`
141
MIKROKREDIT TASHKILOTLARINING BUXGALTERIYA HISOBI TIZIMLARINI
RAQAMLASHTIRISH: OPERATSION SAMARADORLIK VA MOLIYAVIY
HISOBOTGA TA'SIRI
Abidova Go’zaloy Xudayberganovna
Kassa amaliyotlari bo’limi mudiri
Hamkorbank Xorazm mintaqaviy BXO
https://doi.org/10.5281/zenodo.14279905
Annotatsiya
Ushbu tadqiqot O'zbekiston mikrokredit tashkilotlarida (MKT) raqamli buxgalteriya
yechimlari joriy etilishi va ularning ta'sirini o'rganadi, texnologik rivojlanish operatsion
samaradorlik va moliyaviy hisobot aniqligini qanday oshirishini tahlil qiladi. Tadqiqot
O'zbekistonning tez rivojlanayotgan moliya sektori kontekstida an'anaviy buxgalteriya
amaliyotining raqamlashtirish orqali transformatsiyasini baholaydi.
O'zbekistonda mikrokredit sektori mustaqillikdan keyin, ayniqsa 2017-yildagi moliya
sektori islohotlaridan so'ng sezilarli o'zgarishlarga uchradi. O'zbek mikrokredit
tashkilotlarida ilgari keng tarqalgan an'anaviy qo'lda buxgalteriya yuritish tizimlari endi
zamonaviy raqamli yechimlar bilan almashtirilmoqda. Bu o'tish davri Raqamli O'zbekiston-
2030 strategiyasi bilan muvofiq bo'lib, unda iqtisodiyotning barcha sohalarida texnologik
modernizatsiyaga e'tibor qaratilgan.
Ushbu tadqiqotning asosiy maqsadi O'zbek MKTlarida raqamli buxgalteriya
tizimlarining operatsion samaradorlikka ta'sirini baholash va moliyaviy hisobot aniqligi
hamda shaffofligi yaxshilanishini tahlil qilishdan iborat. Bundan tashqari, raqamli
transformatsiya orqali xarajatlarni kamaytirish imkoniyatlarini baholash, raqamli
buxgalteriya yechimlarini joriy etishdagi eng yaxshi amaliyot va muammolarni aniqlash
hamda O'zbekiston mikrokredit sektorida raqamli buxgalteriya tizimlarini yanada
rivojlantirish bo'yicha tavsiyalar taklif qilish ko'zda tutilgan.
Bank sohasidagi raqamli transformatsiyaga global tendentsiya ilmiy adabiyotlarda keng
yoritilgan.
Xalqaro
moliya
institutlari
tadqiqotlari
rivojlanayotgan
bozorlarda
raqamlashtirishning alohida ahamiyatini ta'kidlaydi, bu yerda texnologik sakrash moliyaviy
inklyuziya va operatsion samaradorlikni tezlashtirishi mumkin. O'zbekistonda an'anaviy
mikrokredit buxgalteriya amaliyoti qo'lda jarayonlar, qog'oz hujjatlashtirish va vaqt talab
qiladigan tekshirish protseduralar bilan tavsiflanadi. So'nggi tadqiqotlar ko'rsatishicha, bu
amaliyotlar operatsion samarasizlikka olib kelgan va inson xatosi ehtimolini oshirgan.
O'zbekiston
Markaziy
Banki
2017-yildan
boshlab
moliyaviy
xizmatlarni
raqamlashtirishni qo'llab-quvvatlaydigan bir qator islohotlarni amalga oshirdi. Bularga
"Raqamli bank xizmatlari to'g'risida"gi 3030-sonli nizom va texnologik modernizatsiya
talablarini o'z ichiga olgan "2020-2025 yillarda O'zbekiston bank tizimini isloh qilish
strategiyasi" kiradi. Bu me'yoriy hujjatlar raqamlashtirish jarayonining huquqiy asosini
tashkil qiladi.
Tadqiqot metodologiyasi kompleks yondashuvga asoslangan bo'lib, 15 ta O'zbek
MKTlarining operatsion ko'rsatkichlarining miqdoriy tahlili, uchta yirik raqamli
transformatsiya loyihalarining case study tahlili, asosiy manfaatdor tomonlar bilan yarim
tuzilmali intervyular va xalqaro eng yaxshi amaliyotlar bilan qiyosiy tahlilni o'z ichiga oladi.
`
142
Ma'lumotlar O'zbekiston bo'ylab 150 ta mikrokredit mutaxassislari so'rovi, 25 ta yuqori
rahbarlar va IT mutaxassislari bilan chuqur intervyular, ishtirokchi tashkilotlarning
operatsion hisobotlari tahlili hamda me'yoriy hujjatlar va muvofiqlik hisobotlarini ko'rib
chiqish orqali to'plangan.
