`
107
ШАХСНИНГ МЕҲНАТ ҲУҚУҚЛАРИНИ ЖИНОЯТ-ҲУҚУҚИЙ ҲИМОЯ
ҚИЛИШГА ДОИР ХАЛҚАРО-ҲУҚУҚИЙ НОРМАЛАР ТАҲЛИЛИ
Давлетмуратов Султанмурат Рустемович
Қорақалпоғистон Республикаси суди судьяси
Юридик фанлар бўйича фалсафа доктори (PhD)
E-mail: dauletmuratov82@mail.ru
https://doi.org/10.5281/zenodo.14236247
Аннотация.
Мазкур мақолада шахснинг меҳнат ҳуқуқларини жиноят-ҳуқуқий
ҳимоя қилиш масаласи халқаро ҳуқуқ нуқтаи назаридан чуқур таҳлил қилинади. Асосий
эътибор БМТнинг универсал ва минтақавий ҳужжатларига қаратилган бўлиб, улар
меҳнат ҳуқуқларини ҳимоя қилишга доир халқаро мажбуриятларни белгилайди.
Жумладан, Инсон ҳуқуқлари умумжаҳон декларацияси, Иқтисодий, ижтимоий ва
маданий ҳуқуқлар тўғрисидаги халқаро пакт, Фуқаролик ва сиёсий ҳуқуқлар
тўғрисидаги халқаро пакт ва бошқа универсал ҳужжатларда меҳнат қилиш ҳуқуқининг
халқаро ҳуқуқий кафолатларига урғу берилган. Бундан ташқари, БМТнинг Аёлларга
нисбатан дискриминацияни тугатиш тўғрисидаги Конвенцияси, Бола ҳуқуқлари
тўғрисидаги Конвенция ҳамда Халқаро Меҳнат Ташкилотининг (ХМТ) меҳнат
муҳофазаси соҳасида қабул қилган ҳужжатларига эътибор қаратилган. Мақолада ушбу
ҳужжатларнинг мазмуни, уларнинг давлатлар қонунчилигига татбиқ этилиши,
шунингдек, шахснинг меҳнат ҳуқуқларини ҳимоя қилишда жиноят-ҳуқуқий
механизмларнинг
мустаҳкамланиши
ва
такомиллаштирилиши
зарурлиги
таъкидланади. Халқаро миқёсдаги стандартлар ва қонунчиликни самарали амалга
ошириш бўйича давлатлар ўртасидаги ҳамкорликнинг аҳамияти ҳам ёритиб берилади.
Калит сўзлар:
меҳнат ҳуқуқи, халқаро стандантлар, мажбурий меҳнат, қуллик,
қулликка ўхшаш одатлар ва институтлар, болалар меҳнати, ёмон меҳнат шароитлари,
ирқий камситиш, гендер камситиш, аёллар ҳуқуқлари.
Меҳнат ҳуқуқи ижтимоий-иқтисодий ҳуқуқлар тизимида асосий ўринни эгалловчи
ҳуқуқ тармоқларидан бири ҳисобланади. Таъкидлаш жоизки, фақат инсоннинг меҳнат
фаолиятигина инсонга муносиб ва мустақил ҳаёт кечириш имкониятини тақдим этади.
Шунинг учун ҳам меҳнат қилиш ҳуқуқи инсон ҳуқуқлари тизимида муҳим аҳамиятга эга.
Меҳнат ҳуқуқини амалга ошириш имконияти мавжуд бўлмаган тақдирда, бошқа барча
ижтимоий-иқтисодий ҳуқуқлар ўз маъносини йўқотади, чунки уларни олиш инсоният
жамияти мавжудлиги учун моддий ва маънавий шарт-шароитларни таъминлашга
қаратилган меҳнат қилиш ҳуқуқини амалга оширишга боғлиқ [1, 14-б].
Инсон ҳуқуқлари ва эркинликларини таъминлаш даражаси кўп жиҳатдан уларга
риоя этилиши ва амалга оширилишига боғлиқ бўлган меҳнат ҳуқуқларининг бундай
муҳим аҳамияти уларни халқаро ва миллий миқёсда самарали жиноят-ҳуқуқий ҳимоя
қилишнинг объектив зарурлигини кўрсатади. Бироқ, уларни жиноят-ҳуқуқий ҳимоя
қилиш учун, аввало, бундай ҳуқуқлар орасида жиноят-ҳуқуқий кафолатларни талаб
қиладиган тоифаларни ажратиб олиш, уларнинг халқаро ҳуқуқий асосларини кўриб
чиқиш мақсадга мувофиқ.
