`
91
ESTETIK DIALEKTIKANING ASOSIY TAMOYILLARI VA TARIXIY
RIVOJLANISH BOSQICHLARI
Temirova Matluba Karim qizi
Termiz davlat pedagogika instituti
Sattorova Elnora Alisherovna
Boshlang’ich ta’lim yo’nalishi 2-kurs talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14849715
Annotatsiya:
Mazkur maqolada estetik dialektikaning asosiy tamoyillari va uning
tarixiy rivojlanish bosqichlari tahlil qilinadi. Estetika falsafaning muhim yo‘nalishlaridan biri
bo‘lib, san’at, go‘zallik va ijodiy tafakkurni tushuntirishga xizmat qiladi. Dialektika esa
rivojlanish va o‘zgarish tamoyillariga asoslangan holda estetik tushunchalarni izohlash
imkonini beradi. Maqolada estetik dialektikaning asosiy tamoyillari – go‘zallik va xunuklik,
uyg‘unlik va ziddiyat, san’at va haqiqatning o‘zaro aloqasi kabi konseptlar yoritiladi.
Shuningdek, estetikaning tarixiy rivojlanishi antik davrdan to hozirgi kungacha bo‘lgan asosiy
bosqichlar orqali ko‘rib chiqiladi.
Kalit so‘zlar:
estetika, dialektika, go‘zallik, san’at, uyg‘unlik, ziddiyat, estetik tafakkur,
falsafa, tarixiy rivojlanish.estetika. dialektika, go‘zallik va xunuklik. uyg‘unlik va ziddiyat,
san’at va haqiqat, antik estetika, o‘rta asr estetikasi, uyg‘onish davri, zamonaviy estetika,
estetik tafakkur
Kirish.
Estetika insonning go‘zallikni idrok etish jarayonini o‘rganadigan falsafiy fan
bo‘lib, u san’at, tabiat va jamiyatdagi estetik hodisalarni tahlil qiladi. Dialektika esa rivojlanish,
o‘zgarish va ziddiyat tamoyillariga asoslanib, estetik tushunchalarni tushuntirishga yordam
beradi. Estetik dialektika esa bu ikki tushunchaning uyg‘unligi asosida san’at va go‘zallik
tushunchalarini chuqur tahlil qiladi. Estetik tafakkurning rivojlanish bosqichlarini o‘rganish
insoniyat tarixidagi san’at va madaniyatning o‘zgarish jarayonlarini tushunish uchun muhim
ahamiyat kasb etadi. Antik davrda estetika tabiiy go‘zallik va san’at uyg‘unligi bilan bog‘liq
bo‘lsa, o‘rta asrlarda diniy va axloqiy tamoyillar bilan chambarchas bog‘langan. Uyg‘onish
davrida esa insonparvarlik g‘oyalari estetikaning rivojlanishiga turtki bergan. Zamonaviy
estetika esa texnologiyalar va yangi badiiy oqimlarning ta’siri ostida shakllanmoqda. Mazkur
maqolada estetik dialektikaning asosiy tamoyillari va uning tarixiy rivojlanish bosqichlari
keng yoritilib, estetik tafakkurning rivojlanish jarayoni falsafiy nuqtayi nazardan tahlil
qilinadi.
Estetik dialektika – bu san’at, go‘zallik va estetik hodisalarni dialektik tafakkur asosida
tushuntiruvchi falsafiy yo‘nalishdir. Dialektika rivojlanish va o‘zgarish jarayonlarini inkor
etish, ziddiyatlar orqali harakatlanish tamoyillariga asoslangan bo‘lib, estetika bu tamoyillarni
san’at va go‘zallik tushunchalariga tatbiq etadi.
Estetik dialektika quyidagi asosiy tamoyillarga tayanadi:
1. Go‘zallik va xunuklik dialektikasi – go‘zallik faqat o‘z-o‘zicha emas, balki uning
qarama-qarshisi bo‘lgan xunuklik bilan uyg‘unlikda mavjud bo‘ladi.