Hamkorbank tajribasi raqamli transformatsiyaning samarali namunasi sifatida alohida
e'tiborga loyiq. Bank 2019-yilda integratsiyalashgan raqamli buxgalteriya tizimini joriy etishi
natijasida tranzaksiyalarni qayta ishlash vaqti 45 foizga, buxgalteriya xatolari 60 foizga va
operatsion xarajatlar 30 foizga qisqardi. Bundan tashqari, real vaqt rejimida hisobot berish
imkoniyatlari sezilarli darajada kengaydi.
Tadqiqot natijalariga ko'ra, raqamli transformatsiya operatsion samaradorlikni sezilarli
darajada oshirdi. Tranzaksiyalarni qayta ishlash vaqti o'rtacha 55 foizga qisqardi, qo'lda
ma'lumot kiritish talablari 40 foizga kamaydi. Tekshirish vaqti 65 foizga qisqardi va
mijozlarga xizmat ko'rsatish tezligi 50 foizga oshdi. Moliyaviy hisobotda ham muhim
yaxshilanishlar kuzatildi: real vaqt rejimida moliyaviy holat monitoringi yo'lga qo'yildi,
me'yoriy hisobot avtomatlashtirildi, audit tekshiruvi hujjatlashtirishi va moliyaviy hisobotlar
aniqligi oshdi.
Xarajatlar tahlili shuni ko'rsatadiki, raqamli buxgalteriya tizimlarini joriy etish natijasida
umumiy operatsion xarajatlar 35 foizga qisqardi. Qog'oz bilan bog'liq xarajatlar yarim
barobarga kamaydi, xodimlarning ish vaqtidan tashqari ishlash xarajatlari 40 foizga qisqardi.
Ayniqsa, xatolar bilan bog'liq xarajatlarning sezilarli darajada kamayishi e'tiborga loyiq. Bu
esa mikrokredit tashkilotlarining moliyaviy barqarorligiga ijobiy ta'sir ko'rsatmoqda.
Tadqiqot jarayonida bir qator muhim muammolar aniqlandi. Xodimlarning dastlabki
o'zgarishlarga qarshiligi, texnik infratuzilma talablari va ma'lumotlarni ko'chirish
murakkabliklari shular jumlasidandir. Mavjud tizimlar bilan integratsiya masalasi ham jiddiy
e'tibor talab qiladi. Xodimlarni o'qitish va ularning salohiyatini oshirish ehtiyojlari ham
dolzarb muammo sifatida namoyon bo'lmoqda.
Muvaffaqiyatli joriy etish tajribalarini o'rganish natijasida samarali yechimlar aniqlandi.
Bosqichma-bosqich joriy etish yondashuvi, keng qamrovli xodimlarni o'qitish dasturlari va
muntazam tizim yangilanishlarining ahamiyati alohida ta'kidlandi. Kuchli yetkazib beruvchi
qo'llab-quvvatlash kelishuvlari va aniq o'zgarishlarni boshqarish protokollari ham muhim
omillar sifatida namoyon bo'ldi.
Bozor evolyutsiyasi nuqtai nazaridan raqamli moliyaviy xizmatlar sohasida raqobatning
kuchayishi, integratsiyalashgan yechimlarga talabning o'sishi va mijozlar kutishlarining
o'zgarishi kutilmoqda. Raqamli moliyaviy inklyuziyaga e'tiborning kuchayishi ham muhim
tendentsiya sifatida baholanmoqda.
Xulosa qilib aytganda, O'zbekistonda mikrokredit buxgalteriya tizimlarini
raqamlashtirish mamlakatning moliya sektorini modernizatsiya qilishda hal qiluvchi
ahamiyatga ega. Tadqiqot natijalari raqamli transformatsiya operatsion samaradorlik, hisobot
aniqligi va xarajatlarni kamaytirish bo'yicha sezilarli yaxshilanishlarni ta'minlashini ko'rsatdi.
Garchi joriy etish va qabul qilish bilan bog'liq muammolar mavjud bo'lsa-da,
raqamlashtirishning afzalliklari xarajatlardan aniq ustun keladi. Ushbu tadqiqotda keltirilgan
muvaffaqiyatli tajribalar boshqa tashkilotlar uchun qimmatli yo'riqnoma vazifasini o'tashi
mumkin.
`
143
References:
1.
Abdullaev S.H. O'zbekistonda kichik biznesni moliyalashtirish mexanizmlari //
Toshkent: Iqtisod-Moliya, 2023. - 276 b.
2.
Ahmedov B.A., Soliev I.I. Bank tizimida mikrokredit operatsiyalari // Toshkent: Bank-
Moliya Akademiyasi, 2023. - 234 b.
3.
Ismoilov T.B. Mikrokredit tashkilotlarining huquqiy-me'yoriy bazasi // Toshkent:
Adolat, 2022. - 198 b.
4.
Tursunov Y.O. Moliyaviy xizmatlarni raqamlashtirish: innovatsion yondashuvlar //
Toshkent: Yangi Asr Avlodi, 2023. - 292 b.
