`
132
JAHONDA HAYOT SUG‘URTASINING SHAKLLANISH TAMOYILLARI
Masharipova Ruxsora Olimjonovna
Bank moliya akademiyasi magistranti
E-mail: ruxsoramasharipova22@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.14275851
Annotatsiya:
Hayotni sug‘urtalashning ilk asoslari qadimgi Hindistonda paydo bo‘lgan.
Hind xalqi muhtojlarga yordam ko‘rsatish maqsadida maxsus fondlar tashkil etgan. Ushbu
fondlardan mablag‘ ajratilib, yordamga muhtoj va boquvchisini yo‘qotganlarga moddiy yordam
ishlari amalga oshirilgan. Ushbu tezis hayot sug‘urtasining tarixiy tamoyillarini o‘rganadi.
Kalit so‘zlar:
sug‘urta, hayot sug‘urtasi, jahon tajribasi, sug‘urta tamoyillari tarixi,
zamonaviy iqtisodiyot, sug‘urtalash.
Hayotni sug‘urtalashning ilk asoslari qadimgi Hindistonda paydo bo‘lgan. Hind xalqi
muhtojlarga yordam ko‘rsatish maqsadida maxsus fondlar tashkil etgan. Ushbu fondlardan
mablag‘ ajratilib, yordamga muhtoj va boquvchisini yo‘qotganlarga moddiy yordam ishlari
amalga oshirilgan.
Qadimgi Rimda bunday mablag‘lar ma’lum bir kasb yoki ish turi faoliyati bilan
shug‘ullanuvchi jamoalar tomonidan yig‘ilgan. Mehnat jamoasi a’zosi ish vaqtida baxtsiz hodisa
tufayli kasal bo‘lib qolsa yoki vafot etsa, uning qarindoshlariga moddiy yordam ko‘rsatish
uchun ushbu jamg‘armalar ishlatilgan.
Zamonaviy iqtisodiyotda yaxshi va samarali hayotni sug’urta qilish tizimining faoliyat
ko‘rsatishi nafaqat davlatning ijtimoiy prinsipi, balki iqtisodiy o‘sish dastagi bo‘lib, ishlab
chiqarish hajmini oshirishda va milliy tovar hamda xizmatlar bozoridagi ishchilarning safi
kengayishiga xizmat qilmoqda. Hayotni sug’urta qilish davlat va ijtimoiy siyosatning potentsial
muhim mexanizmi hisoblanadi.
Uinston Cherchil sug’urta to’g’risida shunday fikr bildirgan “Men sug’urta to’lovlari tufayli
xonavayron bo’lgan oilalarni bilmayman, lekin to’lovlar qilinmaganligi sababli xonavayron
bo’lgan oilalarni bilaman”.
`
133
1-rasm. 1706-yilda tashkil etilgan Doimiy ishonch idorasi uchun do‘stona jamiyat
dunyodagi birinchi hayot sug‘urta kompaniyasi. [2]
Hunarmandlar oʻrtasida oʻzaro sugʻurtalash haqidagi dastlabki tushunchalar X asrda
Angliyada, keyin XI asrda Germaniyada, XII asrda Daniyada paydo boʻlgan. Savdo gildiyalari va
ularning qoidalari a'zolarning o'zaro munosabatlarini qanday tashkil qilishlarini, a'zolik
to'lovlarini ko'rsatishni va umumiy mablag'lar a'zolarga yo'qotishlarni qoplash uchun qanday
ishlatilishini batafsil ko'rsatib berdi. Ushbu kooperativ tizim hunarmandlarga moliyaviy
yordam ko'rsatdi, gildiyalar ichida o'zaro yordam uchun asos tuzilmasini yaratdi. Ushbu g‘azna
ko‘p maqsadli bo‘lib, zararni qoplash uchun ijtimoiy to‘lov sifatida foydalanilgan. Masalan,
Chexiyada dafn marosimlari, vafot etganlarning yaqinlariga yordam, shuningdek, betob va
nogironlarga ijtimoiy yordam ko‘rsatish uchun to‘lovlarni amalga oshirgan.
`
134
2-rasm. Yorkshire Fire & Life Insurance kompaniyasi tomonidan Samuel Xoltga
berilgan hayot sug‘urtasi sertifikati, Liverpul, Angliya, 1851 yil. [2]
Bu aniq qoidalar, qoidalar va badallar bilan ishlaydigan ko'proq uyushgan o'zaro yordam
jamiyatlarini tashkil etishga olib keldi. Ushbu jamiyatlar zamonaviy sug'urta mexanizmlariga
o'xshay boshladilar, zarur hollarda moliyaviy yordamni taqsimlash uchun a'zolarning
resurslarini birlashtirdilar, bu esa norasmiy o'zaro yordamdan ko'proq rasmiylashtirilgan va
tartibga solinadigan risklarni boshqarish tizimlariga o'tish imkonini berdi.
