`
14
ЁШЛАР ВА ХОТИН-ҚИЗЛАРНИ ИЖТИМОИЙ МЕДИА ОРҚАЛИ
ЭКСТРЕМИЗМДАН ҲИМОЯ ҚИЛИШ СТРАТЕГИЯЛАРИ:
ЎЗБЕКИСТОНДАГИ ВА ХАЛҚАРО ТАЖРИБАЛАР
Элмирзаев Фаррух Йўлчибоевич
Ўзбекистон Республикаси Ички Ишлар Вазирлиги, Терроризмга қарши курашиш
хизмати маъсул ходими, электрон манзил: Farruh_uz@inbox.ru, Телефон: +998 71
231-48-45 (иш), +998 90 110-64-00 (мобил).
https://doi.org/10.5281/zenodo.14058718
Аннотация
: Ушбу мақола ижтимоий тармоқлар орқали ёшлар ва хотин-
қизларнинг радикаллашув ва салбий таъсирлардан ҳимояланиши учун турли
давлатларнинг самарали чора-тадбирлари ва тажрибаларини ўрганади. Таҳлилга
Ўзбекистондаги "Қизлар академияси", Германиядаги "Islam-ist" каби платформалар
киритилган. Бу дастурлар ёшларга рақамли саводхонликни ошириш, танқидий
фикрлаш кўникмаларини ривожлантириш ва интернетдаги маълумотларни танқидий
баҳолашга ёрдам беради, уларни экстремизм таъсирларидан ҳимоя қилишга
қаратилган.
Калит сўзлар:
ижтимоий тармоқлар, радикаллашув, онлайн хавфсизлик,
экстремизм, рақамли саводхонлик, ижтимоий медиа.
STRATEGİES FOR PROTECTİNG YOUTH AND WOMEN FROM EXTREMİSM
THROUGH SOCİAL MEDİA: INTERNATİONAL EXPERİENCES AND PRACTİCES
İN UZBEKİSTAN
Elmirzayev Farrukh Yulchiboevich
Officer of the Counter-Terrorism Service, Ministry of Internal Affairs, Republic of
Uzbekistan. Email: Farruh_uz@inbox.ru, phone: +998 71 231-48-45 (work), +998 90
110-64-00 (mobile)
Abstract:
This article examines effective measures and experiences from various
countries aimed at protecting young people and women from radicalization and negative
influences through social media. The analysis includes platforms such as Uzbekistan's "Girls'
Academy" and Germany's "Islam-ist." These programs help to enhance digital literacy,
develop critical thinking skills, and enable young individuals to critically assess online
information, thereby safeguarding them from the impacts of extremism.
Keywords:
social media, radicalization, online safety, extremism, digital literacy, social
media.
Хотин-қизлар ва ёшларни экстремистик ғоялар, радикаллашув ва интернетдаги
турли салбий таъсирлардан ҳимоя қилишга қаратилган самарали чора-тадбирлар
ишлаб чиқиш мақсадида турли давлатларнинг тажрибалари ўрганилди. Жумладан,
Қизлар академияси
— Ўзбекистондаги барча ёшдаги аёл-қизлар учун
мўлжалланган бепул ўқув ва ривожланиш платформасидир. Ушбу платформа соғлиқни
сақлаш, замонавий касблар, ҳунармандчилик, таълим, тадбиркорлик, психологик
ҳамда ҳуқуқий билимларни ўз ичига олган турли модулларни таклиф қилади. Дарслар,
`
15
махсус дастурлар ва материаллар бошланғич даражадан профессионал даражагача
бўлган билимлар беришга қаратилган.
Қизлар академияси аёл-қизларнинг турли соҳалардаги саводхонлигини ошириш,
уларга жамиятда ўз ўрнини топиш ва мустақил ҳаётда фаол бўлишларига ёрдам
беришни мақсад қилади. Платформа фойдаланувчиларга рўйхатдан ўтиб, интерактив
ўқув дарслари ва савол-жавоб модуллари орқали билим олиш имконини тақдим этади.
Ушбу ҳамжамиятда фаол иштирок этиш орқали, аёллар ўзларининг қўллаб-
қувватловчи ҳамжамиятларини топишлари ва янги кўникмаларга эга бўлишлари
мумкин.