Меҳнат ҳуқуқлари универсал ва минтақавий характердаги бир қатор халқаро
ҳужжатларда расмийлаштирилган. Шахсий меҳнат ҳуқуқларини белгиловчи универсал
`
108
характердаги энг муҳим халқаро ҳуқуқий ҳужжат 1948 йилдаги Инсон ҳуқуқлари
умумжаҳон декларациясидир. Ўзбекистон Республикаси мазкур Декларацияга
Ўзбекистон Республикаси Олий Кенгашининг 1991 йил 30 сентябрь 366-XII-сон қарори
билан қўшилган. Инсон ҳуқуқлари умумжаҳон декларациясида биринчи маротаба
глобал миқёсда қуйидаги меҳнат ҳуқуқлари эътироф этилган: 1) меҳнат қилиш, ишни
эркин танлаш, адолатли ва қулай меҳнат шароитлари ва ишсизликдан ҳимояланиш
ҳуқуқи; 2) ҳеч қандай камситишсиз тенг иш учун тенг ҳақ олиш ҳуқуқи; 3) ҳар бир
ходимнинг ўзи ва оиласи учун муносиб инсон ҳаётини таъминлайдиган адолатли ва
қониқарли иш ҳақи олиш ҳуқуқи; 4) касаба уюшмаларини тузиш ва уларнинг
манфаатларини ҳимоя қилиш учун касаба уюшмаларига кириш ҳуқуқи; 5) дам олиш ва
бўш вақтни ўтказиш ҳуқуқи, шу жумладан, иш кунини оқилона чеклаш ва пуллик даврий
таътил олиш ҳуқуқи [2].
Инсон ҳуқуқлари умумжаҳон декларациясида мустаҳкамланган меҳнат ҳуқуқлари
соҳасидаги ушбу халқаро стандартлар 1966 йилдаги Фуқаролик ва сиёсий ҳуқуқлар
тўғрисидаги халқаро пакт ҳамда Иқтисодий, ижтимоий ва маданий ҳуқуқлар
тўғрисидаги халқаро пактда янада мустаҳкамланди. Ўзбекистон Республикаси Олий
Мажлиснинг 1995 йил 31 августдаги қарорлари билан ушбу халқаро пактларни
ратификация қилган.
Жумладан, Фуқаролик ва сиёсий ҳуқуқлар тўғрисидаги халқаро пактда мажбурий
ёки шарт бўлган меҳнатга мажбур қилинмаслик (8-модда) ҳамда меҳнаткашларнинг
уюшиш эркинлиги ҳуқуқи (22-модда) кафолатлари белгилаб берилган [3]. Шунингдек,
Иқтисодий, ижтимоий ва маданий ҳуқуқлар тўғрисидаги халқаро пактда эса, меҳнат
қилиш ҳуқуқи эркинлиги (6-модда), ҳар бир инсоннинг адолатли ва қулай шарт-
шароитга эга бўлган меҳнат қилиш ҳуқуқини тан олиш (7-модда), касаба уюшмалари
ташкил этиш (8-модда), вояга етмаган ёшларнинг меҳнат ҳуқуқини ҳимоя қилиш (10-
модда) каби масалалар ўз аксини топган [4].
Юқоридаги универсал халқаро ҳужжатлардан ташқари, алоҳида тоифадаги
шахсларнинг меҳнат ҳуқуқларини ҳимоя қилишга қаратилган ёки ушбу йўналишда
алоҳида масалаларга қаратилган қатор ҳужжатлар ҳам қабул қилинган. Жумладан,
Ирқий камситишнинг барча шаклларини тугатиш тўғрисидаги Халқаро конвенция [5]
(Ўзбекистон Республикаси 1995 йил 31 август куни Пактга қўшилган), Хотин-қизларни
камситишнинг барча шаклларига барҳам бериш тўғрисидаги Конвенция [6]
(Ўзбекистон Республикаси 1995 йил 6 май куни мазкур Конвенцияни ратификация
қилган), Бола ҳуқуқлари тўғрисида Конвенция [7] (Ўзбекистон Республикаси мазкур
Конвенцияга Ўзбекистон Республикаси Олий Кенгашининг 1992 йил 9 декабрдаги 757-
XII-сонли қарорига мувофиқ қўшилган) каби ҳужжатларни мисол тариқасида келтириш
мумкин.
Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг ушбу халқаро ҳуқуқий ҳужжатларининг
инсон меҳнат ҳуқуқларини таъминлаш соҳасидаги фундаментал аҳамиятини қайд этган
ҳолда, шуни эътироф этиш керакки, меҳнат ҳуқуқлари Халқаро меҳнат ташкилоти
(кейинги ўринларда ХМТ деб юритилади) конвенцияларида энг батафсил тартибга
солинган. бу юқорида айтиб ўтилган универсал стандартларни сезиларли даражада
тўлдиради ва аниқлайди.
`
109
Шундай қилиб, Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг халқаро ҳуқуқий
ҳужжатлари, хусусан, ХМТ конвенциялари меҳнат ҳуқуқларининг анчагина қисмини ўз
ичига олади. Халқаро эътирофга сазовор бўлган ҳар бир бундай ҳуқуқнинг шубҳасиз
аҳамиятини эътироф этган ҳолда, шуни таъкидлаш керакки, улар орасида меҳнат
ҳуқуқларининг алоҳида гуруҳи аниқ ажралиб туради, бу халқаро ҳужжатларда меҳнат
соҳасидаги асосий тамойиллар ва ҳуқуқлар сифатида белгиланган. Меҳнат
ҳуқуқларининг ушбу гуруҳи ХМТнинг 1988 йилдаги асосий принциплар ва меҳнат
ҳуқуқлари тўғрисидаги декларациясида жамланган шаклда акс эттирилган.
1988 йилги Халқаро Меҳнат Ташкилоти (ХМТ) Декларациясида ХМТнинг аъзо
давлатлари ўз Конституциясига мувофиқ, ХМТга аъзо бўлишлари билан уларни
рағбатлантириш ва амалга ошириш мажбуриятини оладилар. Бу декларация меҳнат
дунёсидаги тўртта асосий тамойилни белгилайди:
уюшмалар эркинлиги ва жамоавий музокаралар ўтказиш ҳуқуқини самарали тан
олиш;
мажбурий ёки мажбурий меҳнатнинг барча шаклларини бекор қилиш;
болалар меҳнатини самарали тақиқлаш;
меҳнат ва касб соҳасида камситмаслик.
Меҳнат ҳуқуқларига халқаро даражадаги қонунлар нафақат умуминсоний
стандартларни белгилайди, балки давлатларга бу ҳуқуқларни миллий даражада риоя
қилиш ва амалга ошириш мажбуриятларини юклайди. Бундай мажбуриятлар,
жумладан, жиноий-ҳуқуқий чоралар орқали амалга оширилиши мумкин.
Масалан, болалар меҳнати ва мажбурий меҳнат каби соҳалардаги халқаро
стандартларни бузганлик учун жиноий жавобгарлик киритилиши жиноий-ҳуқуқий
кафолатлар сифатида кўрилади. ХМТнинг 138-сонли Конвенцияси меҳнатга қабул
қилишнинг энг кам ёши ва унинг шароитларини белгилайди. Ушбу стандартлар
давлатларда амалга оширилиши ва жиноий ёки бошқа санкциялар орқали
таъминланиши керак.
Халқаро ҳуқуқий ҳужжатлар меҳнат ҳуқуқларининг умуминсоний стандартларини
белгилабгина қолмай, шу билан бирга, давлатлар зиммасига ушбу стандартларга
миллий миқёсда риоя этиш ва амалга ошириш мажбуриятларини юклайди, шу
жумладан, жиноят-ҳуқуқий чора-тадбирлар орқали. Тўғри, бундай мажбуриятлар
кўпинча тегишли мажбуриятларни бажариш учун кўриш керак бўлган аниқ чора-
тадбирларни батафсил баён қилмасдан, умумий маънода шакллантирилади. Масалан,
Иқтисодий, ижтимоий ва маданий ҳуқуқлар тўғрисидаги халқаро пактнинг 2-моддасига
кўра, ушбу Пактнинг ҳар бир иштирокчи-давлати индивидуал равишда ҳамда халқаро
ёрдам ва ҳамкорлик орқали, мавжуд бўлган максимал даражада чоралар кўриш
мажбуриятини олади, барча тегишли воситалар, шу жумладан, қонунчилик чораларини
кўриш орқали ушбу Пактда эътироф этилган ҳуқуқларнинг босқичма-босқич тўлиқ
амалга оширилишини таъминлаш учун зарур ресурслар.
ХМТ Низомининг 19-моддасига кўра, ХМТ конвенциясини ратификация қилган
аъзо давлат “ушбу конвенция қоидаларини қўллаш учун зарур бўлган чораларни
кўриши” шарт.
