`
51
O‘RTA OSIYODA SUDLAR TARIXIGA OID AYRIM QARASHLAR
Tursunova Nargiza Axtamovna
Fuqarolik ishlari bo‘yicha Mirzo Ulug‘bek tumanlararo sudi sudyasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14759855
O‘rta Osiyo qadimdan turli xalqlar va madaniyatlarning kesishmasi bo‘lib kelgan. Ushbu
hududda qadimiy qonunlar va sud tizimlari shakllanib, zamon o‘tgan sayin rivojlanib borib,
o‘ziga xos xususiyatlar va tafovutlarga ega bo‘lgan. Ushbu maqolada O‘rta Osiyoning sud
tizimining tarixiy rivojlanishi, uning huquqiy asoslari, qadimiy qonunlar, turli davrlarda
amalga oshirilgan sud protseduralari va adliya tizimining o‘zgarishlari haqida so‘z yuritiladi.
Tadqiqotlar natijasida sud tizimlarining paydo bo‘lishi va rivojlanishini quyidagi tarixiy
bosqichlarga ajratish mumkin:
Qadimiy o‘rta osiyo va sud tizimlari. O‘rta Osiyoning eng qadimiy davrlarida, miloddan
avvalgi 1-ming yillikda, sud tizimi va huquqiy mexanizmlar dastlab turli ehtiyojlarga javob
berishga mo‘ljallangan. Shu davrda yashagan xalqlarda sud ishlari ko‘pincha jamoat
maslahatlari asosida hal qilinardi. Sudlarni ko‘rish huquqi faqatgina kabilaning yoki qabilaviy
birlashmaning yuqori maqomdagi a'zolariga (boshliqlar yoki qabila rahbarlariga) berilgan.
Shu tariqa, sud jarayonlari ko‘pincha og‘zaki bo‘lib, adolatni ta’minlashda, ko‘proq axloqiy
tamoyillar va an'analarga tayangan.
Islomiy davrda sud tizimi. Islomning o‘rta osiyoga kirib kelishi bilan, hududda islom
huquqiy tizimi (Shariat) joriy bo‘ldi. VIII-IX asrlarda Arablar tomonidan O‘rta Osiyoning
ko‘plab hududlari bosib olingan va Islom dini rasmiy din sifatida qabul qilingan. Shariatning
O‘rta Osiyo hududiga ta'siri juda katta bo‘lib, bu davrda sud ishlari shariat qonunlari asosida
olib borildi.
Islomiy sud tizimida fuqaro va jinoyat ishlarini ko‘rishda “qadiy” deb nomlangan
sudyalar, ya'ni diniy yetakchilar asosiy rol o‘ynagan. Qadiylar sud ishlarini Shariat qonunlari
va hadislar asosida ko‘rib chiqar edilar. Ushbu sud tizimi faqatgina diniy ishlar bilan cheklanib
qolmasdan, ijtimoiy, iqtisodiy va siyosiy munosabatlarni ham tartibga solish imkoniyatiga ega
edi.
Islomiy davrda sudlar tizimi ko‘pincha ikki qismga bo‘linadi: fuqaro sudlari (erkin
shaxslar o‘rtasidagi nizolarni ko‘rib chiqadi) va jinoyat sudlari (jinoyatga oid ishlarni ko‘rib
chiqadi). Shu bilan birga, Islomiy sud tizimi ijro etuvchi hokimiyatning ma’lum bir
xususiyatlarini, masalan, hukmdorlarning amaldagi siyosatini ham o‘zida mujassamlashtirgan.
O‘rta osiyoda turkiy xalqlar davrida sud tizimi. IX-XIII asrlarda, O‘rta Osiyoda turkiy
xalqlarning hukmronligi ostida, sud tizimi o‘ziga xos rivojlanish yo‘lini boshladi. Xususan,
Seljuklar va Qoraxoniylar davrida sud tizimi ancha murakkablashdi. Bu davrda
hukumdorlarga yaqin bo‘lgan sudyalar, shuningdek, viloyat va shaharlarda yirik sud
majlislarini o‘tkazgan.