2. San’at va haqiqatning o‘zaro aloqasi – san’at hayotning oddiy aks etishi emas, balki
uning dialektik jihatlarini ochib beruvchi ijodiy jarayon.
3. Uyg‘unlik va ziddiyat – estetik tajriba doimo uyg‘unlik va ziddiyatlarning o‘zaro ta’siri
natijasida shakllanadi.
`
92
4. Rivojlanish va o‘zgarish – san’at va estetik tushunchalar tarixiy jarayonda doimo
rivojlanib boradi.
Estetik dialektikaning tarixiy rivojlanishi antik falsafadan boshlanib, Platon va
Aristotelning go‘zallik haqidagi qarashlaridan tortib, nemis klassik falsafasi (Hegel),
marksistik estetika va zamonaviy badiiy tafakkurga qadar shakllangan. Bu nazariya san’at va
estetikaning jamiyatdagi o‘rnini tushuntirishda muhim rol o‘ynaydi.
Estetik dialektika – bu san’at, go‘zallik va badiiy tafakkurni dialektik qonuniyatlar
asosida tushuntiruvchi falsafiy yo‘nalishdir. Dialektika rivojlanish va o‘zgarish tamoyillariga
asoslanadi, bu esa estetika sohasida san’at va go‘zallik tushunchalarining dinamik tabiati,
ularning ziddiyatlar orqali shakllanishini tahlil qilishga yordam beradi.
I. Estetik dialektikaning asosiy tamoyillari
Estetik dialektikaning asosiy tamoyillari quyidagilardan iborat:
1. Go‘zallik va xunuklik dialektikasi. Go‘zallik va xunuklik bir-biriga qarama-qarshi
bo‘lishiga qaramay, ular bir-birini to‘ldiradi. San’atda go‘zallik ko‘pincha xunuklikni tasvirlash
orqali yanada chuqurroq ochib beriladi. Masalan, realizm yo‘nalishidagi san’at asarlarida
hayotning go‘zal va achchiq haqiqatlari uyg‘un holda aks ettiriladi.
2. Uyg‘unlik va ziddiyat. Har qanday san’at asarida yoki estetik hodisada uyg‘unlik va
ziddiyatning o‘zaro munosabati mavjud. Uyg‘unlik badiiy go‘zallikning mohiyatini tashkil etsa,
ziddiyat esa san’atning dramatik va dinamik xususiyatini belgilaydi. Masalan, tragediya janri
aynan ziddiyatli vaziyatlarni yoritish orqali estetik ta’sir uyg‘otadi.
3. San’at va haqiqatning dialektik aloqasi. San’at hayotiy haqiqatni aks ettiradi, biroq bu
aks ettirish bevosita nusxa ko‘chirish emas, balki ijodiy qayta ishlashdir. Har bir san’at asari
hayotning dialektik murakkabligi va chuqur mohiyatini ochib berish vositasi hisoblanadi.
Masalan, impressionist rassomlar atrof-muhitni bevosita realizmda emas, balki subyektiv
idrok orqali aks ettirishga harakat qilgan.
4. Rivojlanish va o‘zgarish tamoyili. San’at va estetik qarashlar doimo rivojlanib boradi.
Tarix davomida san’at yo‘nalishlari, badiiy tafakkur shakllari va estetik qadriyatlar o‘zgarib
borgan. Masalan, klassik san’atda uyg‘unlik va simmetriya muhim bo‘lsa, modernizm va
postmodernizmda bu tamoyillar buzilib, san’atning yangi shakllari paydo bo‘ldi.
5. Subyektiv va obyektiv omillarning dialektikasi. Estetik tajriba har bir insonning
shaxsiy idroki bilan bog‘liq bo‘lsa-da, u obyektiv san’at qonuniyatlariga ham tayanadi. Har bir
badiiy asar o‘z davrining ijtimoiy, madaniy va falsafiy jarayonlari bilan bog‘liq holda
shakllanadi.
