`
49
ТАКОМИЛЛАШТИРИЛГАН ТОЗАЛАГИЧ КОНСТРУКЦИЯСИ ТАҲЛИЛИ
A.A.Умаров
Ассистент
Р.Х.Росулов
Профессор
Тошкент тўқимачилик ва енгил саноат институти
https://doi.org/10.5281/zenodo.13943433
Аннотация.
Мақолада пахтани майда ифлосликлардан тозалаш учун
мўлжалланган таклиф этилаётган конструкция машинаси таҳлили келтирилган.
Кириш.
Пахта-тўқимачилик корхоналарида пахтани майда ифлосликлардан
тозалаш учун 1ХК қозиқчали пахта тозалаш машинаси ҳар қайсиси қозиқчали барабан
ва тўрли юзадан хамда, тўртта меъёрлаштирилган ЕН.178 бўлимлардан иборат бўлиб,
бошланишдаги қозиқчали бўлим ЕН.178.01 қўшимча таъминловчи валиклар билан
жиҳозланган [1-3]. Пахта қозиқчали барабанлар билан тўрли юзалардан ўтказилади,
бунда ифлос ифлосликлар ажралади. Иккита қозиқчали блок ифлос ифлосликларни
чиқарувчи бункер билан биргаликда тозалаш секциясини ташкил этади ва уни алоҳида
қўллаш мумкин.
Тозалаш бўлимининг иш унумдорлигига аррачали барабанларнинг аррачаларини
носоз ҳолга келиши, чўткали ажратувчи барабаннинг чўткалари едирилиб кетиши ва
илдирувчи чўтканинг носозлиги таъсир этади.
Тозалаш машиналари пахта хомашёсининг ифлосланиш хусусиятига кўра йирик
ифлосликларни (ғўза пояси, кўсаги, ғўзали қайнатмалари ва бошқалар) ва майда бегона
ўтларни (барг, новда, гул, қум, чанг қисмлари) ажратиш учун мўлжалланган
машиналарга
бўлинади.
Шунга
мувофиқ
пахта
хомашёсини
йирик
ва
майдаифлосликлардан тозалаш ажратилади.
Йирик ифлосликлар пахта хом ашёсидан барабан ва шнек тозалагичлар ёрдамида
энг интенсив равишда ажратилади. Асосан пахта хом ашёсининг учувчи моддалари
билан инерт алоқада бўлган майда ифлосликларнинг чиқиши тозалаш жараёнида уни
силкитиш орқали осонлаштирилади. Шунинг учун пахта хом ашёсини майда
ифлосликлардан тозалаш учун тозалагичлар кенг қўлланилади. Уларнинг барчаси пахта
хомашёсини тўр юзаси бўйлаб ташиб ўтиш орқали ишлайди. Пахта тозалаш саноатида
сеператорлар пахтани пневматик ташиш ва ундан майда ифлосликларни ажратиш учун
кенг қўлланилади. Пневматик-механик тозалаш усули АҚШ пахта саноатида кенг
қўлланилди. Конструкцияда пахтанинг титкиланиши, унга таъсир қилиш, пахтанинг
бир қисмини тўрли юзасига ишқаланиши ва иш жойидаги бўш қолдиқларни сўриб олиш
имкониятларини бирлаштирган қозиқли, қозиқли ва винтли барабанлардан
фойдаланган ҳолда механик тозалаш усули. тозаловчи, тозалаш эффекти ва операцион
кўрсаткичлари бўйича энг самарали бўлиб чиқди. Ҳозирги вақтда бу майда ифлосликни
тозалаш воситаларининг янги конструкцияларини ишлаб чиқишда асосий йўналиш
ҳисобланади.
Барабан тозалагичларини ишлатишда асосий талаб қозиқлар ёки панжараларнинг
учлари ва 18-20 мм оралиғида бўлиши керак бўлган тўрли юзаси орасидаги бўшлиқни
сақлашдир. Бўшлиқ ошгани сайин, баъзи ёриқлар тўрли юзада ҳаракатсиз бўлиб
`
50
қолиши мумкин ва ифлосликларнинг чўкишининг олдини олади. Бўшлиқни
камайтириш чигитларни майдалашга ва машинани шикастланишига олиб келади [4].
Майда ифлосликларни тозалаш учун мўлжалланган таклиф этилаётган
конструкцияли машинаси 2-расмда, 3-расмда қозиқли барабан қозиқи келтирилган. У
қуйидагиларни ўз ичига олади: 1-шахта, 2-қозиқли барабан, 3-тўрли сирт, 4-корпус, 5-
рама, 6-ифлослик бункери, 7-чиқинди шнеки, 8-тушириш қувури, 9-рама, 10-қозиқ, 11 -
резина қистирма.
Хом пахта тозалаш заводи қуйидагича ишлайди. Хом пахта 1 шахта орқали
тозалагичга қозиқни барабани 2 га берилади, бу эрда барабан қозиқлари таъсирида
титкиланади ва тўрли юза 3 бўйлаб ташиб ўтади. Биринчи барабандан ўтиб, кейинги
барабанга пахта хом ашёси ўтказилади. Барча барабанлардан кетма-кет ўтиб пахта
хомашёси охирги, ўнинчи барабан орқали тозаланади ва ундан технологик жараёнда
кейинги машинага киради. Барабан қозиқларининг зарба тебраниш таъсирида
аралашмалар тозалагичнинг ифлослик бункерига 6 келиб тушади, у ердан улар
пневматик тарзда циклон блокига ўтказилади (чизмада кўрсатилмаган).
2-расм. Таклиф этилаётган тозалагич схемаси. 3-расм. Сферасимон қозиқ.
Хулоса.
Бўшлиқ ошгани сайин, баъзи ёриқлар тўрли юзада ҳаракатсиз бўлиб
қолиши мумкин ва ифлосликларнинг чўкишининг олдини олади. Бўшлиқни
камайтириш чигитларни майдалашга ва машинани шикастланишига олиб келади.
Таклиф этилаётган конструкция шу камчиликларни бартараф этади.
References:
1.
Пахтани дастлабки ишлаш бўйича справочник. Т.М.Кулиевнинг умумий тахрири
остида. Тошкент, “Мехнат”, 2019, 479 бет.
2.
MAVLYANOV, A. P., & DJURAEV, A. ANALYSIS OF NEW SCHEME OF FEEDER WITH THE
`
51
EFFECTIVE WORKING BODIES.
EUROPEAN SCIENCE REVIEW
, 106-108.
3.
Ганиханов, Х. Ш., Мавлянов, А. П., & Абдусаматов, А. А. (2023). ИЗУЧЕНИЕ
УПЛОТНИТЕЛЬНОГО И СЪЁМНОГО БАРАБАНОВ КОНДЕНСОРА ВОЛОКНА.
Educational
Research in Universal Sciences
,
2
(10), 227-232.
4.
Rosulov, R., Erdonov, A., & Berdimurodov, U. (2024, March). Development of the design of
the pegs of the cotton cleaner on an elastic base. In
AIP Conference Proceedings
(Vol. 3045, No.
1). AIP Publishing.
