`
19
ZAMONAVIY BINOLARNI SEYSMIK IZOLYATSIYA QILISH TIZIMLARINI
RIVOJLANTIRISH ISTIQBOLLARI
Xalilov Xusanboy
Andijon Iqtisodiyot va qurilish instituti stajyor-o’qtuvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.13911560
KIRISH.
Zilziladan himoyalovchi tayanch izolyatsiya qurilmalari bilan binolarni
hisoblashning amaliy usullari bo'yicha tadqiqotlar seysmik moyil hududlarda strukturaviy
barqarorlikni yaxshilash uchun juda muhimdir.
Binolarning seysmik chidamliligini ta’minlashning an’anaviy usuli asosiy konstruktiv
elementlarning o‘lchamlari va mustahkamligini oshirish orqali yuk ko‘tarish qobiliyatini
oshirishni o‘z ichiga oladi.
60-yillarda dizaynerlar tomonidan qayta-qayta muhokama qilingan seysmik qarshilikni
oshirishning yana bir usuli (garchi printsipial jihatdan u qadim zamonlardan beri qo‘llanilgan
bo‘lsa ham) an’anaviy ravishda faol seysmik himoya yoki seysmik izolyatsiya deb atalgan.
ASOSIY QISIM.
Faol seysmik himoyada, passiv seysmik himoyaga ega bo‘lgan
materiallarni katta iste’moli bilan binolarning mustahkamligini oddiygina oshirishdan farqli
o‘laroq, tashqi ta’sirlarga moslashish yoki dampingni sun’iy ravishda oshirish yoki rezonansga
qarshi tebranishlarni pasaytirish yoki binoni seysmik yer tebranishlaridan izolyatsiya qilish
uchun ishlatiladi.
Seysmik izolyatsiya, yangi ilmiy yo‘nalish sifatida, ma‘lum bir yechimning foydaliligi va
shunga mos ravishda uning maqsadga muvofiqligi to‘g‘risida ob’ektiv xulosalar chiqarish
imkonini beradigan ilmiy-texnik asoslashning yagona metodologiyasiga ega emas.
Mamlakatimizda va xorijda binolar uchun ko‘plab faol seysmik himoya tizimlari taklif
qilingan va ishlab chiqilgan. Ushbu tizimlarning ba’zilari amalda alohida uchastkalarda amalga
oshirildi, bu ularning qurilish ishlab chiqarishi uchun ishlab chiqarish qobiliyatini baholash
imkonini berdi.
Faol seysmik himoya tizimlarini keng joriy etishda hozirgi vaqtda kuchli zilzilalar paytida
bunday tizimlarning haqiqiy xatti- harakatlari to‘g‘risida ma’lumotlarning deyarli to‘liq
ehmasligi to‘sqinliklar yuzaga kelmoqda.
Birinchidan, faqat qurilish jarayonida har bir seysmik himoya tizimining ishlab chiqarish
qobiliyatini ishonchli baholash va texnik va iqtisodiy ko‘rsatkichlar bo‘yicha ma’lumotlarni
olish mumkin, bu esa pirovardida ma’lum bir seysmik himoya tizimini tanlashda hal qiluvchi
ahamiyatga ega bo‘lishi mumkin.
Ikkinchidan, hozirgi vaqtda nazariy va eksperimental tadqiqotlarning mavjud tajribasiga
asoslanib, zilzilalarga chidamli qurilish uchun bir qator istiqbolli seysmik himoya tizimlarini
aniqlash mumkin.
Hozirgi bosqichda passiv yoki faol seysmik himoya elementlaridan o‘ylamay
foydalanishga qarshi yana bir holat mavjud.
Hozirgi vaqtda muhandislar tobora ko'proq jasoratli dizayn qarorlarini qabul
qilmoqdalar va yuqori seysmik faollikdagi hisob-kitoblarda uzoq masofali binolarni, balandligi
100 m dan ortiq binolarni va boshqalarni qurishni taklif qilmoqdalar.
Seysmik qarshilik nazariyasi va amaliyoti tarixi binolarning bunday parametrlarini
nazarda tutmagan. Shunday qilib, amaldagi me’yorlardan har bir bunday og‘ish loyihalash
`
20
jarayoniga aralashuvni va ilmiy jamoatchilikning yetakchi vakillari va zilzilaga chidamli qurilish
sohasida yuqori malakali mutaxassislar tomonidan qaror qabul qilishni talab qiladi. Oxirgi
paytlarda turli holatlar tufayli bunday darajadagi mutaxassislar keskin tanqisligi kuzatilmoqda.
Lyra, SCAD, MicroFe, SARK_ES va ayniqsa "og'ir" ANSYS, NASTRAN, ABAQUS kabi dasturiy
ta’minot tizimlarining paydo bo‘lishi bilan qabul qilingan qarorlar uchun javobgarlikni
kompyuterga o‘tkazish umidi paydo bo‘ldi. Ushbu dasturiy tizimlar statika, dinamika va
tuzilmalarning seysmik chidamliligiga oid eng murakkab masalalarni yechish uchun
matematika va mexanikaning eng zamonaviy yutuqlarini o‘z ichiga oladi. Ularning
ko‘pchiligining so‘nggi nashrlarida yechilishi kerak bo‘lgan muammolar sinfida deyarli hech
qanday cheklovlar yo‘q: statik va dinamikada yuqori o‘lchamlilik; poydevor tuproqlarida ham,
strukturaviy elementlarda ham eng ekzotik nochiziqliklarni hisobga olgan holda hisoblash
natijalarini vizualizatsiya qilish imkoniyatlari mavjud.
Xulosa. Zilzilaga chidamli tayanch moslamalarni to‘g‘ri loyihalash va o‘rnatish bino
xavfsizligini ta’minlash uchun juda muhimdir. Bino qurilishida ushbu moslamalarni to‘g‘ri
loyihalash va o‘rnatish muhim ahamiyatga ega bo‘lib, bino barqarorligini ta’minlaydi va inson
hayotini asrash uchun xizmat qiladi.
References:
1.
Самиева Ш.Х., Махмудов С.М. Количественная оценка надежности системы
"основание - сейсмоизолирующий фундамент-здание". “Inshoot mustahkamligi, turg‘unligi
va zilzilabardoshligi muammolarining yechimida geotexnika va poydevorsozlik ilmining
zamonaviy usullari va texnologiyalari” nomli halqaro ilmiy anjuman 2021 yil 21-22 oktyabr.
2.
Samiyeva
Sh.X.,
Makhmudov
S.
M.
“КОНСТРУКТИВНЫЕ
РЕШЕНИЯ
СЕЙСМОИЗОЛИРУЮЩИХ ФУНДАМЕНТОВ ЗДАНИЙ”, SCIENTIFIC-METHODICAL JOURNAL
OF “SCIENTIFIC PROGRESS” ISSN: 2181-1601 VOLUME 2, ISSUE 6, OCTOBER 2021. 427-432
pages.
3.
ҚМҚ 2.01.03-96 “Зилзилавий ҳудудларда қурилиш”. Тошкент-1996.-87с.
4.
Samiyeva Sh.X., Makhmudov S. M., Roziev S.I. “Modeling of seismic protection using
viscous (viscous) and dry (dry) Friction dampers.” “Qurilishda innovatsion texnologiyalar”
xalqaro ilmiy-texnik anjuman (2023-yil, 25-may) 64-67 bet.
