`
11
ЖАЗОНИ ИЖРО ЭТИШ ҚОНУНЧИЛИГИНИНГ АСОСИЙ ВАЗИФАЛАРИ
Адилов Бахрамбек Кахрамонович
Ўзбекистон Республикаси ИИВ Академияси мустақил изланувчиси
https://doi.org/10.5281/zenodo.14287912
Аннотация:
Ушбу мақолада жазони ижро этиш тўғрисидаги қонун ҳужжатлари,
уларнинг вазифаларига доир нормалар ва ҳуқуқий муносабатлар, жиноят-ижроия
ҳуқуқи нормаларини амалга ошириш механизми, жазони ижро этишни ҳуқуқий
тартибга солиш усуллари ҳамда маҳкумларнинг ҳуқуқ ва мажбуриятлари тўғрисидаги
олимларнинг фикрлари баён этилган.
Калит сўзлар:
жиноят-ижроя, пенитенциар, жазо, ижро этиш, қонун ҳужжатлари,
вазифа, норма, ҳуқуқий муносабат, механизм, маҳкум, чеклов, ҳуқуқ, мажбурият.
ОСНОВНЫЕ ЗАДАЧИ ЗАКОНОДАТЕЛЬСТВА ИСПОЛНЕНИЯ НАКАЗАНИЯ
Аннотация:
В данной статье изложены законодательство об исполнении
наказания, нормы и правоотношения, касающиеся их задач, механизм реализации
норм уголовно-исполнительного права, методы правового регулирования исполнения
наказания, а также мнения ученых о правах и обязанностях осужденных.
Ключевые слова:
уголовно-исполнительный, пенитенциарный, наказание,
исполнение,
законодательство,
задача,
норма,
правоотношение,
механизм,
осужденный, ограничение, право, обязанность.
THE MAIN OBJECTIVES OF THE LEGISLATION ON THE EXECUTION OF
PUNISHMENT
Abstract:
This article presents the legislation on the execution of punishment, the
norms and legal relations concerning their tasks, the mechanism for implementing the norms
of criminal-executive law, the methods of legal regulation of the execution of punishment, as
well as the opinions of scientists on the rights and responsibilities of convicts.
Key words:
criminal-executive, penitentiary, punishment, execution, legislation, task,
norm, legal relationship, mechanism, convicted person, restriction, right, duty.
Сўнгги етти йилда амалга оширилган ислоҳотлар натижасида мамлакатимизда
Янги Ўзбекистонни барпо этишнинг зарур сиёсий-ҳуқуқий, ижтимоий-иқтисодий
асослари тубдан янгиланди. Жаҳон миқёсидаги мураккаб жараёнларни ва
мамлакатимиз босиб ўтган тараққиёт натижаларини чуқур таҳлил қилган ҳолда
кейинги йилларда “Инсон қадри учун” принципи асосида халқимизнинг
фаровонлигини янада ошириш, иқтисодиёт тармоқларини трансформация қилиш ва
тадбиркорликни жадал ривожлантириш, инсон ҳуқуқлари ва манфаатларини сўзсиз
таъминлаш ҳамда фаол фуқаролик жамиятини шакллантиришга қаратилган
ислоҳотларнинг устувор йўналишларини белгилаш мақсадида: Кенг жамоатчилик
муҳокамаси натижасида “Ҳаракатлар стратегиясидан – Тараққиёт стратегияси сари”
принципига асосан ишлаб чиқилган қуйидаги еттита устувор йўналишдан иборат
2022–2026 йилларга мўлжалланган Янги Ўзбекистоннинг тараққиёт стратегияси
тасдиқланди.