`
110
Шу билан бирга, юқорида санаб ўтилган умумий қоидалар билан бир қаторда,
халқаро ҳуқуқнинг айрим манбаларида меҳнат ҳуқуқлари соҳасидаги халқаро
стандартларга риоя қилиш ва амалга ошириш учун зарур бўлган аниқ сиёсий,
қонунчилик, ташкилий, бошқарув, техник ва бошқа чора-тадбирлар ҳам назарда
тутилган. Халқаро-ҳуқуқий ҳужжатларда меҳнат ҳуқуқларига риоя қилиш ва амалга
ошириш бўйича назарда тутилган чора-тадбирлар ва механизмларнинг бутун тизимини
таҳлил қилмасдан туриб, шуни таъкидлаймизки, улар орасида жиноий-ҳуқуқий
кафолатлар муҳим ўрин тутади.
Меҳнатни муҳофаза қилиш соҳасидаги халқаро стандартларни амалга
оширишнинг жиноий-ҳуқуқий кафолатлари ҳақида гапирганда, жиноий репрессия
халқаро ҳуқуқда экстремал, мажбурий чора сифатида кўриб чиқилишини ҳисобга олиш
керак. Ундан фойдаланиш фақат бошқа чоралар самарасиз бўлганда тавсия этилади.
Халқаро ҳуқуқ истисносиз барча меҳнат ҳуқуқлари учун жиноий-ҳуқуқий кафолатларни
белгиламаслиги керак, чунки уларни амалга ошириш учун бошқа чора-тадбирлар ва
кафолатлар етарли. Аммо айрим меҳнат ҳуқуқларига келсак, халқаро-ҳуқуқий
ҳужжатларда тегишли меҳнат ҳуқуқларини бузганлик учун жиноий жавобгарликни
назарда тутувчи кафолатлар кўзда тутилган.
Бундай меҳнат ҳуқуқлари қаторига, биринчи навбатда, ҳар бир шахснинг ўзи
танлаган ёки рози бўлган меҳнат билан шуғулланиш ҳуқуқи киради, мажбурий ёки
мажбурий меҳнатдан ҳимояланиш ҳуқуқи бундан мустасно. Бу ҳуқуқнинг жиноий-
ҳуқуқий кафолати 1926 йилдаги БМТнинг қуллик тўғрисидаги Конвенция ҳамда
Қулликка ўхшаш институтлар ва одатларни бекор қилиш тўғрисида 1956 йилги
қўшимча Конвенция билан таъминланган [8].
Жиноят-ҳуқуқий ҳимояни талаб қиладиган меҳнат ҳуқуқлари қаторига халқаро
ҳуқуқ болаларни зарарли меҳнатдан ҳимоя қилиш ҳуқуқини ҳам ўз ичига олади. Ҳозирги
замонда болалар меҳнати жуда жиддий масала ҳисобланади, чунки болалар ва
ўсмирларни иқтисодий эксплуатация қилиш уларнинг соғлиғи, ахлоқи, ривожланишига
жиддий зарар етказиши мумкин. Шу сабабли, халқаро қонунлар болалар меҳнатини
тартибга солиш, уни чеклаш ва жиноий жавобгарликка тортиш масалаларига катта
эътибор қаратади.
Биринчидан, халқаро ҳужжатлар болалар ва ўсмирларнинг нафақат жисмоний,
балки ахлоқий ва психологик ривожланишига зарар етказадиган меҳнат шароитларида
ишлатилишидан ҳимоя қилишга қаратилган. БМТнинг Бола ҳуқуқлари тўғрисидаги
Конвенцияси болаларни ҳар қандай меҳнат эксплуатациясидан ҳимоя қилишни талаб
қилади ва давлатлардан буни таъминлаш учун тегишли чораларни кўришни мажбур
қилади. Бу ерда фақат болаларнинг меҳнат қилаётган жойлари эмас, балки уларнинг
ҳаёти ва саломатлиги учун хавфли бўлган ишлардан ҳимоя қилиниши ҳам муҳимдир.
ХМТнинг 138-сонли Конвенцияси бу масалада ёш чегарасини белгилайди ва бу
чегара ишга қабул қилиш учун минимал ёшдан паст бўлмаслиги кераклигини
таъкидлайди. Бу ёш асосан мактаб таълими якунланиши билан боғлиқ бўлиб, 15 ёшдан
кичик бўлмаслиги керак, лекин баъзи давлатларда иқтисодий ва таълим имкониятлари
етарли даражада ривожланмаганлиги туфайли 14 ёш этиб белгиланиши мумкин.
