`
25
“THE IMPORTANCE OF PUNCTUATION : THE POWER OF USING PROPER
PUNCTUATION MARKS”
Doliyeva Nigina To’ychi qizi
Iqtisodiyot va pedagogika universiteti 1-bosqich talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14723165
Abstract:
This article analyzes the importance of punctuation in accurately conveying
and clarifying the meaning of the text . It provides examples of how proper use of punctuation
marks ensures clarity, coherence, and emotional expr seeession in communication. The
negative impact of incorrect punctuation on the text interpretation is also discussed . The
article offers insights and practical tips for readers to understand the crucialsignificance of
punctuation and use it effectively.
“ЗНАЧЕНИЕ ПУНКТУАЦИИ: СИЛА ПРАВИЛЬНОГО ИСПОЛЬЗОВАНИЯ
ЗНАКОВ ПРЕПИНАНИЯ”
Аннотация:
В данной статье анализируется значение пунктуации для
правильной передачи и ясности текста. Приведены примеры того, как правильное
использование знаков препинания помогает обеспечить точность, логичность и
выразительность в общении. Также обсуждается негативное влияние неправильной
пунктуации на смысл текста. Статья предлагает рекомендации и советы для читателей,
чтобы лучше понять важность пунктуации и эффективно её использовать.
“PUNKTUATSİYANİNG AHAMİYATİ : TO’G’Rİ TİNİSH BELGİLARİDAN
FOYDALANİSHNİNG KUCHİ”
Annotatsiya:
Ushbu maqolada punktuatsiyaning matn mazmunini to‘g‘ri ifodalashdagi
va tushunarli qilishdagi ahamiyati tahlil qilingan. To‘g‘ri tinish belgilaridan foydalanish
muloqotda aniqlik, izchillik va hissiyotlarni ifodalashga yordam berishi haqida misollar
keltirilgan. Shuningdek, noto‘g‘ri punktuatsiyaning matn mazmuniga salbiy ta’siri haqida ham
fikr yuritilgan. Maqola o‘quvchilarga tinish belgilarining muhim ahamiyatini anglash va
ulardan samarali foydalanish bo‘yicha tavsiyalar beradi.
Kalit so’zlar:
Punktuatsiya, tinish belgilarning ahamiyati, yozma nutq, adabiy tahlil,
matn tushunilishi, yozuv madaniyati, tinish belgilarini to’g’ri qo’llash, tushunmovchilik, til va
muloqot, badiiy adabiyotlar, nazariy tahlil, yozma nutqdagi xatolar, til o’rgatish metodikasi,
rasmiy hujjatlar, ingliz, rus va o’zbek tillarida punktuatsiya, punktuatsiya qoidalarining ta’limi.
Kirish.
Til – insoniyatning eng buyuk ixtirolaridan biri bo‘lib, madaniyatlararo muloqot
va bilim almashinuvi uchun asosiy vosita hisoblanadi. Yozma til esa o‘z mazmunini o‘quvchiga
yetkazishda nafaqat so‘zlar, balki punktuatsiya orqali ham o‘ziga xos ko‘prik bo‘lib xizmat
qiladi. Yozma matnda to‘g‘ri tinish belgilarini qo‘llash muloqotning aniqligini va ifoda kuchini
oshiradi, noto‘g‘ri qo‘llanishi esa tushunmovchiliklarga sabab bo‘lishi mumkin. Oddiy bir
hayotiy misolni olaylik. “Keling, ovqat yeymiz!” va “Keling ovqat, yeymiz!” jumlalari o‘xshash
ko‘rinsa-da, mazmun jihatidan keskin farq qiladi. Birinchi holatda tinish belgisi orqali taklif
ifodalanmoqda, ikkinchi holatda esa ovqatga murojaat qilingandek ma’no paydo bo‘ladi.
