`
14
MA’LUMOTLARNI HIMOYA QILISH VA KIBERXAVFSIZLIKDA ZARARLI
XAVFLAR OLDINI OLISH USULLARI
Tursunov Bekzod Axrorovich
Namangan davlat texnika universiteti, assistenti
Rahmanova Mexriniso izzatilla qizi
Namangan davlat texnika universiteti, 21b_22 guruh talabasi
Ahmadaliyeva Durdona Abdusamad qizi
Namangan davlat texnika universiteti, 21b_22 guruh talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14835566
Аnnotatsiya:
ushbu maqola kompyuter va ıjtımoıy tarmoq orqalı buladıgan tahdıdlar
va tarmoq, tarmoq ostı hujumları kelıb chıqısh omılar va unı oldını olısh kiberxavfsizlik
masalalarini,echımı jumladan, fishing hujumlari, zararli dasturlar, ddos hujumlari va ijtimoiy
muhandislik texnikalarini vazifasi yoritiladi. shuningdek, shaxsiy va korporativ ma'lumotlarni
himoya qilish usullari, jumladan, kuchli parollardan foydalanish, ikki bosqichli
autentifikatsiya, antivirus dasturlarni o‘rnatish va tizimlarni yangilash bo‘yicha tavsiyalar
beriladi. maqola nafaqat texnologik, balki ijtimoiy masalalarga ham e’tibor qaratib,
kiberxavfsizlik bo‘yicha xabardorlikni oshirishni ta’kidlaydi.
Kalit so‘zlar:
kompyuter, ıjtımoıy, tarmoq,
kiberxavfsizlik, fishing hujumlari, zararli
dasturlar, ddos hujumlari, shaxsiy ma'lumotlarni himoya qilish, ikki bosqichli autentifikatsiya
(2fa), antivirus dasturlari, tizim yangilanishi, ijtimoiy muhandislik, ma'lumotlar zaxirasi.
Kiberxavfsizlik bugungi kunda har qachongidan ham dolzarb masalaga aylangan.
Axborot texnologiyalari rivojlanishi bilan bir qatorda, kiberjinoyatlar ham kengayib
bormoqda. Shaxsiy va korporativ ma'lumotlarni himoya qilish, ijtimoiy tarmoqlardagi faoliyat
xavfsizligini ta'minlash har bir inson va tashkilot uchun muhimdir. Ushbu maqolada
zamonaviy xavflar va ularga qarshi kurashish usullari haqida so‘z yuritamiz.
Zamonaviy xavflar.
Kiberjinoyatlar turli shakllarda namoyon bo‘lmoqda, ularning ayrimlari quyidagilardan
iborat:
Kiberxavfsizlikda zararli xavflar oldini olish
Zararli xavflar, kiber hujumlar va ma’lumotlarni o'g'irlash kabi holatlar kiberxavfsizlikda
eng katta muammolarni keltirib chiqaradi. Ushbu xavflarning oldini olish uchun quyidagi
usullarni qo'llash mumkin:
1.Antivirus Dasturlari
: Har xil zararli dasturlardan himoyalanish uchun zamonaviy
antivirus dasturlarini o'rnatish va yangilab turish zarur.
2.Xavfsizlik Yangilanishlari
: Dasturiy ta'minotni muntazam yangilab turish, zararli
xujumlardan himoyalanish va tizimning zaif tomonlarini bartaraf etishga yordam beradi.
3.Foydalanuvchilarni O'qitish
: Xavfsizlik bo'yicha foydalanuvchilarni o'qitish, phishing
hujumlari va boshqa zararli faoliyatlardan saqlanishga yordam beradi.
4.Tarmoqni Monitoring Qilish
: Tarmoqdagi faoliyatni doimiy ravishda monitoring
qilish va g'ayrioddiy faoliyatlarga tezda javob berish xavflarni minimallashtiradi.
1.
Kiber Hujumlarga Qarshi Rejalar
: Kiber hujumlar sodir bo'lgan taqdirda, ularga
qarshi reja ishlab chiqish va tezkor javob berish tizimini yo'lga qo'yish zarur.
`
15
Fishing hujumlari.