`
111
Бунинг асосий сабаби болаларнинг ижтимоий ва таълимий ривожланишига зарар
етказмаслик ва уларни иқтисодий эксплуатациядан ҳимоя қилишдир.
Конвенция болаларни нафақат ишга қабул қилишда минимал ёшни белгилайди,
балки болаларни хавфли шароитларда ишлатишни тўлиқ тақиқлайди. Масалан, хавфли
меҳнат шароитлари остида 18 ёшга тўлмаган ўсмирларни ишлатиш мумкин эмас. Бу
жуда муҳим меъёр, чунки хавфли иш жойлари болаларнинг ҳаёти ва саломатлиги учун
жиддий хатар солиши мумкин. Бироқ, 16 ёшдан катта ўсмирлар хавфсизлик, соғлиқ ва
ахлоқий ҳимоя чоралари тўлиқ таъминланган тақдирда ишлашлари мумкин.
Шунингдек, ХМТнинг 182-сонли Конвенциясида болалар меҳнатининг энг ёмон
шаклларини тақиқлаш ва уларни зудлик билан йўқ қилиш учун жиддий чоралар
кўрилиши белгиланган. Унда болаларнинг ҳаёти, соғлиғи ва ахлоқига жиддий таҳдид
соладиган меҳнат турларини қонунан таъқиқлаш ва уларни жиноий жазо билан
таъминлаш зарурлиги таъкидланган. Бу ерда “жазо” тушунчаси асосан жиноий
жавобгарликка тортишни назарда тутади, чунки халқаро ҳуқуқ нормаларида жазо
кўпинча жиноий санкцияларга ишора қилади.
Халқаро қонунлар болаларнинг меҳнат ҳуқуқларини ҳимоя қилишга қатъий
ёндашишни талаб қилади. Уларнинг мақсади болаларни иқтисодий эксплуатациядан
ҳимоя қилиш, уларнинг соғлиғи ва ривожланишини таъминлаш ҳамда уларга хавфли
меҳнат шароитларидан ҳимоя қилиш учун барча зарур чораларни кўришдан иборатдир.
Мазкур қонунлар давлатларни ўз қонунчилигида болалар меҳнатини хавфли соҳаларда
ишлатишга қарши қонунлар қабул қилиш ва ушбу қонунларнинг ижросини
таъминлашга мажбур қилади.
Аёлларни меҳнат соҳасида гендерлик дискриминациядан ҳимоя қилиш ҳуқуқини
амалга ошириш учун жиноят-ҳуқуқий кафолатлар ўрнатилиши зарур бўлган меҳнат
ҳуқуқлари қаторида халқаро ҳуқуқ алоҳида урғу беради. 1979 йилда қабул қилинган
БМТнинг Аёлларга нисбатан барча шаклдаги камситишларни тугатиш тўғрисидаги
Конвенциясида қайд этилганидек, Конвенция иштирокчи давлатлар аёлларга нисбатан
дискриминацияни барча кўринишларда қоралайдилар ва дискриминацияни бартараф
этиш учун керакли қонунчилик ва бошқа чораларни, шу жумладан санкцияларни қабул
қилиш мажбуриятини оладилар. Ушбу талаб Конвенциянинг 11-моддаси иккинчи
қисми “а” бандида аниқлаштирилади, унга кўра, аёлларни никоҳ ёки оналик сабабли
меҳнатда дискриминация қилишнинг олдини олиш ва уларга меҳнат ҳуқуқларини
таъминлаш мақсадида давлатлар тегишли чораларни кўришлари керак. Бунинг асосий
мақсади ҳомиладорлик ёки туғруқ таътили асосида ишдан бўшатишни тақиқлаш ва
жиноий санкциялар билан қўллаб-қувватлашдир.
Шундай қилиб, халқаро ҳуқуқ манбалари учта асосий гуруҳ меҳнат ҳуқуқларини
жиноят-ҳуқуқий ҳимоя билан таъминлаш зарурлигини кўрсатади: мажбурий ёки
қонунга зид меҳнатдан ҳимоя ҳуқуқи; болалар ва ўсмирларни иқтисодий
эксплуатациядан ҳимоя қилиш ҳуқуқи; аёлларни гендерлик дискриминациядан ҳимоя
қилиш ҳуқуқи. Бу халқаро-ҳуқуқий нормалар шахснинг меҳнат ҳуқуқларини ҳимоя
қилишда минимал халқаро стандарт сифатида қабул қилинади ва тегишли халқаро
мажбуриятларни қабул қилган барча давлатларнинг жиноят қонунчилигида акс этиши
керак. Бироқ давлатлар ўз миллий хусусиятларини ҳисобга олган ҳолда, меҳнат
`
112
ҳуқуқларини ҳимоя қилиш учун янада кенгроқ жиноят-ҳуқуқий кафолатларни
белгилашлари мумкин.