`
12
Ушбу Фармонга мувофиқ, инсон ҳуқуқларини таъминлаш, давлат органларининг
ҳисобдорлиги ва очиқлигини кучайтириш ҳамда фуқаролик жамияти институтлари,
оммавий ахборот воситаларининг роли, аҳоли ва жамоат бирлашмаларининг сиёсий
фаоллигини ошириш бўйича тизимли ишлар амалга оширилди. Жазони ижро этиш
тўғрисидаги қонун ҳужжатларининг вазифаларига доир нормалари ва ҳуқуқий
муносабатларни ўрганиш ҳуқуқнинг умумий назарияси соҳасидаги тадқиқотлар ва
бошқа ҳуқуқ фанлари соҳасидаги тегишли тадқиқотлар учун назарий асос бўлиб
хизмат қилади. Жазони ижро этиш тўғрисидаги қонун ҳужжатларининг вазифаларига
доир нормалар жиноят-ижроия қонунчилиги доирасида белгиланади. Ўз навбатида,
мазкур вазифалар жиноят-ижроия ҳуқуқи нормаларини амалга ошириш механизми
билан ҳам чамбарчас боғлиқ ҳисобланади. Зеро, ҳар қандай ҳуқуқий механизмнинг
мақсад қонун ҳужжатининг вазифаларини амалга оширишга йўналтирилади.
Мазкур масала юзасидан ҳуқуқий нормаларни амалга ошириш механизмининг
таҳлили шуни кўрсатадики, баъзи ҳуқуқшунослар механизмни ҳуқуқий тартибга
солиш жараёнининг якуний босқичи сифатида тақдим этади ва унинг доирасида ҳуқуқ
субъекти фаолият кўрсатадиган ҳуқуқий муносабатлар билан белгиланади [1;368.c].
Жумладан, Ю.И. Гревцовнинг фикри бўйича ҳуқуқий норманинг тўғри амалга
оширилишини таъминлаш, ҳуқуқни тўлиқ, ишончли ва қулай тарзда амалга ошириш,
тегишли мажбуриятларни бажариш учун ҳуқуқий муносабатларни ўрнатиш учун
мўлжалланган ўзаро боғлиқ элементларнинг бирлиги сифатида намоён бўлади [2;83c].
Ф.Н. Фаткуллинга кўра эса, ҳуқуқни қўллаш механизми ҳар бир аниқ ҳолатда амалга
оширилган нормани иш ҳолатига келтиришда, унинг бутун мазмунини тартибга
солинадиган ижтимоий муносабатларга айлантиришда табиий равишда иштирок
этадиган ўзига хос дастаклардан иборат деб ҳисоблайдилар [3].
Албатта, ушбу хулосалари жазони ижро этиш тўғрисидаги қонун ҳужжатлари
учун ҳам тегишли ҳисобланади. Жумладан, А.А. Телегиннинг илмий қарашига кўра,
пенитенциар нормаларнинг ўзи ва улар томонидан тартибга солинадиган ижтимоий
муносабатларнинг мазмунини жазони ижро этиш ва ахлоқ тузатиш чораларини
қўллаш жараёнида юзага келадиган ҳуқуқнинг бошқа соҳалари нормалари ва ҳуқуқий
муносабатлари мазмунига тўғри келмайди, шу сабабли ҳуқуқни қўллаш механизмига
аниқлик киритиш учун жиноят-ижроия ҳуқуқи фанининг ўзига хос хусусиятларини
инобатга олиш лозим бўлади [4;56.c].
Шу асосда, тадқиқот давоми шунда жазони ижро этишнинг жиноят-ижроия ҳуқуқ
соҳасининг ўзига хос хусусиятларидан келиб чиққан ҳолда,
жиноят-ижроия ҳуқуқи
нормаларини амалга ошириш механизми тушунчаси
шакллантирилди.
Шундай қилиб, жиноят-ижроия ҳуқуқи нормаларини амалга ошириш механизми
бу
–
жиноят-ижроия ҳуқуқ муносабатлари субектларининг озодликдан маҳрум этиш
жазосининг ижросини тартибга солувчи ҳуқуқий нормаларни уларга риоя қилиш, ижро
этиш, фойдаланиш ва қўллаш тартиблари доирасида амалга ошириш бўйича ҳуқуқий
воситаларга асосланган мақсадли фаолиятидир
. Шу билан бирга, жиноят-ижроия
қонуни нормаларини амалга ошириш механизмининг асосий фарқловчи хусусияти
икки асосий субъект –
маъмурият ва маҳкумнинг ҳуқуқий муносабатларидаги ҳуқуқ ва
мажбуриятлар доирасидаги тенгсизлиги
дир.
