`
158
AKADEMIK LITSEY O‘QUVCHILARDA UMUMINSONIY QADRIYATLARNI
RIVOJLANTIRISHNING AMALIYOTDAGI HOLATI
Toshkenboyev Navro‘zbek Qosimjon o‘g‘li
O‘zbekiston Respublikasi ichki ishlar vazirligi,
Andijon akademik litseyi huquq fani o‘qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14709471
Annotatsiya:
Ushbu maqolada akademik litsey o‘quvchilarda umuminsoniy
qadriyatlarni rivojlantirishning amaliyotdagi holati mazmuni hamda unung nazariy asoslari
bo‘yicha ma’lumotlar keltirilgan.
Kalit so‘zlar
: madaniyat, ma’naviyat, imkoniyatlar, madaniyatni shakllantirish, bilim,
nazariya.
Akademik litsey o‘quvchilarda umuminsoniy qadriyatlarni rivojlantirish hаmdа
о’rgаnіsh “jаmіyаtіmіznіng kеlаjаkdаgі hоlаtіnіng іstіqbоllаrіnі bаhоlаshgа іmkоn bеrаdі.
Chunkі, shахs qаrоr tоpіb bоrаyоtgаn dаvrdа unіng qаdrіyаtlаrgа munоsаbаtі shаkllаnаdі,
huquqqа іjоbіy vа sаlbіy munоsаbаt vujudgа kеlаdі, fаоl yоkі pаssіv іjtіmоіy-huquqіy хulq-
аtvоrgа qаrаtіlgаn yо’l-yо’rіqlаr vujudgа kеlаdі. Nіhоyаt tаrbіyаnіng sаmаrаdоrlіgі tаrbіyа
оbyеktіnіng аhоlі tо’g’rіsіdаgі bіlіmlаrnіng chuqurlіgіgа vа dаrаjаlаngаnlіgіgа muvоfіq kеlаdі.
Akademik litsey o‘quvchilarda umuminsoniy qadriyatlarni rivojlantirishnіng
аmаlіyоtdаgі hоlаtіnі yоrіtаr еkаnmіz, shu о’rіndа huquqіy mаdаnіyаtnіng tаrkіbіy qіsmlаrіgа
tо’хtаlаmіz. Akademik litsey o‘quvchilarda umuminsoniy qadriyatlarni rivojlantirish
mаdаnіyаt nеgіzі. Yuqоrіdа tа’kіdlаgаnіmіzdеk, akademik litseylarda O‘zbekiston tarixi
fanining maqsadi, o‘quvchilarga mamlakatning tarixiy merosi, madaniyati va rivojlanish
bosqichlarini chuqurroq o‘rgatishdir. Bu fanning asosiy maqsadlari quyidagilardan
iborat(1.3.1-rasm):
1.3.1-rasm. Akademik litseylarda O‘zbekiston tarixi fanining maqsadi
Shu tarzda, O‘zbekiston tarixi fani o‘quvchilarga nafaqat tarixiy bilimlarni, balki tarixiy
tafakkur va amaliy ko‘nikmalarni ham beradi.
Tarixiy bilimlarni oshirish
: O‘quvchilarga O‘zbekistonning tarixiy davrlari, muhim
voqealari, shaxsiyatlari va madaniyatini o‘rgatish
Tahliliy fikrlashni rivojlantirish
: Tarixiy jarayonlarni tahlil qilish, ularning hozirgi
kun bilan bog‘liqligini ko‘rsatish va tarixiy hodisalarga tanqidiy yondashishni
rivojlantirish
Milliy g‘urur va vatanparvarlikni shakllantirish
: O‘quvchilarda o‘z tarixiga
nisbatan hurmat, faxr va vatanparvarlik tuyg‘ularini uyg‘otish
Dunyoviy va siyosiy dunyoqarashni shakllantirish
: O‘zbekistonning tarixini global
miqyosdagi tarixiy voqealar va jarayonlar bilan bog‘lash va xalqaro munosabatlarda
mamlakatning o‘rni haqida tushuncha berish
`
159
"Tarixiy bilimlarni oshirish" deganda, o‘quvchilarga O‘zbekistonning tarixiy davrlari,
muhim voqealari, shaxsiyatlari va madaniyatini o‘rgatish orqali quyidagi maqsadlar amalga
oshiriladi:
-
O‘zbekistonning tarixiy davrlari: O‘quvchilarni O‘zbekiston tarixining muhim
bosqichlari, davlatlarning shakllanishi, ijtimoiy va siyosiy o‘zgarishlar bilan tanishtirish. Misol
uchun, qadimiy davrlar (Sog‘dlar, Buxoro, Xorazm), o‘rta asrlar (buyuk imperiyalar, masalan,
Temuriylar davri), yangi davr (Jadidchilar, Sovet Ittifoqi davri) kabi tarixiy davrlarni
o‘rganish.
