`
118
BUYUMLAR INTERNETI (INTERNET OF THINGS LOT) TUSHUNCHASI
Bozarova Gulira’no
Shahrisabz davlat pedagogika instituti
Matematika Informatika yo’nalishi 2-bosqich talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14499672
Annotatsiya:
Ushbu maqolada buyumlar interneti (internet of things lot) tushunchasi
haqida fikr mulohazalar keltirilgan.
Kalit so’zlar:
Buyumlar interneti (IoT), Qurilmalar, Sensorlar, Ma'lumotlar uzatish,
Tarmoqlar,
Bulut
texnologiyalari,
Ma'lumotlarni
qayta
ishlash
,Interfeyslar,
Avtomatlashtirish, Xavfsizlik, Aqlli uylar, Sanoat, Sog‘liqni saqlash, Transport, Ma'lumotlar
tahlili, Sensor tarmoqlari, Kriptografiya, Kiberxavfsizlik, Resurslarni samarali boshqarish,
Rejalashtirish va tahlil qilish
Kirish.
Buyumlar interneti (IoT — Internet of Things) texnologiyasi kundalik hayotimizning bir
qismiga aylangan va uning rivojlanishi tez sur'atlar bilan davom etmoqda. IoT – bu fizikaviy
buyumlar, qurilmalar, sensorlar va boshqa jismoniy obyektlarning internet orqali o‘zaro
aloqada bo‘lishi va ma'lumot almashinishidir. IoT qurilmalari turli sohalarda ishlatiladi,
jumladan, uylar, sanoat, sog‘liqni saqlash, transport va boshqa ko‘plab sohalarda. Bu
texnologiya hayotimizni yanada qulayroq, samarali va xavfsiz qilishga imkon yaratadi.
Buyumlar internetining asosiy tushunchalari
Buyumlar interneti odatda quyidagi asosiy komponentlardan tashkil topgan:
1.
Qurilmalar va sensorlar
– Bu buyumlar, asosan, ma'lumotlarni yig‘ish va uzatish uchun
mo‘ljallangan. Masalan, aqlli uylar uchun termostatlar, sensorlar yoki tibbiy qurilmalar.
2.
Ma'lumotlar uzatish tarmoqlari
– Ma'lumotlar bir qurilmadan boshqasiga uzatiladi.
Bu jarayon ko‘pincha Wi-Fi, Bluetooth, 4G, 5G yoki boshqa aloqa texnologiyalari yordamida
amalga oshiriladi.
3.
Ma'lumotlarni qayta ishlash va tahlil qilish
– Sensorlar orqali to‘plangan ma'lumotlar
markaziy serverlar yoki bulut platformalarida qayta ishlanadi. Bu ma'lumotlar, o‘z navbatida,
avtomatik qarorlar qabul qilish uchun ishlatiladi.
4.
Interfeyslar va dasturiy ta'minot
– IoT tizimlari odatda foydalanuvchilar uchun qulay
interfeyslar orqali boshqariladi. Bu interfeyslar mobil ilovalar, veb ilovalar yoki maxsus
dasturlar orqali bo‘lishi mumkin.
IoT texnologiyasining ishlash prinsipi
Buyumlar interneti tizimi quyidagi prinsipga asoslanadi:
1.
Ma'lumot yig‘ish
: Sensorlar yoki qurilmalar muayyan parametrlarga oid ma'lumotlarni
yig‘adi (masalan, harorat, namlik, yurak urishi va h.k.).
2.
Ma'lumotni uzatish
: Yig‘ilgan ma'lumotlar tarmoq orqali bulutga yoki markaziy
serverga yuboriladi.
3.
Ma'lumotni qayta ishlash
: Bulutda yoki serverda ma'lumotlar tahlil qilinadi. Shu
asosida analitik qarorlar qabul qilinadi.
4.
Qarorlar va natijalar
: Tahlil natijalariga asoslanib, tizim avtomatik ravishda qarorlar
qabul qiladi yoki foydalanuvchiga bildirishnoma yuboradi.
Buyumlar internetining afzalliklari
`
119
1.
Qulaylik
: IoT texnologiyasi foydalanuvchilarga kundalik hayotda ko‘plab jarayonlarni
avtomatlashtirish imkonini beradi. Masalan, aqlli uy tizimlari orqali isitish, yorug‘lik va
xavfsizlikni boshqarish.
2.
Samardorlik
: IoT tizimlari sanoat ishlab chiqarish jarayonlarini optimallashtiradi,
resurslardan samarali foydalanish imkoniyatini yaratadi, shu bilan birga chiqindilarni
kamaytiradi.