Бу шуни кўрсатадики, мазкур минимал халқаро стандартлар келажакда жиноят-
ҳуқуқий кафолатларни кенгайтириш орқали янада такомиллаштирилиши мумкин.
Жиноят ҳуқуқи назариясида таъкидланганидек, “ижтимоий-иқтисодий ҳуқуқлар, шу
жумладан, меҳнат ҳуқуқлари, ҳуқуқий ҳимоя механизмлари ҳали тўлиқ шаклланмаган.
Бугунги кунда ҳуқуқшунос олимлар ва қонун ижодкорлари меҳнат ҳуқуқларини
жиноят-ҳуқуқий ҳимоясини таъминлашда оптимал ечимларни топишга ҳаракат
қилмоқдалар” [9].
Бундан ташқари, халқаро ҳуқуқ фақат меҳнат ҳуқуқларини аниқлаш билан
чекланмайди, балки уларга жиноят-ҳуқуқий кафолатлар беришнинг сабабларини
аниқлаш ҳам муҳим масала ҳисобланади. Кўпинча меҳнат ҳуқуқлари шахсий
(фуқаролик) ҳуқуқлар билан чамбарчас боғланган, бу эса уларни ҳимоя қилиш
зарурлигини кучайтириб, жиноят-ҳуқуқий кафолатларга асос бўлади. Масалан, болалар
ва ўсмирларни хавфли шароитларда ишлатиш нафақат уларнинг меҳнат ҳуқуқларини
бузади, балки уларнинг ҳаёти ва соғлиғига жиддий таҳдид туғдиради.
Шундай қилиб, халқаро ҳуқуқ шахснинг меҳнат ҳуқуқларини ҳимоя қилишда
уларнинг шахсий ҳуқуқларига дахл қиладиган ҳолатларда жиноий ҳимоя кераклигини
таъкидлайди. Бу ёндашув жиноят-ҳуқуқий ҳимоя билан иқтисодий эҳтиёжлар
ўртасидаги мутаносибликни таъминлашга хизмат қилади, ва бу миллий қонунлар учун
йўналиш берувчи жиҳат сифатида кўрилиши мумкин.
References:
1.
Эмирова И.Е. Уголовно-правовое обеспечение реализации трудовых прав граждан
(по законодательству Российской Федерации и Республики Казахстан): автореф. дис. ...
канд. юрид. наук. М., 2005. – С. 14.
2.
Universal Declaration of Human Rights. // www.un.org/en/about-us/universal-
declaration-of-human-rights
3.
International Covenant on Civil and Political Rights, 16 December 1966, adopted by
General Assembly resolution 2200A (XXI). // www.ohchr.org/en/instruments-
mechanisms/instruments/international-covenant-civil-and-political-rights
4.
International Covenant on Economic, Social and Cultural Rights, 16 December 1966,
adopted by General Assembly resolution 2200A (XXI). // www.ohchr.org/en/instruments-
mechanisms/instruments/international-covenant-economic-social-and-cultural-rights
5.
International Convention on the Elimination of All Forms of Racial Discrimination, 21
December 1965, adopted by UN General Assembly resolution 2106 (XX). //
www.ohchr.org/en/instruments-mechanisms/instruments/international-convention-
elimination-all-forms-racial
6.
Convention on the Elimination of All Forms of Discrimination against Women, New York,
18
December
1979,
adopted
by
United
Nations
General
Assembly.
//
www.ohchr.org/en/instruments-mechanisms/instruments/convention-elimination-all-
forms-discrimination-against-women
`
113
7.
Convention on the Rights of the Child, 20 November 1989, adopted by General Assembly
resolution 44/25. // www.ohchr.org/en/instruments-mechanisms/instruments/convention-
rights-child
8.
International protection of the rights and freedoms of the individual: coll. of documents.
Moscow, 1990.
9.
Мачковский Л. Г. Преступления против конституционных прав человека и
гражданина: проблемы теории и практики правового регулирования: автореф. дис. . д-
ра юрид. наук. М., 2005.
