoqimliligi bilan
ajralib turadi. Uy oziq-ovqat yetishtirishda bir buta og’irligi 4-8 kilogramm, sanoatda esa 15-
20 kilogrammgacha hosil olish mumkin.
Maymun oʻsimligi yoki Ejiveka — soyabonlar oilasiga (Apiaceae) mansub koʻp yillik oʻt
oʻsimliklari turkumi. U o'zining dekorativ xususiyatlari, noyob gullari va tikanli barglari bilan
mashhur. Ekstremal iqlim sharoiti bilan ajralib turadigan Qoraqalpog‘iston sharoitida bu
o‘simlikni muvaffaqiyatli yetishtirish alohida yondashuv va agrotexnik usullarni
moslashtirishni talab qiladi.
Qoraqalpogʻistonning iqlimi keskin kontinental, yozi issiq, quruq, qishi sovuq. Yozda
harorat 45 ° C ga, qishda esa -10 ° C ga tushadi. Ushbu ekstremal sharoitlar agrotexnik
tadbirlarni tanlash va qo'llashda e'tiborga olishni talab qiladi. Ejivekaning muvaffaqiyatli
o'sishi uchun yaxshi drenaj bilan yaxshi yoritilgan joyni tanlash kerak. O'simlik quyoshli
joylarni afzal ko'radi, u erda rivojlanish va gullash uchun etarli yorug'lik olinadi.
Ejiveka tuproqqa yuqori talablarga ega emas, lekin engil, yaxshi quritilgan tuproqni afzal
ko'radi. Tuproqlari quruq va kambag‘al bo‘lishi mumkin bo‘lgan Qoraqalpog‘iston sharoitida
ularning tuzilishini yaxshilash muhim ahamiyatga ega. Buning uchun drenaj va unumdorlikni
yaxshilash uchun qum yoki organik o'g'it qo'shishingiz mumkin.
Ejiveka urug'ini bahorda tuproq harorati 10-15 ° S ga yetganda ekish mumkin. Niholni
tezlashtirish uchun urug'larni 24 soat davomida suvga oldindan namlash tavsiya etiladi. Agar
ko'chatlar ishlatilsa, ular oxirgi sovuqdan keyin ekilgan bo'lishi mumkin. O'simliklar o'sishi
uchun etarli joyni ta'minlash uchun o'simliklar orasidagi masofa 20-30 sm bo'lishi kerak.
Ejiveka qurg'oqchilikka juda chidamli, ammo quruq davrda eng yaxshi o'sishi uchun
muntazam sug'orishni talab qiladi. Ildiz chirishiga olib kelmaslik uchun ortiqcha sug'orishdan
qochish kerak. Sug'orish o'rtacha bo'lishi kerak, ayniqsa yozda.
O'simlik kambag'al tuproqlarda o'sishi mumkin, ammo o'sish va gullashni yaxshilash
uchun yiliga bir marta organik o'g'itlar yoki murakkab mineral o'g'itlarni qo'llash tavsiya
etiladi. Buni bahorda faol o'sish boshlanishidan oldin qilish yaxshidir. Qurigan gullar va o'lik
barglarni olib tashlash o'simlikning ko'rinishini yaxshilaydi va qo'shimcha gullashni
rag'batlantirishi mumkin. Zararkunandalar va kasalliklardan himoya qilish: Ejiveka shira va
o'rgimchak oqadilar kabi turli zararkunandalar tomonidan hujumga uchrashi mumkin. Ularni
nazorat qilish uchun organik insektitsidlar yoki biologik nazorat usullaridan foydalanish
mumkin. Kasalliklarni erta aniqlash uchun muntazam ravishda o'simliklarni tekshirish ham
muhimdir. O'simliklarning zararlangan qismlarini olib tashlash va o'simlik qoldiqlarini tezda
olib tashlash kasallikning tarqalishini oldini olishga yordam beradi.
Qishki harorat ancha past bo'lishi mumkin bo'lgan Qoraqalpog'iston sharoitida
o'simliklarni sovuqdan himoya qilishni ta'minlash muhim ahamiyatga ega. Ildiz tizimini
`
17
muzlashdan himoya qilish uchun o'simliklar atrofidagi tuproqni mulchalashingiz mumkin.
Shuningdek, namlikni saqlashga yordam beradi va tuproq haroratini barqaror qiladi.
Qoraqalpog‘istonda “Ejiveka” maymun o‘simligini yetishtirish agrotexnik usullarni
mintaqaning ekstremal iqlim sharoitiga moslashtirishni talab qiladi. Muvaffaqiyatli
yetishtirishning asosiy omillariga mos joy tanlash, tuproq tayyorlash, muntazam parvarish
qilish, sug'orish va o'g'itlash, zararkunandalar va kasalliklardan himoya qilish kiradi. Ushbu
usullarni to'g'ri qo'llash ejivekaning sog'lom o'sishi va manzarali gullashiga erishishga
yordam beradi, Qoraqalpog'istonning o'ziga xos iqlimida chiroyli va barqaror ko'chatlar
yaratadi.
References:
1.
Q.H. Haydarov, Q. H.Hojimatov ―O‘zbekiston O‘simliklari ― Toshkent 1992.
2.
V.Karimov, A.Shomahmudov ― Xalq tabobati va zamonaviy ilmiy tibda qo‘llaniladigan
shifobaxsh o‘simliklar ― Toshkent 1993
3.
4.
Buranova G, H. N. (2021). INTERNATIONAL JOURNAL ON ORANGETECHNOLOGIES. The
Role of Vitamins in Health of Pregnance Women.
5.
Omid Safari 1, M. S. (2019). Dietary administration of ferula (Ferula asafoetida) powder
as a feed additive in diet of koi carp, Cyprinus carpio koi: effects on hemato-immunological
parameters, mucosal antibacterial activity, digestive enzymes, and growth performance. Fish
Physiol Biochem.