Islam-ist платформаси
— бу Германиядаги Зўравонликнинг Олдини Олиш
Тармоғи (Violence Prevention Network) томонидан ташкил этилган онлайн савол-жавоб
платформасидир. Унинг мақсади мусулмон ёшлари учун кундалик ҳаётда дуч
келинадиган саволларга исломий нуқтаи назардан аниқ ва тушунарли жавоблар
беришдир. Бу платформа радикаллашув жараёнларининг олдини олишга қаратилган
бўлиб, ёшларга Ислом ҳақида тўғри маълумот тақдим қилиш орқали салбий
стереотиплар ва нотўғри тушунчаларни йўқ қилишни мақсад қилади.
Islam-ist платформаси ўзининг
Instagram, Facebook ва TikTok
каби ижтимоий медиа
каналлари орқали ёшлар билан мунтазам алоқада бўлиб, кенгроқ аудиторияга етказиш
учун турли воситаларни қўллайди. Мазкур платформанинг доирасида
Ислом ва хилма-
хиллик, Ислом ва дам олиш, Ислом ва мулоқот
каби бўлимлар мавжуд. Бу бўлимларда
ёшлар Исломий билимларнинг замонавий ҳаётда қандай намоён бўлиши ҳақида
маълумот олишлари мумкин. Мазкур бўлимларда Исломнинг ўзига хос ҳикматлари ва
қадриятлари ҳақидаги маълумотлар савол-жавоб шаклида тақдим этилади, бу эса
ёшларнинг кундалик ҳаётига тўғри келадиган жавоблар ва маслаҳатларни беришни
мақсад қилади [1].
Платформа шунингдек, Қуръон оятлари ва Исломий атамаларнинг маъноларини
тушунтирувчи видеоларни ҳам ўз ичига олади. Бу орқали ёшлар Исломий билимларни
тушунарли ва содда тарзда ўзлаштиришлари мумкин. Видео материаллар ёшларнинг
қизиқишларига мос тарзда ишлаб чиқилган бўлиб, уларни тўғри ахборот билан
таъминлашга қаратилган.
Голландиянинг Маданиятлараро бағрикенглик ва интеграция фонди
(Intercultural participation and integration fund) томонидан амалга оширилаётган
Diamond дастури 12 ёшдан 24 ёшгача бўлган ёшларнинг шахсий муаммоларига ёрдам
беришга қаратилган. Дастур гендер роллари, муҳаббат ва шу каби мавзуларга оид
саволларни ўрганиш ва муҳокама қилиш учун онлайн маконлар таклиф этади.
Diamond дастури jнлайн муҳокамалар орқали ёшларга ўзларининг шахсийлик,
муносабатлар ва гендер роллари ҳақидаги саволларини эркин муҳокама қилиш
имкониятини беради. Бу орқали улар ўзларининг шахсий ривожланишига ёрдам
берадиган билим ва кўникмаларни олишлари мумкин. Дастурнинг мақсади ёшларнинг
ижтимоий интеграциясини қўллаб-қувватлаш ва уларнинг турли маданиятлар
ўртасидаги мулоқотини рағбатлантиришдир [2].
Life After Hate ташкилоти:
АҚШдаги Life After Hate ташкилоти заиф онлайн
фойдаланувчилар учун собиқ экстремистлар ва психологлар томонидан ёрдам
`
16
кўрсатишга қаратилган. Ушбу ташкилот экстремистик муҳитлардан чиққан одамларга,
шу жумладан, ёшлар ва уларнинг оилавий аъзоларига турли хил қўллаб-қувватлаш
хизматлари тақдим этади.
Ташкилотнинг асосий мақсади — радикаллашувнинг олдини олиш, жамиятда
дўстона алоқаларни тиклаш ва ёшларнинг салбий таъсирлардан ҳимояланишини
таъминлаш. Life After Hate платформаси йўналтирилган, билимли ва мослашувчан
ёндашуви билан, экстремистик муҳитлардаги инсонларнинг ижтимоий ҳаётга
интеграциясини қўллаб-қувватлайди [3].
Life After Hate ташкилоти, "опа-сингиллик" тушунчасини тушуниш орқали,
жамиятни экстремистик муҳитдан ташқаридаги алтернатив алоқалар ва тармоқлар
билан таъминлашга интилади. Бунда улар собиқ экстремистларнинг тажрибаларини,
уларнинг ижтимоий интеграциясини ва ижобий муносабатларни рағбатлантиришни
кўзлайдилар. Ташкилот аъзолари орасида собиқ экстремистлар бор, улар ўз
ҳаётларини ўзгартириш, радикал ғоялардан воз кечиш ва жамиятда ижобий роль
ўйнашга уринишаётганларига ёрдам беришади.
