`
81
DAVLAT UNITAR KORXONALARIDA MOLIYAVIY HISOBOTLARNI TUZISH
TARTIBI
Xudoyqulova Hulkar Vohidovna
Bank moliya akademiyasi magistranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.14179919
O'zbek tilida:
Davlat unitar korxona, Moliyaviy hisobot, Hisob-kitoblar, Soliq siyosati,
Buxgalteriya hisoboti, Davlat moliyaviy nazorati, Moliyaviy tahlil, Audit, Pul oqimlari, Hisob-
faktura.
Rus tilida:
Государственное унитарное предприятие (ГУП), Финансовая
отчетность, Бухгалтерский учет, Налоговая политика, Финансовый контроль
государства, Финансовый анализ, Аудит, Денежные потоки, Счет-фактура.
Ingliz tilida:
State Unitary Enterprise (SUE), Financial reporting, Accounting, Tax policy,
State financial control, Financial analysis, Audit, Cash flows, Invoice.
O'zbek tilida: Mazkur tezisda davlat unitar korxonalarida moliyaviy hisobotlarni tuzish
tartibi va buxgalteriya hisobining o'ziga xos xususiyatlari tahlil etilgan. Tezishda davlat unitar
korxonalari uchun moliyaviy hisobotlarni tuzishda qo'llaniladigan huquqiy, normativ
hujjatlar, soliq va moliyaviy boshqaruv tizimi, shuningdek, audit jarayonlarining o'rni va
ahamiyati batafsil ko'rib chiqilgan. Moliyaviy hisobotlarni tayyorlashdagi asosiy prinsiplarga
e'tibor qaratilgan, shu jumladan, ularning davlat moliyasiga ta'siri, shaffoflikni ta'minlash va
nazoratning ahamiyati tushuntirilgan. Buxgalteriya hisoboti va moliyaviy tahlilning ahamiyati,
davlat unitar korxonasining iqtisodiy holatini o'rganishda zaruriy vositalar sifatida
ta'riflanadi. Shu bilan birga, davlat moliyaviy nazorati va auditorlik tekshiruvlari orqali
hisobotlarning to'g'riligi va ishonchliligini ta'minlash mexanizmlari yoritilgan.
Rus tilida:
В данном тезисе рассматривается порядок составления финансовой
отчетности государственных унитарных предприятий (ГУП) и особенности
бухгалтерского учета в них. Осуществляется анализ нормативных и правовых актов,
которые регулируют процесс составления финансовой отчетности, а также
рассматривается роль налоговой и финансовой политики, государственного
финансового контроля и аудиторских проверок. Важное внимание уделяется
принципам, которые должны соблюдаться при составлении финансовых отчетов,
включая их влияние на государственные финансы, обеспечение прозрачности и роль
контроля. Также объясняется значение бухгалтерского учета и финансового анализа
как неотъемлемых инструментов для оценки экономической ситуации ГУП.
Рассматриваются механизмы обеспечения точности и достоверности отчетности через
финансовый контроль и аудит.
Ingliz tilida:
This thesis examines the procedures for preparing financial reports in
State Unitary Enterprises (SUEs) and highlights the specific features of accounting in these
organizations. The study explores the legal and normative documents governing the financial
reporting process, as well as the role of tax and financial policies, state financial control, and
audit procedures. It emphasizes the principles that must be followed when preparing financial
reports, including their impact on state finances, ensuring transparency, and the importance
of control. Additionally, the thesis discusses the importance of accounting and financial
analysis as essential tools for assessing the economic situation of SUEs. The mechanisms for
`
82
ensuring the accuracy and reliability of financial reports through financial control and
auditing are also explored.
Davlat unitar korxonalari (DUK) — bu davlat tomonidan to'liq moliyalashtiriladigan va
uning manfaatlarini ifodalaydigan, yuridik shaxs sifatida faoliyat yurituvchi tashkilotlardir.
Davlat unitar korxonalari o'z faoliyatlarini amalga oshirayotganda davlat tomonidan
belgilangan moliyaviy normativlarga amal qilishlari kerak. Davlat unitar korxonalari o'z
faoliyatini shaffof va barqaror tarzda yuritishi uchun moliyaviy hisobotlar, hisobot tizimlari va
buxgalteriya hisoboti to'g'risidagi ma'lumotlar katta ahamiyatga ega.
Moliyaviy hisobotlar davlat unitar korxonalarining iqtisodiy holatini, rentabelligini, soliq
to'lovlarini va boshqa moliyaviy ko'rsatkichlarni aks ettiradi. Shu bilan birga, bu hisobotlar
nafaqat tashqi auditorlar, balki davlat organlari tomonidan ham qat'iy nazorat qilinadi.
Tezisda, davlat unitar korxonalarining moliyaviy hisobotlarini tuzishda qo'llaniladigan
huquqiy, moliyaviy va normativ asoslar tahlil qilinadi.
Davlat unitar korxonasining moliyaviy hisobotlari bir nechta asosiy elementlardan
iborat bo'lib, har bir element o'zining aniq vazifasiga ega. Ushbu elementlar:
- Balans (Moliyaviy holat to'g'risidagi hisobot): Korxonaning moliyaviy holatini aks ettiradi.