`
26
Bundan tashqari yana bir misolni oladigan bo’lsak, “ Xonaga uch bolali, sumka ko’targan ayol
kirib keldi”, “ Xonaga uch bolali sumka ko’targan ayol, kirib keldi .” Birinchi gapda ayolning
yonida bolasi borligi tushunilsa, ikkinchi gapda ayolning shunchaki uchta bolasi borligi
qo’shimcha ma’lumot sifatida keltirilgan . Shu sababli punktuatsiya yozma nutqning
mantiqiyligi va hissiy boyligini ta’minlashda alohida ahamiyatga ega. Kundalik hayotimizda
biz ko‘p hollarda punktuatsiyaning ahamiyatini nazardan chetda qoldiramiz. Masalan, rasmiy
hujjatlar yozishda yoki ish joyida elektron pochta orqali xabar yuborishda tinish belgilarining
noto‘g‘ri ishlatilishi hamkasblar yoki mijozlar bilan tushunmovchiliklarga olib kelishi mumkin.
Shu bois, har qanday yozuvda, xoh u badiiy, xoh rasmiy matn bo‘lsin, punktuatsiya qoidalarini
to‘g‘ri bilish va qo‘llash juda muhim. Mazkur maqola punktuatsiyaning yozma muloqotdagi
o‘rni, uning yozuv madaniyatiga ta’siri va hayotiy misollar orqali tinish belgilarining kuchini
yoritishga qaratilgan. Punktuatsiya yozma muloqotda muhim ahamiyatga ega bo’lib, uning
o’rni yozuv madaniyatini shakllantirish va xabarlarni aniq va ravon yetkazishda katta rol
o’ynaydi . Har bir punktuatsion belgini misollar yordamida tahlil qilamiz ; Vergul punkuatsion
belgisining ishlatilish o’rni :
“Sizni kutdim, kecha kelmadingiz .” “Sizni kutdim kecha, kelmadingiz.” Birinchi gapda ,
kutganligi va kelmaganligi aytilgan bo’lsa, ikkinchi gapda esa, ma’lum bir vaqt aytilgan .
Nuqta va vergulning farqi :
“ Bolalar o’ynayapti, onalar esa tomosha qilmoqda .”
“Bolalar o’ynayapti. Onalar esa tomosha qilmoqda .” Birinchi jumlada ikkita gap bir-biri
bilan bog’liq holda tasvirlangan . Keyingisida esa ikkita mustaqil jumla mavjud va ular alohida
urg’uga ega bo’lib, onalarning tomosha qilayotgani mustaqil ta’kidlanyapti.
Ko’p nuqta orqali ifoda :
“Men onamni ... juda yaxshi ko’raman.”
“ Men onamni juda yaxshi ko’raman.”
Birinchi gapda, ko’p nuqta ya’ni pauza orqali hissiyotni ifodalash kuchaytiriladi .
So’zlovchi o’z his-tuyg’ularini sekin va ehtiyotkorlik bilan ifodalamoqda . Ikkinchi jumla esa,
aniq va qat’iy ifoda bo’lib, his tuyg’ularni shubhasiz yetkazishi ifodalanmoqda . Tinish
belgilarini to’g’ri qo’llash nafaqat ma’noni, balki hissiyotlarni va xabarlarni ohangini ham
o’zgartirishi mumkin . Bu esa yozuv madaniyatining ahamiyatini oshiradi .
Mavzuga oid adabiyotlar tahlili.
1.
Lev Tolstoyning asarlarida punktuatsiyaning roli:
Lev Tolstoy o‘z romanlarida punktuatsiyadan samarali foydalangan. Masalan, “Urush va
tinchlik” romanidagi dialoglarda turli tinish belgilaridan foydalanib, personajlarning ruhiy
holati va nutq uslubini o‘quvchiga yetkazishga erishgan. Misol uchun, qisqa va keskin jumlalar
dramatik holatni kuchaytirsa, uzun, murakkab gaplardagi vergul va tire belgilari
voqealarning ketma-ketligini ta’minlagan.