Turkiy davlatlarda sudlar faqat diniy emas, balki dunyoviy tartibni ham o‘rnatgan.
O‘zbekistonda seljuklar davrida “Mulk” va “Diniy” sudlar bir-biridan ajratilgan. Mulk sudlari
ko‘proq mulk, meros va iqtisodiy munosabatlarga oid ishlarni hal qilgan. Diniy sudlar esa
diniy va axloqiy masalalar bilan shug‘ullangan.
Xorazmshohlar va temuriylar davridagi sud tizimi. Xorazmshohlar va Temuriylar
davrida sud tizimi yanada rivojlandi. Bu davrda, shuningdek, amaliy qonunlar va axloqiy
`
52
kodifikatsiyalar ishlab chiqildi. Temuriylar davlatida hukmdor Temurning hukmronligi ostida,
davlatning mustahkamligi va adolatni ta’minlash maqsadida sud tizimi yaxshilandi.
Temuriylar davrida sud jarayonlari ko‘proq yozma shaklda amalga oshirilgan. Temur va
uning vorislari tomonidan ishlab chiqilgan “Temur tuzuklari” kabi huquqiy me’yorlar sud
tizimi uchun asos bo‘lgan. Shuningdek, har bir shaharda va hududda sud tizimining
mustahkamlanishi uchun sudyalar tayinlangan va ular hukm chiqarishda shariatga
qo‘shimcha ravishda amaldagi davlat qonunlariga amal qilgan.
Rossiya Imperiyasi davrida sud tizimi. XIX asrda Rossiya Imperiyasining O‘rta Osiyoga
kirib kelishi bilan, hududda sud tizimi yangi shakllarga o‘tdi. O‘rta Osiyoda Rossiyaning
hukmronligi davrida sud tizimi yuridik, diniy va jamoat adliyasini o‘z ichiga olgan yagona
tizimga aylanib, zamonaviy rus qonunchiligi asosida qurildi. Bu davrda, shuningdek, mahalliy
xalqlarning diniy va an'anaviy qonunlari bilan yangi hukumat qonunlari o‘rtasida murakkab
munosabatlar yuzaga keldi.
Rossiya hukumatining O‘rta Osiyoga qo‘shilishidan so‘ng, sud tizimi rus qonunlariga
moslashtirildi. Rus qonunchiligi asosida jinoyat, fuqarolik va boshqa huquqiy masalalar ko‘rib
chiqildi. Bu davrda mahalliy sud tizimining ba'zi elementlari saqlanib qoldi, ammo ularning
roli va vakolati cheklangan edi.
O‘rta Osiyodagi sud tizimi tarixiy rivojlanishining har bir bosqichi o‘zining noyob
xususiyatlariga ega bo‘lib, turli davrlarning siyosiy, diniy va ijtimoiy hayotini aks ettirgan.
Qadimiy davrlardan tortib, Islom davrida, turkiy xalqlar va Temuriylar davrlarigacha,
shuningdek, Rossiya imperiyasining kirib kelishi bilan sud tizimi doimiy o‘zgarishlarga
uchragan. Har bir davrda sud tizimi va huquqiy me’yorlar zamon talablariga mos ravishda
shakllanib, rivojlanib kelgan.
Bugungi kunda O‘rta Osiyodagi sud tizimlari o‘z tarixiy ildizlarini yodda tutgan holda,
zamonaviy qonunchilikka asoslangan va demokratik jarayonlarga moslashtirilgan tizimlarni
joriy etmoqda. Buni, O‘zbekiston Respublikasining Konstitusiyasining 134-moddasida,
O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi fuqarolik, jinoiy, iqtisodiy va ma’muriy sud ishlarini
yuritish sohasida sud hokimiyatining oliy organi hisoblanashi, u tomonidan qabul qilingan
hujjatlar qat’iy va O‘zbekiston Respublikasining barcha hududida bajarilishi majburiy ekanligi,
O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi quyi sudlarning sudlov faoliyati ustidan nazorat olib borish
huquqiga egaligi belgilab qo‘yilganida ham ko‘rish mumkin.