`
13
Жиноят-ижроия қонуни нормаларини амалга ошириш жараёнида субъектлар
фаолиятининг ўзига хос хусусияти ҳуқуқнинг ушбу соҳаси нормаларини амалга
оширишнинг ягона нисбатан мустақил блок механизмига бирлаштирилган махсус
ҳуқуқий воситалардан фойдаланишни талаб қилади. Дастлабки босқичда ижтимоий
муносабатларни тартибга солади ва ҳимоя ҳуқуқий воситалар ёрдамида амалга
оширилади. Улар орқали ҳуқуқий тартибга солиш, ҳуқуқни муҳофаза қилиш ва ҳуқуқни
муҳофаза қилиш фаолияти соҳасидаги субъектларнинг қонуний хулқ-атвори
таъминланади.
Жиноят-ижроия қонуни нормаларини амалга ошириш механизми ҳуқуқий
компонентдан ташқари, унинг фаолиятига сезиларли таъсир кўрсатадиган психологик
омилларни ҳам ўз ичига олади. Хусусан, ҳуқуқ нормаларини амалга ошириш қонуний
хулқ-атвордан, шунинг учун қонуний хатти-ҳаракатлардан иборат бўлган озодликдан
маҳрум қилиш жазосига ҳукм қилинганлар жиноят-ижроия ҳуқуқ нормаси билан
тегишли қонун ҳужжатларининг мақсадлари ўртасидаги боғлиқлик бўлиб, ушбу
нормани қўллашдан кўзланган мақсад – маҳкумларни тузатишдир.
Бизнинг фикримизча, жиноят-ижроия ҳуқуқи нормаларини амалга ошириш
механизмида маҳкумларнинг хатти-ҳаракатларининг интенсивлиги ва фаоллиги
даражасидан келиб чиққан ҳолда, уларнинг қонуний хатти-ҳаракатларининг уч турини
ажратиш керак:
а) фаол қонуний хатти-ҳаракатлар,
б) одатий қонуний хулқ-атвор,
в) конформистик
⃰
қонуний хатти-ҳаракатлар.
Жиноят-ижроия ҳуқуқий муносабатларнинг қуйидаги элементлари, яъни:
жиноят-ижроия қонуни нормалари, юридик фактлар, жиноят-ижроия ҳуқуқи
нормаларини амалга ошириш актларини ажратиб кўрсатиш таклиф этилади. Амалга
ошириш механизмининг норматив асосини озодликдан маҳрум қилиш жазосини ижро
этишнинг асосий қоидалари ва уларни амалга ошириш тартибини белгиловчи ҳуқуқий
нормалар ташкил этади [5].
Озодликдан маҳрум қилиш жазосини ижро этувчи муассасалар ва органлар
томонидан ҳуқуқ нормаларини қўллаш жараёнини муҳокама қилишнинг илмий
зарурати шундан келиб чиқадики, жиноят-ижроия ҳуқуқий муносабатларни ҳуқуқий
тартибга солиш жараёнида ташкилий фаолият ва маҳкумларнинг тегишли ҳуқуқ ва
мажбуриятлари юзага келиши тўғрисида маъмуриятнинг қарори, зарур ҳолларда
давлат мажбурлов чораларини қўллаш билан таъминланади. Шу сабабли, озодликдан
маҳрум қилиш тарзидаги жазони ижро этувчи муассасалар ва органлар томонидан
қонуннинг
қўлланилиши,
биз
жиноят-ижроия
ҳуқуқий
муносабатлари
субъектларининг ҳуқуқ ва мажбуриятларини кўрсатиш бўйича фаолият сифатида
белгилаймиз, чунки бу ҳуқуқ ва мажбуриятларни фактик ҳуқуқий муносабатларга
ўзгаришига хизмат қилади [5].
⃰
Изоҳ.: Конформист (лотин тилидан. conformis - "ўхшаш", "мос") - бу мослашувчанлик, мавжуд тартибни қабул
қиладиган, ўзинг муқим позицияси бўлмаган, ҳар қандай талабга принципиал риоя қиладиган шахс.