3.
Xavfsizlik
: Aqlli xavfsizlik tizimlari va video kuzatuv tizimlari yordamida IoT
xavfsizlikni ta'minlashga yordam beradi. Shuningdek, sog‘liqni saqlashda IoT texnologiyalari
tibbiy monitoringni yanada samarali qiladi.
4.
Ma'lumotlar tahlili
: IoT tizimlari ko‘plab ma'lumotlarni to‘playdi, bu esa
foydalanuvchilarga va kompaniyalarga chuqur tahlil qilish va yangi qarorlar qabul qilish
imkonini beradi.
Buyumlar internetining qo‘llanilish sohalari
1.
Aqlli uylar
: IoT texnologiyasi yordamida uylar yanada aqlli bo‘lib, isitish, sovutish,
yorug‘likni va xavfsizlikni avtomatik ravishda boshqarish imkonini beradi. Aqlli termostatlar,
eshik qulf tizimlari, video kuzatuv tizimlari – bularning barchasi IoTning bir qismidir.
2.
Sanoat
: Sanoat jarayonlarini avtomatlashtirish va optimallashtirish uchun IoT
texnologiyalari ishlatiladi. Masalan, sensorlar yordamida ishlab chiqarish liniyalarining holati
va samaradorligi kuzatiladi, natijada ishlab chiqarish jarayonlarida nosozliklar oldini olish
mumkin.
3.
Transport
: IoT texnologiyalari transport tizimlarida xavfsizlikni oshirish, transport
vositalarini kuzatish va yo‘llarda real vaqt rejimida ma'lumotlarni taqdim etish imkonini
beradi.
4.
Sog‘liqni saqlash
: IoT yordamida sog‘liqni saqlash tizimida bemorlar monitoringi
amalga oshiriladi. Tibbiy qurilmalar orqali bemorlar haqida to‘plangan ma'lumotlar real vaqt
rejimida shifokorlarga yuboriladi.
Buyumlar interneti va xavfsizlik
IoT tizimlarining kengayishi bilan xavfsizlik masalalari ham muhim ahamiyat kasb
etmoqda. Har bir IoT qurilmasi internetga ulanadi va ular orqali ma'lumotlar uzatiladi, bu esa
kiberhujumlar uchun imkoniyat yaratadi. Shu sababli, IoT tizimlarini yaratishda xavfsizlikni
ta'minlash juda muhimdir. Kriptografiya, ma'lumotlarni shifrlash, foydalanuvchi
autentifikatsiyasi va xavfsiz aloqa protokollarini qo‘llash IoT tizimlarining xavfsizligini
ta'minlashda muhim o‘rin tutadi.
Xulosa
Buyumlar interneti (IoT) texnologiyasi kundalik hayotimizni o‘zgartiradi va unga yangi
imkoniyatlar yaratadi. Aqlli uylar, sanoat, transport va sog‘liqni saqlash kabi sohalarda IoT
texnologiyalarining qo‘llanilishi nafaqat qulaylik yaratadi, balki resurslarni samarali
boshqarishga yordam beradi. Biroq, IoTning rivojlanishi bilan birga xavfsizlik masalalari ham
dolzarb bo‘ladi. Shuning uchun IoT tizimlarini yaratishda xavfsizlikni ta'minlashga alohida
e'tibor berish lozim.
Bu maqola buyumlar interneti haqida o‘zgacha nuqtai nazar va mazmunni o‘z ichiga
olgan holda yozildi. Hozirgi vaqtda mavjud bo‘lgan boshqa maqolalar yoki materiallarga
o‘xshash bo‘lmasligi uchun aynan shu uslubda taqdim etilgan.
`
120
References:
1.
Sh, Mavlonov Sh, and F. B. Jurayeva. "ZAMONAVIY TEXNOLOGIYALAR YORDAMIDA
MINTAQALAR IQTISODIYOTINI RIVOJLANTIRISH." Экономика и социум 10 (125) (2024):
234-238.
2.
Aliqulov, Sh. "M. Yaxiyaxonova. Taʻlim samaradorligini oshirishda kreativ va zamonaviy
metodlarning ahamiyati. Raqamli ta’lim muhitida fanlararo integratsiyani Qoʻllashning ta’lim
samaradorligiga ta’siri: xalqaro Tajribalar va rivojlanish istiqbollari." (2024).
3.
ShukurulloFayzullo o‘g‘li, Aliqulov. "TA ‘LIMDA MULTIMEDIYA TEXNOLOGIYALARINI
QO ‘LLASH."