Asardagi punktuatsiyani to’g’ri qo’llanilishiga oid ba’zi jumlalar: “Barchasi yaxshi
bo’ladi,” dedi knyaz, “faqat biroz sabr qiling.”
Bu yerda vergul dialogning ravon o’qilishini ta’minlaydi va knyazning gaplarini ikki
qismga bo’lib, tinch va vazmin ohangni ko’rsatadi .
“Barchasi yaxshi bo’ladi .” Dedi knyaz. “Faqat biroz sabr qiling .”
`
27
Bu yerda nuqtadan foydalanish tufayli ma’no o’zgaradi . Birinchi jumla yakunlangan
xabar sifatida qabul qilinadi, keyingisi esa yangi fikrni boshlanishi bo’lib, bu holat biroz
ko’proq ta’kidlashni his qilishga olib keladi .
2.
George Orwellning “Politics and the English Language” asari: Orwellning ushbu asarida
punktuatsiya tilni aniq va samarali qilishda muhim vosita sifatida tasvirlangan. U yozuvda
lo‘ndalikni ta’minlash uchun ortiqcha tinish belgilaridan saqlanishni tavsiya qilgan.
Asardagi ba’zi jumlalar :
1.
“Political language ... is designed to make lies sound truthful and murder respectable and
to give an appearance of solidity to pure wind .”
Tahlil: Orwell bu yerda siyosiy tilning manipulativ xususiyatini tanqid qilmoqda . Unga
ko’ra, siyosiy nutq yolg’onlarni haqiqatdek, qotillikni esa hurmatli ishdek ko’rsatishga
mo’ljallangan . Shuningdek, bosh gaplarni mazmunli qilib ko’rsatish uchun ishlatiladi. Bu fikr
orqali Orwell siyosiy tildagi noaniqlik va chalg’itishlarga e’tibor qaratadi.
2.
“A man may take to drink because he feels himself to be a failure, and then fail all the
more completely because he drinks.”
Tahlil: Bu jumlada Orwell sabab va oqibatning yomon tarafga aylanishini tasvirlaydi.
Inson o’zini muvaffaqiyatsiz his qilgani uchun ichkilikka berilishi mumkin, natijada ichkilik
uni yanada muvaffaqiyatsizlikka olib keladi. Bu misol orqali Orwell tilning buzilishi va yomon
fikrlash o’ratsidagi o’zaro bog’liqlikni ko’rsatadi : yomon til va yomon fikrlashga olib keladi
yoki aksincha.
3.
Rus va ingliz punktuatsiyasi qoidalarining qiyosiy tahlili: Rus va ingliz tillarida
punktuatsiya qoidalari bir-biridan farq qiladi. Masalan, rus tilida vergul ko‘pincha
ko‘makchilar bilan ishlatilsa, ingliz tilida esa bu holat ko‘pincha talab qilinmaydi. Shu nuqtayi
nazardan, ikki tilning o‘ziga xos qoidalarini bilish yozma nutqni tushunishda yordam beradi.
Rus va ingliz tillaridagi punktuatsiya qoidalarining farqlari ko’pincha vergul qo’llash bilan
bog’liq.
1.
Ko’makchilar bilan vergul qo’llash;
Rus tilida sababni ko’rsatadigan ko’makchilar (“так как,” “потому что” ) bilan vergul
ishlatiladi .
“Я остался дома, потому что шёл дождь.”
(Men uyda qoldim, chunki yomg’ir yog’ayotgan edi.)
Ingliz tilida esa sababni bildiruvchi bog’lovchilar bilan (e.g, “because”) vergul odatda
talab qilinmaydi.
I stayed at home because it was raining .
(Vergul ishlatilmaydi )
2.
Bog’lovchilar bilan vergul qo’llash;
Rus tilida “и” bog’lovchisi ikki sodda gapni bog’laganda vergul ishlatilmaydi .