Juuuport
— Германияда жойлашган, ёшлар учун онлайн маслаҳат ва қўллаб-
қувватлаш хизматини кўрсатувчи ташкилотдир. Ушбу ташкилот 2010 йилда
Нидерсаксен Медианастаси (Niedersächsische Landesmedienanstalt) томонидан ташкил
этилган ва ҳозирда Juuuport e.V. номли хайрия ташкилоти сифатида фаолият олиб
боради. Ёшларга интернетдаги хавф-хатарлар, масалан, киберҳимоя, нафрат нутқи ва
экстремистик контентга қарши аноним маслаҳатлар ва қўллаб-қувватлашни таклиф
этади. Ташкилотнинг асосий фаолияти хотин-қизлар ва қизларга йўналтирилган
бўлиб, уларга шахсий қўллаб-қувватлашни таъминлайди. Juuuport Facebook, Twitter,
Instagram, Snapchat ва TikTok каби ижтимоий медиа платформаларида фаолият олиб
боради. Ташкилотнинг молиявий қўллаб-қуввати асосан Германиянинг турли медиа
органлари томонидан амалга оширилади [4].
Эстония полицияси ва чегара хизматининг Web-constables дастури
—
доирасида полиция ходимлари онлайн хавфсизлик бўйича вакиллар сифатида хизмат
қиладилар. Дастур кибермаконни назорат қилиш, хусусан ижтимоий медиа
платформаларидаги аккаунтларни юритишни ўз ичига олади.
Web-constables дастури жамиятда интернет хавфсизлигини таъминлаш,
экстремистик фаолиятлар ва онлайн таҳдидларга қарши курашишда фаолият олиб
боради. Полиция ходимлари бу жараёнда фойдаланувчиларни хатарларга қарши
огоҳлантиради, киберҳимоянинг аҳамиятини тушунтиради ва онлайнда содир бўлган
жиноятлар бўйича маълумотларни йиғишга ёрдам берадилар.
Дастурнинг мақсади – жамиятда интернет хавфсизлигини мустаҳкамлаш,
фойдаланувчиларнинг онлайндаги хавфсизлигини таъминлаш ва интернетдаги
ижтимоий муносабатларни тўғри йўналтиришдир. Web-constables дастури,
жамиятнинг рақамли муҳитида хавфсизликни таъминлашда муҳим восита бўлиб,
онлайн экстремизмга қарши курашишда фаол иштирок этиш имконини беради [5].
Хулоса сифатида айтиш мумкинки, бугунги кун ёшлари, хусусан, қизлар
ижтимоий медиа платформалари орқали кундалик ҳаётларига керакли ахборотни
олиш ва дўстлари билан мулоқот қилиш имкониятига эга бўлиб, бу платформалар
`
17
уларнинг ҳаётининг ажралмас қисмига айланган. Ижтимоий тармоқлар орқали ёшлар
кенг дунёқарашни, янги дўстларни топиш ва турли мавзуларда маълумот олишни
осонлаштиради. Аммо, кўп ҳолларда, ёшлар интернетдаги маълумотларнинг
ишончлилигини текшириш учун етарли кўникмаларга эга эмаслар, бу эса уларнинг
ёлғон ахборот, манипуляция ва зарарли тарғибот таъсири остига тушиб қолиш
эҳтимолини оширади.
Хотин-қизларнинг ижтимоий тармоқлар орқали ёт ғоялар таъсирига тушиб
қолишининг олдини олиш мақсадида қуйидаги тавсиялар таклиф этилади:
Рақамли саводхонлик ва манбаларни текшириш кўникмалари:
Бугунги
рақамли
дунёда
хотин-қизлар,
айниқса
ёш
қизлар
учун
интернетдаги
маълумотларнинг ишончлилигини баҳолаш кўникмаларини шакллантириш жуда
муҳим. Бунинг учун рақамли саводхонлик дастурларини ишлаб чиқиш зарур. Ушбу
дастурлар орқали ёшлар пропаганда, ёлғон ахборот ва экстремистик контентни
танишни ўрганишади. Рақамли саводхонлик уларни интернетда манбаларни
текшириш ва маълумотнинг ҳаққонийлигини танқидий баҳолаш қобилияти билан
таъминлайди. Масалан, Ирландиядаги BE MEDIA SMART ташаббуси каби дастурлар
маълумот текшириш воситалари ва турли маълумотлар базаларини бирлаштириб,
фойдаланувчиларга ишончли манбалардан фойдаланиш кўникмасини беради. Бундай
дастурлар ёшларни радикаллашув хавфидан ҳимоя қилишда муҳим восита бўлиши
мумкин [6].
