MARMAR KONLARINI QAZIB OLISHDA BEZAKTOSHLARNI QAZIB OLISHDA ZAMONAVIT TEXNOLOGIYALARNI QO‘LLASH

`

4

MARMAR KONLARINI QAZIB OLISHDA BEZAKTOSHLARNI QAZIB OLISHDA

ZAMONAVIT TEXNOLOGIYALARNI QO‘LLASH

N.M.Axrorov

V.R.Kadirov

X.Y.Norova

https://doi.org/10.5281/zenodo.14287851

O‘zbekiston Respublikasi tabiiy koshin tosh zaxirasi ko‘p joylashgan hudud hisoblanadi.

Davlat balansi bo‘yicha 70 ta bunday konlardan 58 tasida tosh plita zaxirasi borligi
aniqlangan. Respublikadagi qazib olinadigan blok toshlar bo‘yicha sanoat zaxirasi 86581 ming
m

3

ni tashkil etadi.

Koshin tosh qazib chiqaradigan konlarning katta qismi (36 tasida 51954 ming m

3

)

qadimiy qoldiqlar orqali paydo bo‘lgan – marmar, ohaktosh, qumlardan iboratdir.

O‘zbekiston Nurota tuman markazidan 28 km janubi g‘arbda joylashgan. Rayon koni har

xil relyefi bilan farq qiladi. Rayon qalinligi har xil kontinental. Qish qisqa va kam qorli. Yoz
davomiy va quruq. Yilning yomg‘ir yog‘in miqdori 128,7-344 mm ni tashkil qiladi. Yil
davomida sovuqsiz kunlarni soni 300 kunni tashkil qiladi. Ob-havoning temperaturasini
yanvarda -25

o

gacha iyulda +40

o

gacha boradi. Karyerdan 1,5-2 km shimoliy sharqda

joylashgan Nurota shahri bilan aloqa uchun tuproqli avtomobil yo‘liga vaqtincha marmar
shebyonkasi yotqizilgan. Nurota orqali viloyatlararo, yaʼni Nurota-Samarqand-Toshkent
asfaltlashtirilgan yo‘l o‘tgan, 457 km. Debalan dahasi joylashgan bo‘lib, bu dahadan 15 km
shimoli-g‘arbida G‘azg‘on koni joylashgan. Rayon elektr energiya bilan AEP-35 kv li Navoiy
GRESdan taʼminlanadi. Geologiya jihatdan G‘azg‘onmarmar koni devon qalinligidan
metomorfologiya jihatdan to‘rtlamchi qatlamga kiradi. Konning sathi pastki devonning
marmar qatlamiga joylashgan. G‘azg‘on marmar koni O‘zbekiston bo‘yicha eng yirik kon
hisoblanadi. Uning zahira hisobi 7576 m

3

dan oshadi.

Marmarni fizik-mexanik xususiyati yer ostidan olingan monolitlarda va kern yordamida

aniqlangan. Bunda asosan suvning yutilishi, zichligi, xajm og‘irligi, bo‘shlig‘i aniqlangan.

Xajm og‘irligi – 2,63-2,71 g/sm

3

.

Zichligi – 2,70-2,72 g/sm

3

.

Suvni yutilishi – 0,5% dan oshmaydi.
Quruq marmarning chidamliligi 247 dan 643 kg/sm

2

gacha.

Suvli marmarning chidamliligi 264 dan 570 kg/sm

2

gacha.

Sovuqqa chidamliligi – 25 kun.
Marmar bloklarni qazib olish uchun mavjud ishlab chiqarish darajasini pasaytirmasdan,

ushbu konlarda bloklarni qazib olishni bir necha bor ko'paytiradigan yangi texnologiyani joriy
etish tavsiya etiladi.

Aktauskiy marmar kareriga bitta bar mashinasi va 2 dona o'rnatish tavsiya etiladi. olmos

simli arqon o'rnatish. Faqatgina ushbu uskuna yiliga 5,0 ming m3 bloklarni qazib olish
imkoniyatini beradi.