(https://ru.wikipedia.org/wiki)
`
14
Жиноят-ижроия ҳуқуқи нормаларини амалга оширишнинг ўзига хослиги жазо
тушунчаси ва моҳиятидан келиб чиқади. У жиноят-ижроия ҳуқуқ нормаларини амалга
ошириш механизмининг ўзига хос хусусиятлари (бир томондан маҳкумларнинг жазони
ўташ бўйича фаолияти бошқа томондан жазони ўташни таъминлаш бўйича ахлоқ
тузатиш муассасалари маъмуриятининг иши) ташкил этади. Жазони ўташ шартларини
белгиловчи моддий-ҳуқуқий нормаларни амалга оширишда жиноят-ижроия
ҳуқуқининг процессуал нормалари ҳал қилувчи роль ўйнайди.
Улар жиноят-ижроия ҳуқуқий муносабатлари субектлари учун белгиланган
тартибни очиб беради ва хулқ-атвор қоидаларини конкретлаштиради, жазони
бевосита ижро этиш босқичларини тартибга солади. Жиноят-ижроия ҳуқуқ
нормаларини амалга ошириш механизмининг мақсади шундан иборатки, у фақат
озодликдан маҳрум қилиш тарзидаги жазони ижро этиш тартиб-тамойилларини
тартибга солиши, маҳкумларнинг жазони ижро этиш қонунчилиги нормаларига риоя
этиши учун шарт-шароит яратиши, назорат қилиниши, маҳкумлар қонун
ҳужжатларида белгиланган қонуний чекловларга қатъий риоя қилишлари, мажбурлаш
чораларини қўллашлари керак.
Жиноят-ижроия қонуни нормаларини амалга ошириш механизмининг ўзига хос
хусусияти аниқ субъектларнинг мавжудлиги (озодликдан маҳрум қилиш тарзидаги
жазони ижро этувчи муассасалар ва органлар, шунингдек, озодликдан маҳрум қилиш
жазосига ҳукм қилинган шахслар), ушбу субъектларнинг тенгсизлигидир. Бу ҳолат
жиноят-ижроия ҳуқуқининг ўзига хос усуллари мавжудлигини назарда тутади [5].
Жазони ижро этишни ҳуқуқий тартибга солишда жиноят-ижроия ҳуқуқ
нормаларини амалга оширишнинг ишонтириш, рағбатлантириш ва тушунтириш
усулларини қўллаш самарали ҳисобланади. Муайян ҳолатлар юзага келганда
(озодликдан маҳрум этишга ҳукм қилинган маҳкумларнинг ғайриқонуний хатти-
ҳаракати) мажбурлаш усули – жиноят-ижроия ҳуқуқ нормаларини амалга оширишнинг
қўшимча, иккинчи даражали усулини қўллаш керак.
Жиноят-ижроия ҳуқуқ қонуннинг ҳимоя нормаларини қўллаш тезиси
исботланган бўлиб – бу озодликдан маҳрум қилиш тарзидаги жазоларни ижро этувчи
муассасалар ва органларнинг маҳкумларнинг қонунга хилоф хатти-ҳаракатларини
ҳимоя қилиш, олдини олиш ва олдини олишга қаратилган, жиноят-ижроия
нормаларини амалга оширишга тўсқинлик қилувчи омилларни бартараф этишга
кўмаклашувчи, бузилган ҳолатни тиклашга, субъектларнинг ҳуқуқий ҳолатининг
салбий оқибатларини бартараф этишга қаратилган фаолиятидир [5].
Ўзбекистон Республикаси Жиноят-ижроия кодексининг “Жиноят-ижроия қонун
ҳужжатларининг вазифаси” номли 2-моддасига кўра, “жиноят - ижроия қонун
ҳужжатларининг вазифаси жазо ижросини таъминлаш, маҳкумларни ахлоқан тузатиш,
жиноятлар содир этилишининг олдини олиш, маҳкумларнинг ҳуқуқлари,
эркинликлари ва қонуний манфаатларини ҳимоя қилишдан иборат” [6; 2-моддаси].