- Muhim voqealar: O‘zbekistonning tarixida yuz bergan muhim voqealar, masalan,
Mustaqillik e’lon qilinishi, madaniy va iqtisodiy inqiloblar, mustaqillikka erishish yo‘lida
kurash va xalqaro munosabatlarda o‘rni kabi voqealarni o‘rganish.
- Shaxsiyatlar: O‘zbekiston tarixidagi buyuk shaxsiyatlar, siyosiy va madaniy liderlar
(Masalan, Amir Temur, Alisher Navoiy, Islom Karimov) haqida ma'lumotlar berish. Bu
shaxslar orqali o‘quvchilarni tarixiy shaxsiyatlarning mamlakat rivojiga qo‘shgan hissasini
tushunishga undash.
- Madaniyat va san’at: O‘zbekistonning boy madaniy merosi, san’ati, me’morchiligi,
adabiyoti va ilm-fanining rivojlanish tarixini o‘rganish. Bu orqali o‘quvchilarni xalqning
an’analari, urf-odatlari, til va yozuv tarixi bilan tanishtirish.
Bularning barchasi o‘quvchilarga nafaqat tarixiy bilimlarni, balki milliy identitet va
g‘ururni shakllantirishda muhim ahamiyatga ega.
"Tahliliy fikrlashni rivojlantirish" deganda, o‘quvchilarni tarixiy jarayonlarni chuqur
tahlil qilishga, ularning hozirgi kun bilan qanday bog‘liqligini ko‘rsatishga va tarixiy
hodisalarga tanqidiy yondashishga o‘rgatish maqsad qilinadi. Bu jarayon bir necha muhim
jihatni o‘z ichiga oladi:
- Tarixiy jarayonlarni tahlil qilish: O‘quvchilarni o‘rganayotgan tarixiy voqealar, davrlar
va shaxsiyatlar bilan bog‘liq sabablar va oqibatlarni aniqlashga undash. Masalan, biror siyosiy
yoki ijtimoiy hodisa nima sababdan yuzaga kelganini va uning natijalari qanday bo‘lganini
tahlil qilish. Bunda, o‘quvchilarni voqealarni faqat tarixiy faktlar sifatida emas, balki ularning
ijtimoiy, iqtisodiy va madaniy ta’sirlarini ham hisobga olib, chuqurroq tushunishga chaqirish
kerak.
- Hozirgi kun bilan bog‘liq bog‘lanish: O‘quvchilarni tarixiy voqealarni hozirgi kunda yuz
berayotgan ijtimoiy, siyosiy va iqtisodiy jarayonlar bilan bog‘lashga o‘rgatish. Masalan,
o‘qituvchi o‘quvchilarga mustaqillik jarayonining bugungi kun O‘zbekistoni uchun qanday
ahamiyatga ega ekanligini tushuntirishi mumkin. Yoki tarixdagi siyosiy va ijtimoiy
inqiloblarning hozirgi siyosatga qanday ta’sir ko‘rsatishini tahlil qilish.
References:
1.
Дьюи Дж. Демократия и образование //Д..Дьюи. - М.: Пед.-Прес., 2000 г. - 384 с.
2.
Завалко Н. Теория и практика индивидуализации процесса обучения в
многоступенчатой системе «детский сад - школа - вуз»: дис... д-ра пед. наук //. –
Барнаул.: 2000 г. – 307 с.
3.
Запесоцкий А. Образование: философия, культурология, политика // М., Наука,
`
160
2002. – 456 с.
4.
Зверевой М.. В.Занкова, Индивидуальные варианты развития младших
школьников. Под. ред. Л.В. – М., 1993