Nurota karerida juda qiyin tog'-kon va geologik sharoitlar mavjud (marmar konida

qalinligi 7-9 m gacha bo'lgan granit diklari mavjud), faqat olmosli simli arra (granit diklari
marmar konining yon tomonlarida tozalanadi, ya'ni vertikal kesilgan xandaklar tayyorlanadi).
Ushbu uskuna yiliga 2,5 ming m

3

blok ishlab chiqarish imkonini beradi.

`

5

Birlashtirilgan usul bilan marmar bloklarni qazib olish texnologiyasi 1-rasmda

keltirilgan.
1-rasm

.

Marmar bloklarini qazib olishning

kombinatsiyalashgan usuli.

1-Bar

mashinasi

yordamida

bar

uzunligiga teng chuqurlikda gorizontal
kesish amalga oshiriladi.
2- Bir quduq bar mashinasi tomonidan
bar mashinasining kesish gorizontiga (6-
7m) tikuv moyilligi bo‘ylab burg‘ilanadi.
3- Olmosli sim arra tik yonbag'ri bo‘ylab
bo‘ylama qilingan.
4-Shlangi gidravlik itargichlar yoki
gidravlik yostiqlar yordamida har
tomondan ishlangan marmar monolit
ag‘darilib, keyin bloklarga bo‘linadi.

1-jadval

1 m

3

blokning ajratib olish usullari bo‘yicha tannarxi

№

Usullarning nomi

O‘lchov birligi

Qiymati

1.

Burg‘ilab-portlatish

so‘m/m

3

310000

2.

Burg‘ilab-klin

so‘m/m

3

298000

3.

Trosli-kanatli

so‘m/m

3

276000

4.

Tosh kesish arrasi

so‘m/m

3

305000

5.

NRS

so‘m/m

3

298000

Quyidagilarni arralashda olmosni arralanuvchi yuzaga to‘g‘ri keluvchi me’yoriy

solishtirma sarfining taxminiy qiymatlari, karat:

gipslar, angidridlar va h.k.

0.06 (0,08)*

g‘ovakli ohaktoshlar (chig'anoqtoshlar)

0,10 (0,12)

zichlashgan ohaktoshlar, tuflar, qumtoshlar

0,15 (0,18)

yumshoq marmariar, travertinlar

0,08 (0,12)

o‘rta gattiqlikdagi marmarlar, dolomitlar, marmarlashgan
ohaktoshlar

0,17 (0,20)

mustahkam kristalli marmarlar

0,20 (0,25)

marmariar va kvars aralashgan felzitli tuflar

0,35 (0,45)

gematit, temenitlar, andezitlar, bazaltlar

0,60

labradoritar, gabbro, diabazlar, granodioritlar

0,80

granitlar (oson ishlanuvchi)

1,10

Olmoslarning haddan ziyod sarfidan tashqari, me yoriy arralash rejimining buzilishi

boshqa bir qator salbiy oqibatlarga olib keladi. Arralash jarayonida suvning sarflanishi bitta
shtripsga 6-8 1/min hisobida o‘rnatilishi lozim.

Arralash jarayonining tugashidan keyin dastgohni to'tatish lozim, u quidagi tartibda

bajariladi: arralovehi romning bosh harakat uzatish mexanizmi uziladi, shtripslar arralash

`

6

tirqishlaridan chiqariladi, salt yurishdan song arra berilish harakati to'xtatiladi, shundan
keyin ketma-ket ravishda moy nasos, bosh- garish puiti, sovitish tizimi to‘xtatiladi.

Arralashga taallugli barcha mexanizm va tizimlar to'xtatilib bo lingandan so‘ng, stavka

shlangdan chiquchi suv oqimi ostidan g‘ildiratib olib chiqadi va ajratish zonasiga o‘tkaziladi.
Blok olinuvchi toshni ajratish tamoyil jihatidan shu jarayonning o‘zi granit uchun amalga
oshirilishiga aynan o'xshashdir. Blok olinuchi toshni ajratish maxsus barakatlanuvchi
aravacha ustida amalga oshirlishi magsadga muvofiqdir, uning tagligi romga nisbatan 10-15°
chegarasida og‘ma tarzda bo‘ladi.