Шу ўринда жиноят-ижроия қонун ҳужжатларининг тегишли вазифаси тор
маънода ифодаланиб, маҳкумларнинг ахлоқини тузатиш билан чекланган. “қайта
ижтимоийлаштириш” тушунчаси мазмунан кенг бўлиб, “ахлоқан тузатиш”
`
15
тушунчасини ҳам қамраб олади. “Қайта ижтимоийлаштириш” қуйидагиларга
қаратилган чора-тадбирлар мажмуини ўз ичига олади:
1) ахлоқан тузатиш – маҳкумларда қонунга итоаткор хулқ-атворни, шахсга,
жамиятга, меҳнатга, жамиятда юриш-туриш ва ахлоқ қоидаларига ҳурмат
муносабатини шакллантириш;
2) жамиятга мослаштириш – маҳкумларга ҳуқуқий, ижтимоий, психологик ва
тиббий ёрдам кўрсатиш, уларнинг таълим олиши, касб-ҳунар ўрганиши, ишга
жойлашишида амалий кўмаклашиш;
3) маҳкумларни реабилитация қилиш ва ижтимоий алоқаларини тиклаш” [6].
Шу асосда, қайта ижтимоийлаштириш, деганда маҳкумларни ахлоқан тузатиш,
жамиятга мослаштириш, реабилитация қилиш ва ижтимоий алоқаларини тиклаш
борасидаги чора-тадбирлар мажмуи тушунилади.
Демак, маҳкумларни қайта ижтимоийлаштиришнинг жиноят-ижроия қонун
ҳужжатларининг вазифаси сифатида белгиланиши Ўзбекистон Республикаси
Президентининг “Жиноят-ижроия қонунчилигини тубдан такомиллаштириш чора-
тадбирлари тўғрисида”ги қарори [5] да белгиланган вазифалар ижросини
таъминлашга хизмат қилади. Юқоридаги, ушбу қарорда маҳкумлар, биринчи навбатда,
вояга етмаганлар ва ёшларнинг таълим олиши, касбий тайёргарлигини ташкил этиш
ҳамда бандлигини таъминлаш тизимини ривожлантириш, озодликдан маҳрум этиш
жойлардан озод этилган шахсларни ижтимоий мослаштиришда жазони ижро этиш
муассасаларининг фуқаролик жамияти институтлари билан узвий ҳамкорлигини
таъминлаш – жиноий жазоларнинг ижросини таъминлаш соҳасидаги норматив-
ҳуқуқий базани янада такомиллаштиришнинг устувор йўналишларидан этиб (1-
банди); назоратдагилар, жазони ижро этиш муассасаларидан озод этилган вояга
етмаганларнинг ижтимоий мослашуви ва ишга жойлашишига, шу жумладан, уларнинг
касбий тайёргарлиги бўйича тадбирларни ташкил этиш орқали ҳар томонлама амалий
кўмаклашиш эса пробация бўлинмаларининг асосий вазифаларидан этиб белгиланган.
References:
1.
Дюрягин И.Я. Гражданин и закон. Юридическая литература. изд. 2, изм.и доп. М. –
1991. 368 с.
2.
Гревцов Ю.И. Проблемы теории правового отношения. – ЛГУ. – Ленинград. 1981. –
83 с.
3.
Фаткуллин Ф.Н. Проблемы теории государства и права. – М. – 2003.
4.
Телегин А.А. Методологические и организационно-правовые основы науки
уголовно-исполнительного права: Автореферат диссертации на соискание ученой
степени доктора юридических наук. – Москва, 2005. – 56 с.;
5.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2018 йил 7 ноябрдаги “Жиноят-
ижроия қонунчилигини тубдан такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги ПҚ-
4006-сон қарори. https://lex.uz/docs/4045443.(мурожаат санаси 24.10.2024й)
6.
Фазилов И.Ю. Пробация – эффективная система ресоциализации лиц,
совершивших преступление // Наука, техника и образование. – 2019. – № 8 (61). – С. 50.