Balansda aktivlar (korxonaning barcha mulki) va passivlar (qarzlar, majburiyatlar va kapital)
ko'rsatiladi.
- Foyda va zarar hisobi: Korxonaning faoliyatining moliyaviy natijalari (foyda yoki zarar)
haqida ma'lumot beradi. Bu hisobot daromadlar, xarajatlar, soliqlar va boshqa omillarni o'z
ichiga oladi.
- Pul oqimlari to'g'risidagi hisobot: Korxonaning pul mablag'lari kirish-chiqishi, ya'ni
likvidlikni qanday boshqarayotgani haqida tasavvur beradi.
- Ehtimoliy majburiyatlar va xatarlar: Bu bo'limda korxonaning kelajakdagi potentsial
majburiyatlari, qarzlari va moliyaviy xatarlar ko'rsatiladi.
Davlat unitar korxonalari uchun buxgalteriya hisoboti, moliyaviy hisobotlar va soliq
to'lovlari o'rtasidagi bog'liqlikni tushunish juda muhimdir. Buxgalteriya hisobi yordamida
olingan ma'lumotlar asosida moliyaviy hisobotlar tuziladi va soliq to'lovlari aniqlanadi.
Davlat unitar korxonalarining moliyaviy hisobotlarini tuzish va amalga oshirishda amal
qilinadigan asosiy hujjatlar quyidagilardan iborat:
- O'zbekiston Respublikasining Soliq Kodeksi: Korxonalarning soliqqa tortilishi va soliq
hisobotlarini tayyorlash qoidalari.
- Buxgalteriya hisoboti to'g'risidagi qonun: Davlat unitar korxonalari uchun buxgalteriya
hisobining asosiy prinsiplari va metodologiyasi.
- Xalqaro moliyaviy hisobot standartlari (XMHHS): Moliyaviy hisobotlarning xalqaro
standartlari, ular mamlakatdagi normativ hujjatlar bilan hamohang bo'lishi kerak.
- Davlat moliyasiga oid normativ hujjatlar: Davlat byudjeti va davlat aktivlarining boshqaruvi
uchun qoidalar va tartiblar.
Shuningdek, davlat unitar korxonalarining moliyaviy holatini baholashda
foydalaniladigan boshqa normativ hujjatlar va ularning xalqaro talablarga mosligi muhim rol
o'ynaydi.
`
83
Moliyaviy hisobotlarning ishonchliligini ta'minlash uchun audit va davlat moliyaviy
nazorati zarur. Davlatning moliyaviy nazorati orqali davlat unitar korxonalari o'z
faoliyatlarida to'g'ri va qonuniy tamoyillarga amal qilishlari nazorat qilinadi. Auditorskiy
tekshiruvlar korxonaning moliyaviy holati, soliq to'lovlari va buxgalteriya hisoboti to'g'riligi
haqida mustaqil va ob'ektiv ma'lumot beradi. Shuningdek, audit korxonalar faoliyatining
samaradorligini va soliq qonunlariga rioya qilishini baholashda ham yordam beradi.
Moliyaviy hisobotlar yordamida korxonaning moliyaviy holatini tahlil qilish mumkin. Bu
jarayonda asosiy ko'rsatkichlar:
- Rentabellik koeffitsienti: Korxonaning foydaliligi va daromadlarini solishtirish.
- Likvidlik koeffitsienti: Korxonaning qisqa muddatli majburiyatlarini bajarish qobiliyati.
- Barqarorlik koeffitsienti: Korxonaning moliyaviy barqarorligini baholash.
- Pul oqimlari: Pul mablag'larining o'zgarishini va korxonaning pul oqimlarini nazorat qilish.
Davlat unitar korxonalarining moliyaviy holatini doimiy ravishda monitoring qilish
ularning faoliyatini samarali boshqarish va iqtisodiy barqarorlikni ta'minlashga yordam
beradi.
Moliyaviy hisobotlar davlat unitar korxonalari faoliyatining muhim qismi bo'lib, ular
nafaqat soliq va moliyaviy tekshiruvlar uchun, balki davlatning iqtisodiy siyosatiga mos
keladigan barcha qarorlar qabul qilishda yordam beradi. Hisobotlar orqali davlat unitar
korxonalari o'z faoliyatlarida to'g'ri yo'lni tanlashlari, moliyaviy barqarorlikni ta'minlashlari
va ularning ishlashida shaffoflikni oshirishlari mumkin. Davlat moliyaviy nazorati, audit va
moliyaviy tahlil orqali bu hisobotlarning aniqligi va ishonchliligini ta'minlash muhim
vazifadir.
References:
1.
O'zbekiston Respublikasining Soliq Kodeksi (2021).
2.
O'zbekiston Respublikasining Buxgalteriya hisoboti to'g'risidagi qonun (2020).
3.
Xalqaro moliyaviy hisobot standartlari (XMHHS).
4.
Moliyaviy hisobotlar va auditning nazorat mexanizmlari (Jahongir U. 2022).
5.
Financial Reporting and Control in State Enterprises (A. L. Peterson, 2020).