Экстремизм тарғиботини таниб олиш:
Экстремистик гуруҳлар ўз
тарғиботларини кўпинча ёш қизлар ва хотин-қизларни жалб қилишга қаратилган
юмшоқ шаклларда тарқатишади. Шу боис, хотин-қизлар экстремизмнинг бундай
тарғибот усулларини таниш ва шубҳали контентни аниқлаш кўникмасини
ривожлантириши лозим. Бундай мақсадларга эришиш учун махсус тренинглар ва ўқув
қўлланмалар ишлаб чиқилиши керак. Улар ёрдамида ёшлар танқидий фикрлашни
ривожлантириб, турли нарративларни ажратиш ва уларнинг моҳиятини баҳолашга
тайёр бўладилар. Шунингдек, шубҳали маълумотларнинг белгиларини таниш,
контентнинг мақсади ва манбасини баҳолаш кўникмаларини ўрганадилар [7].
Рақамли саводхонликни рағбатлантирувчи платформалар ва воситаларни
жорий этиш:
Хотин-қизлар ва қизлар учун махсус равишда ишлаб чиқилган рақамли
воситалар ва онлайн ўқув дастурларининг жорий этилиши уларнинг интернетдаги
ёлғон маълумот ва манипуляцияга нисбатан иммунитетини оширишга ёрдам беради.
Бу платформалар турли хил қийинчиликларда ёрдам берадиган ахборотлар билан
таъминлаш ва шубҳали контентни таниш имкониятига эга бўлишларига ёрдам беради.
Танқидий фикрлашни ривожлантириш учун кўмакчи воситалар:
Танқидий
фикрлаш кўникмасини шакллантириш учун алоҳида қўлланмалар, тренинглар ва
вебинарлар ташкил қилиш зарур. Ушбу дастурлар орқали ёшлар турли хабар ва
маълумотларнинг манбаси, мақсади ва мазмунига эътибор қаратган ҳолда уларнинг
қанчалик ишончли эканини баҳолай оладилар. Бу эса ёлғон маълумотларга нисбатан
иммунитетини оширади ва уларни интернетдаги зарарли контентдан ҳимоя қилишда
ёрдам беради.
`
18
Алтернатив ижтимоий тармоқлар ва хавфсиз қўллаб-қувватлаш гуруҳлари
яратиш:
Хотин-қизлар учун хавфсиз ва самарали қўллаб-қувватлаш гуруҳлари яратиш,
уларнинг ижтимоий тармоқларда солим муносабатларга эга бўлишига ёрдам беради.
Бундай гуруҳлар ёшларни бирлаштириш ва уларни экстремизм таъсиридан
узоқлаштиришда муҳим рол ўйнайди. Ижобий алоқалар ва бирдамлик муҳити уларни
салбий таъсирлардан ҳимоя қилишга ёрдам беради.
References:
1.
Alter, C. (2021, 5 October). How fixing Facebook’s algorithm could help teens—and
democracy.
TIME
. https://time.com/6104157/facebook-testimony-teens-algorithm/
2.
Askanius, T. (2020). Women in the Nordic Resistance Movement and their online media
practices: Between internalised misogyny and “embedded feminism”.
Feminist Media Studies
.
/doi/full/10.1080/14680777.2021.1916772
3.
Auxier, B., & Anderson, M. (2021).
Social media use in 2021
. Pew Research Center.
https://www.pewresearch.org/internet/2021/04/07/social-media-use-in-2021/
4.
Baaken, T. (2020).
YouTube’s role as a platform for extremism
. Global Network on
Extremism & Technology.
2020/03/02/youtubes-role-as-a-
platform-for-extremism/
5.
Beyersdörfer, A., Ipsen, F., Eisentraut, S., Wörner-Schappert, M., & Jellonnek, F. (2017).
Network of hatred: How right-wing extremists use social media to court young people
.
Jugendschutz.net.
https://www.hass-im-
netz.info/fileadmin/public/main_domain/Dokumente/Rechtsextremismus/Network_of_Hatr
ed.pdf
6.
Conway, M., Scrivens, R., & Macnair, L. (2019).
Right-wing extremists’ persistent online
presence: History and contemporary trends
. International Centre for Counter-Terrorism - The
Hague.
https://icct.nl/app/uploads/2019/11/Right-Wing-Extremists-Persistent-Online-
Presence.pdf
7.
Feuer, W. (2019, 21 October).
TikTok removes two dozen accounts used for ISIS
propaganda
.
CNBC.
https://www.cnbc.com/2019/10/21/tiktok-removes-two-dozen-
accounts-used-for-isis-propaganda.html