II. Estetik dialektikaning tarixiy rivojlanish bosqichlari.
Estetik dialektika insoniyatning badiiy tafakkuri va falsafiy qarashlari rivoji bilan
chambarchas bog‘liq bo‘lib, uni quyidagi asosiy bosqichlarda ko‘rib chiqish mumkin:
1. Antik davr estetikasi. Antik yunon falsafasida estetika va dialektika birgalikda
rivojlangan. Platon go‘zallikni abadiy va ideal tushuncha sifatida qaragan, san’atni esa
haqiqatning nusxasi deb hisoblagan. Aristotel esa san’atni hayotning aks ettiruvchi va
ma’naviy tarbiya beruvchi vositasi sifatida ko‘rgan.
2. O‘rta asr estetikasi. O‘rta asrlarda estetika diniy ta’limotlar bilan bog‘liq holda
rivojlangan. Go‘zallik Xudoning in’omi sifatida tushunilgan va san’at diniy e’tiqodning ifodasi
sifatida qaralgan.
`
93
3. Uyg‘onish davri estetikasi. Bu davrda inson markaziy o‘ringa chiqdi, san’at inson
go‘zalligini va erkinligini ulug‘lay boshladi. Leonardo da Vinchi, Rafael, Mikelanjelo kabi
rassomlar inson anatomiyasi va go‘zalligini mukammal tasvirlashga intildilar.
4. Yangi davr estetikasi (XVII–XIX asrlar). Bu davrda san’at va estetikaga falsafiy
yondashuv kuchaydi. Immanuil Kant go‘zallik va badiiy didni subyektiv idrok sifatida talqin
qildi. Georg Hegel san’atni ruhning o‘z-o‘zini anglash shakli deb tushuntirdi va dialektik
estetika tamoyillarini ishlab chiqdi.
5. Zamonaviy estetika (XX–XXI asrlar). Modernizm va postmodernizm san’at va estetik
tafakkurning yangi yo‘nalishlarini yaratdi. San’atda an’anaviy go‘zallik tushunchasi o‘z o‘rnini
eksperimentallik va subyektiv ekspressiyaga bo‘shatdi. Raqamli texnologiyalar, ommaviy
madaniyat va globalizatsiya san’at va estetik qarashlarga katta ta’sir o‘tkazmoqda.
Estetik dialektika san’at va go‘zallikni ziddiyatlar, rivojlanish va o‘zgarish jarayonlari
asosida tushuntiradi. U go‘zallik va xunuklik, uyg‘unlik va ziddiyat, san’at va haqiqatning
o‘zaro bog‘liqligini tahlil qilishga yordam beradi. Estetikaning tarixiy rivojlanish bosqichlari
esa insoniyatning san’at va badiiy tafakkurga bo‘lgan munosabatining qanday o‘zgarganini
ko‘rsatadi. Bugungi kunda estetik dialektika zamonaviy san’at, texnologiya va madaniy
jarayonlarni tushunishda muhim falsafiy vosita bo‘lib qolmoqda.
References:
1.
Qizi, T. M. K. (2022, November). BOSHLANG ‘ICH SINF O ‘QUVCHILARNI ESTETIK
QARASHLARINI O ‘STIRISHDA TABIATNING O ‘RNI. In Proceedings of International
Conference on Scientific Research in Natural and Social Sciences (Vol. 1, No. 2, pp. 27-34).
2.
Qizi, T. M. K. (2022, November). BOSHLANG‘ICH SINF O‘QUVCHILARINI ESTETIK
QARASHLARINI SHAKLLANTIRISH. In Proceedings of Scientific Conference on
Multidisciplinary Studies (Vol. 1, No. 2, pp. 26-31).
3.
Qizi, T. M. K. (2023). ОСОБЕННОСТИ ФОРМИРОВАНИЯ ЭСТЕТИЧЕСКОГО
ВОСПИТАНИЯ ДЕТЕЙ. TA'LIM VA RIVOJLANISH TAHLILI ONLAYN ILMIY JURNALI, 3(1), 56-
60.
4.
Temirova Matluba Karim Qizi. (2022). 1-4-SINFDA ESTETIK TARBIYANI
SHAKLLANTIRISHNING O‘ZIGA XOS XUSUSIYATLARI. Proceedings of International
Conference on Educational Discoveries and Humanities, 1(2), 179–185.