Bir necha o‘n yillar davomida ko‘plab kompaniyalar tosh o‘rnini bosuvchi moddalarni

ishlab chiqdilar, bunday toshni ishlab chiqarish va qayta ishlash uchun birinchi darajali
texnologiyalarni ixtiro qildilar.

Italiyaning juda mashhur Breton kompaniyasi hatto tadqiqot markaziga ega va ko‘plab

universitetlar bilan hamkorlikda ishlaydi.

Ushbu kompaniyaning sun‘iy teraston plitalari marmar, granit, kvarts va kvartsit

karyerlaridan tog‘ jinslarining parchalarini maydalash natijasida olingan tosh agregatlar kabi
tabiiy materiallar va sement aralashmalarida keng tarqalgan kremniyli qum, suv, sement,
bo‘yoqlar va qo‘shimcha komponentlardan tayyorlanadi.

Xulosa o‘rnida aytish mumkunki, trosni arqonlarni ishlatishda afzalliklari

quyidagilardan iborat: dizaynning soddaligi, ozgina energiya va metall iste’moli, kesish uchun
xom ashyoning kam yo‘qotilishi buning natijasida bezak toshlar uchun katta uzunlikdagi
kesishlarni amalga oshirish imkoniyati, konning tog‘ - geologik xususiyatlarini hisobga olgan
holda monolit massivlarni kesishga imkon beradigan texnologik moslashuvchanlikdadir.

References:

1.

Raximovich K. V. et al. Kon Ishlarini Olib Borishda Karyer Unumdorligiga Ta’sir Qiluvchi

Tabiiy Omillarni O ‘Rganish //Journal of Innovation in Education and Social Research. – 2024.
– Т. 2. – №. 1. – С. 130-134.
2.

Кадиров В. Р. и др. ВЛИЯНИЕ ТЕКТОНИЧЕСКИХ БЛОКОВ НА УСТОЙЧИВОСТИ

БОРТОВ ГЛУБОКИХ КАРЬЕРОВ //BARQARORLIK VA YETAKCHI TADQIQOTLAR ONLAYN
ILMIY JURNALI. – 2022. – Т. 2. – №. 9. – С. 246-251.
3.

Ibrohimovich R. J., Rahimovich K. V. CALCULATION OF LOSSES AND DILUTION DURING

THE DEVELOPMENT OF MINERAL DEPOSITS //TA'LIM VA RIVOJLANISH TAHLILI ONLAYN
ILMIY JURNALI. – 2024. – Т. 4. – №. 3. – С. 7-11.
4.

Batiralievich A. T. et al. CALCULATION SCHEME OF STABILITY UNDER THE INFLUENCE

OF PHYSICAL AND MECHANICAL PROPERTIES OF ROCKS FOR ANGREN COAL DEPOSIT
//FAN, TA'LIM, MADANIYAT VA INNOVATSIYA JURNALI| JOURNAL OF SCIENCE, EDUCATION,
CULTURE AND INNOVATION. – 2024. – Т. 3. – №. 5. – С. 218-225.
5.

Rahmatjonovich M. D., Rakhimovich K. V. Assessment of the stability of quarry boards

using the “USTOI” program //ACADEMICIA: An International Multidisciplinary Research
Journal. – 2020. – Т. 10. – №. 6. – С. 919-926.
6.

Kadirov V. et al. Study on the influence of the deformation zones of the quarry sides on

the rock mass movement //E3S Web of Conferences. – EDP Sciences, 2021. – Т. 304. – С.

`

7

02002.
7.

Kadirov V. R., Mukhammedov M. M., Kushnazarov I. S. JUSTIFICATION OF

CALCULATIONS BASED ON OBSERVATIONS OF TECTONIC MOVEMENTS WITHIN EXISTING
FAULTS //Здравствуйте, уважаемые участники международной научной и научно-
технической конференции, дорогие гости!. – 2021. – С. 178.
8.

Mahmudov D. R. et al. Research of the influence of technological factors on the state of

the sides of deep quarries //Technical science and innovation. – 2020. – Т. 2020. – №. 3. – С.
121-129.