“Он читал книгу и слушал музыку .”
( U kitob o’qidi va musiqa tingladi.)
Ingliz tilida “and” bog’lovchisi bilan oxirgi qismni ajratishda Oxford verguli ishlatilishi
mumkin:
“He was reading a book, and listening to music.”
`
28
(Bu aniqroq ma’no uchun ishlatiladi, lekin har doim ham shart emas.)
Tadqiqot metodologiyasi.
1.Adabiyotlarni o‘rganish: Punktuatsiyaga oid nazariy va
amaliy adabiyotlar tahlil qilindi. Turli tillardagi darsliklar va qo‘llanmalar o‘rganilib, umumiy
va farqli jihatlar belgilandi. 2.Matn tahlili: Badiiy va rasmiy matnlardagi tinish belgilarining
qo‘llanilishi o‘rganilib, ularning mazmunga ta’siri tahlil qilindi. Jumladagi birgina tinish belgisi
matn ma’nosini qanday o‘zgartirishi hayotiy misollar orqali ko‘rsatildi.
3.
Eksperiment: O‘quvchilar orasida yozuv mashqlari tashkil etilib, punktuatsiyaning to‘g‘ri
va noto‘g‘ri qo‘llanishining ta’siri o‘rganildi.
4.
Qiyosiy tahlil: O‘zbek, rus va ingliz tillarida punktuatsiyaning o‘ziga xos jihatlari tahlil
qilindi. Turli tillarda tinish belgilarining ishlatilishida qanday mantiqiy farqlar borligi
aniqlandi.
Xulosa va takliflar.
Punktuatsiya yozma nutqning aniqligi va mazmunini ta’minlaydigan
muhim vositadir. To‘g‘ri tinish belgilaridan foydalanish matnni mantiqan yaxlit qiladi,
o‘quvchining uni tushunishini osonlashtiradi va yozuvchi bilan o‘quvchi o‘rtasida samarali
muloqot o‘rnatadi. Noto‘g‘ri qo‘llanilgan punktuatsiya esa nafaqat matnni tushunishni
qiyinlashtiradi, balki uning mazmunini butkul o‘zgartirishi mumkin. Birinchidan ta’limda
punktuatsiyaga ko‘proq e’tibor qaratish, punktuatsiya qoidalarini o‘rgatishda innovatsion
usullarni qo‘llash kerak. Keyingi navbatda, mashqlarni ko‘paytirish, punktuatsiya xatolarini
minimallashtirish uchun o‘quvchilarga ko‘proq yozuv mashqlari berish, amaliy qo‘llanmalar
ishlab chiqish, punktuatsiya qoidalarini sodda va tushunarli shaklda ifodalovchi qo‘llanmalar
yaratish, raqamli vositalardan foydalanish, punktuatsiyani avtomatik tekshirishga yordam
beradigan ilovalar va dasturlarni o‘quv jarayoniga joriy qilish.
References:
1.
Tolstoy L.N. “Anna Karenina.” Moskva: Izdatelstvo, 1877.
2.
Saydaxmetov O. “O‘zbek tilining punktuatsiya qoidalari.” Toshkent: O‘qituvchi, 1992.
3.
Buehler K. “Theory of Language.” Cambridge University Press, 1990.
4.
Kuznetsov A.A. “Grammatika va punktuatsiya.” Moskva: Nauka, 2005.
5.
“Oxford Style Guide.” Oxford University Press, 2002.
6.
Orwell G. “Politics and the English Language.” London: Penguin Books, 1946.
7.
Vinogradov V.V. “Rus tili grammatikasi.” Moskva: Nauka, 1986.
8.
Crystal D. “Making Sense of Punctuation.” Routledge, 1997.
9.
Norman E. “Punctuation and Style.” HarperCollins, 2010.
10.
Xudoyberganova D. “Yozuv madaniyati va punktuatsiya.” Toshkent: Ma’naviyat, 2018.