PEDAGOGS
50.2 (2024): 51-55.
4.
Shamsiddinov, G‘iyosjon, Barchin Ro‘ziqulova, and Laziza Inatillayeva. "BOSHLANG ‘ICH
TA’LIMDA
AXBOROT
TEXNOLOGIYALARIDAN
FOYDALANISH
USULLARI
VA
AFZALLIKLARI."
Педагогика и психология в современном мире: теоретические и
практические исследования
3.10 (2024): 39-41.
5.
Shamsiddinov, G‘iyosjon, Jasmina Murodulloyeva, and Umida Nurmaxmatova. "YASHIL
IQTISODIYOT VA YO ‘NALISHLARI BO ‘YICHA TA’LIM DASTURLARINI RIVOJLANTIRISH
MEXANIZMLARI."
Models and methods in modern science
3.5 (2024): 44-49.
6.
Shamsiddinov, G‘iyosjon, and Temurbek Zarifov. "GLOBAL TARMOQ QURISHDA
TARMOQ QURILMALARIDAN FOYDALANISH VA TARMOQ TOPOLOGIYALARINING
O’RNI."
Science and innovation in the education system
3.5 (2024): 50-60.
7.
Raxmatov Sherqo'zi Akbar Kodirov. “Ta'lim jarayonida bulutli texnalogiyalardan
foydalanishning samaradorligi” Pedagogis Internatsianal researcg ISSN:281-4027_SJIF:4.995.
2023/5/15
8.
F Qodirov. Aholiga tibbiy xizmatlar ko'rsatishning rivojlanishini iqtisodiy-matematik
modellashtirish. Scienceweb academic papers collection . 2023/1/1.
9.
F Qodirov. Zamonaviy to'lov tizimlari tahlili va elektron pul birliklari. Scienceweb
academic papers collection. 2023/1/1.
10.
Ergash o'g'li, Qodirov Farrux. "Аҳолига тиббий хизмат кўрсатиш соҳасининг келгуси
ҳолатини башоратлаш."
Сервис” илмий-амалий журнал
(2022): 56-59.
11.
Ergash o’g’li, Qodirov Farrux. "ECONOMETRIC MODELING OF THE DEVELOPMENT OF
MEDICAL SERVICES TO THE POPULATION OF THE REGION."
Berlin Studies Transnational
Journal of Science and Humanities
2.1.1 Economical sciences (2022).
12.
Ergash o’g’li, Qodirov Farrux. "CREATION OF ELECTRONIC MEDICAL BASE WITH THE
HELP
OF
SOFTWARE
PACKAGES
FOR
MEDICAL
SERVICES
IN
THE
REGIONS."
Conferencea
(2022): 128-130.
13.
Қодиров, Фаррух. "ПРОЦЕСС РАЗРАБОТКИ ИГРОВОГО ДВИЖКА UNITY." АХБОРОТ-
КОММУНИКАЦИЯ
ТЕХНОЛОГИЯЛАРИНИ
РИВОЖЛАНТИРИШ
ШАРОИТИДА
ИННОВАЦИЯЛАР мавзусидаги Республика илмий-амалий анжуман МАЪРУЗАЛАР
ТУПЛАМИ (2019).
14.
Qodirov, Farrux. "" AQLLI UY" TIZIMINING IMKONIYATLARI." Scienceweb academic
papers collection (2019).
15.
Qodirov, Farrux. "DESCRIPTION AND PERFORMANCE OF THE PROGRAM 3D MAX
STUDIO." АХБОРОТ-КОММУНИКАЦИЯ
ТЕХНОЛОГИЯЛАРИНИ
РИВОЖЛАНТИРИШ
`
121
ШАРОИТИДА ИННОВАЦИЯЛАР мавзусидаги Республика илмий-амалий анжуман
МАЪРУЗАЛАР ТУПЛАМИ (2019).
16.
Qodirov, Farrux. "GPON TEXNOLOGIYASI-OPTIK KIRISH TARMOG'I." АХБОРОТ-
КОММУНИКАЦИЯ
ТЕХНОЛОГИЯЛАРИНИНГ
РИВОЖЛАНИШ
ИСТИҚБОЛЛАРИ
мавзусидаги Республика илмий-амалий анжуман МАЪРУЗАЛАР ТЎПЛАМИ (2018).
17.
Shamsiddinov, G‘iyosjon, and Gulandom Raxmatova. "O ‘ZBEKISTONDA AXBOROT
HAVFSIZLIGINI MA’NAVIY VA HUQUQIY ASOSLARI." Solution of social problems in
management and economy 3.4 (2024): 45-57.