XVIII-asrning oxirida Rossiyada sug'urta tizimini joriy etish bo'yicha birinchi urinishlar
boshlandi, bu asosan davlat tashabbuslari bilan amalga oshirildi. 1771 yilda Yagona
G'aznachilik to'g'risida qonun qabul qilindi, unda tashkilot hayotni davlat sug'urtasi bo'yicha
yo'riqnomalar chiqarishi kerak edi. Biroq, bu reja hech qachon to'liq amalga oshirilmadi. Faqat
1860 yilda Rossiyada birinchi o'zaro shaxsiy sug'urta tashkiloti - Matbaachilar va
hunarmandlarning sug'urta jamiyati tashkil topdi. Bu Rossiyada yanada tuzilgan sug'urta
mexanizmlarining boshlanishi bo'lib, mamlakat sug'urta sektoridagi kelajakdagi rivojlanish
uchun asos yaratdi.
Hayotni sug‘urtalashning dastlabki shakllari Yevropada XVII-XVIII - asrlarda dengiz
sug‘urtasi bilan birga rivojlandi. Kema va yuklarni sug‘urtalashdan tashqari, kema
kapitanlarining hayoti ham sug‘urtalangan, sababi ular kemalar va yuklarning xavfsizligi
taminlovchi shaxs bo‘lishgan.
Birinchi hayot sug'urta kompaniyasi 1706 yilda Angliyada tashkil etilgan bo'lib,
zamonaviy sug'urta amaliyotini rivojlantirishda muhim qadam bo'ldi. 19-asrning oxiriga kelib,
hayotni sug'urtalash kompaniyalari barcha G'arb mamlakatlarida tarqalib, jismoniy shaxslar
`
135
uchun moliyaviy xavfsizlikning asosiy elementini ta'minladilar. Rossiyada 1846 yilda
"Salamandra" deb nomlangan hayotni sug'urtalash kompaniyasi tashkil etilgan.
3-rasm. Hayot sug‘urtasi tarixiy rivojlanishi [1]
Ushbu usullarning joriy etilishi sug‘urta biznesining, xususan, o‘lim va nogironlik kabi
ijtimoiy xavf-xatarlar sohasida tizimli rivojlanishiga zamin yaratdi. Ushbu muvaffaqiyat
sug'urta sohasini kengaytirish va pirovardida ko'plab mamlakatlarda moliyaviy himoyaning
muhim tarkibiy qismi bo'lib xizmat qiluvchi zamonaviy sug'urta tizimlarini shakllantirish
uchun juda muhim bo'ldi.
Hayot sugʻurtasi biznesning alohida turi sifatida Yevropada dengiz sugʻurtasi bilan bir
qatorda XVII—XIII-asrlarda paydo boʻlgan. Kemalar va yuklar sug'urtalanganidek, kema
kapitanlarining hayoti ham sug'urta qilingan. Londonda shu vaqt ichida Lloyd's kompaniyasi
tashkil topdi va kema kapitanlarining hayotini sug'urtalashga ixtisoslashgan Fleet Street Club
ham o'z faoliyatini boshladi.
Hayotni uzoq muddatli sug‘urtalash samarali tashkil etishga qaratilgan tadqiqotimiz
ushbu yo‘nalishdagi bilimlarning tizimlashtirilganligi, hayotni sug‘urtalashni samarali tashkil
qilish mexanizmlarining bayon qilinganligi, qator tayanch so‘z va iboralarning
mazmunmohiyati tizimlashtirilgan holda yoritilganligi bilan nazariy ahamiyatga egadir.
Tadqiqot natijalari asosida ishlab chiqilgan taklif va tavsiyalarning amaliyotga tatbiq
etilishi mamlakatimizda iqtisodiyotda raqobat muhitining qaror topishiga, yangi
texnologiyalarga asoslangan hayotni uzoq muddatli sug‘urtalash jarayonlarining yo‘lga
qo‘yilishi natijasida hayotni uzoq muddatli sug‘urtalash jarayonlari samaradorligining
oshishiga, raqobatbardosh mahsulot ishlab chiqarish hajmlarining ko‘payishiga, iqtisodiyotni
modernizatsiyalash va diversifikatsiyalash dasturlarining muvaffaqiyatli bajarilishiga xizmat
qiladi.
References:
1.
Yuldashev O.T., Zakirxodjayeva Sh.A. Hayot sug‘urtasi. Darslik/ Toshkent Moliya instituti
Hayot
sug‘urtasi
tarixiy
rivojlanishi
Birinchi
bosqich: 1706-
yilda Angliyada
tashkil topgan
birinchi hayot
sug‘urta
jamiyati
Ikkinchi
bosqich: XIX asr
oxirlariga kelib
butun g‘arbda
hayot sug‘urtasi
jamiyatlari
shakllanishi
Uchinchi
bosqich: 1846-
yilda rossiyada
“salamandra”
sug‘urta
jamiyatining
tashkil topishi
To‘rtinchi
bosqich: 1918-
yilda rossiyada
hayot
sug‘urtasining
yagona tizimga
aylanishi
Beshinchi
bosqich: 1990-
yillar boshiga
kelib butun
sobiq sovet
davlatlarida
mashhur
bo‘lishi
`
136
– T.: ―IQTISOD–MOLIYA, 2020. - 381 bet..
2.
https://en.wikipedia.org/wiki/Life_insurance
3.
“Economic side effects of open market system to developing countries” by Akhmadbek
Bakhtiyoro, Journal of “Solution of social problems in management and economy”, 2023.