Fishing (phishing) – bu kiberhujumlarning keng tarqalgan shakli bo‘lib, unda firibgarlar
soxta elektron pochta xabarlari, veb-saytlar yoki boshqa ko‘rinishdagi kommunikatsion
vositalar orqali shaxsiy ma’lumotlarni qo‘lga kiritishga harakat qilishadi. Bu turdagi hujumlar
odatda foydalanuvchilarning parollari, kredit yoki debit karta ma’lumotlari, bank hisoblari
haqidagi maxfiy ma’lumotlar, ijtimoiy tarmoqlarga kirish ma’lumotlari yoki boshqa qimmatli
va shaxsiy ma’lumotlarni nishonga oladi. Fishing xurujlarida firibgarlar o‘zlarini qonuniy
tashkilotlar, masalan, banklar, davlat idoralari yoki yirik kompaniyalar vakili sifatida
ko‘rsatishga harakat qilishadi. Ular foydalanuvchilarga real tashkilotlardan kelgan kabi
ko‘rinadigan soxta xabarlarni yuborib, odatda xavf tug‘ilganini ko‘rsatishga yoki muhim
harakatni amalga oshirishga undaydi. Masalan, foydalanuvchi hisobining to‘xtatilganini,
firibgarlik faoliyati aniqlanganini yoki shartnoma shartlari yangilangani haqida bildirishlar
yuborish orqali ularni o‘z ma’lumotlarini kiritishga jalb qilishadi. Soxta xabarlar ko‘pincha
haqiqiy manbalar ko‘rinishini berish uchun rasmiy logotiplar, professional tilda yozilgan
matnlar va boshqa ishonaverli elementlardan foydalanadi. Shu bilan birga, ularda ko‘pincha
foydalanuvchini ma’lum bir havolaga o‘tishga, hujjatlarni yuklab olishga yoki dasturiy
ta’minotni o‘rnatishga undovchi so‘rovlar mavjud bo‘ladi. Ushbu havolalar odatda
firibgarlarning boshqaruvidagi veb- saytlarga olib boradi, bu esa foydalanuvchining shaxsiy
ma’lumotlarini kiritishiga olib keladi.
Zararli dasturlar (malware).
Zararli dasturlar (malware) – bu maxsus yaratilgan dasturiy ta’minot bo‘lib, uning asosiy
maqsadi kompyuter tizimlariga zarar yetkazish, shaxsiy ma’lumotlarni o‘g‘irlash yoki
foydalanuvchining resurslarini noqonuniy ravishda ishlatishdan iborat. Ushbu dasturlar
kiberjinoyatchilar tomonidan foydalanuvchilarga yoki tashkilotlarga zarar yetkazish uchun
qo‘llaniladi va ular turli shakllarda mavjud. Zararli dasturlarning eng keng tarqalgan
shakllaridan biri viruslar bo‘lib, ular o‘zlarini boshqa dasturlar yoki fayllarga biriktiradi va
tizimda keng tarqaladi. Viruslar kompyuterlarning ish faoliyatini buzishi, ma’lumotlarni yo‘q
qilishi yoki o‘zgartirishi mumkin. Troyan dasturlari esa foydalanuvchilarga foydali yoki
`
16
zararsiz dastur sifatida ko‘rinadi, ammo aslida tizimga zarar yetkazuvchi yashirin
funktsiyalarni bajaradi, masalan, orqa eshik orqali tizimga ruxsatsiz kirish imkonini beradi.
Bundan tashqari, ransomware kabi zararli dasturlar ham keng tarqalgan bo‘lib, ular
foydalanuvchining ma’lumotlarini shifrlab qo‘yadi va ularni qayta tiklash uchun pul talab
qiladi. Ushbu dastur odatda korxonalar va tashkilotlarni nishonga olsa-da, oddiy
foydalanuvchilar ham zarar ko‘rishi mumkin. Yana bir tur – spyware bo‘lib, u
foydalanuvchining faoliyatini yashirincha kuzatadi va ma’lumotlarini yig‘adi. Masalan,
klaviatura orqali kiritilgan parol va boshqa shaxsiy ma’lumotlarni o‘g‘irlashga qodir. Zararli
dasturlar tizim xavfsizligini buzib, nafaqat shaxsiy ma’lumotlarning o‘g‘irlanishiga olib keladi,
balki foydalanuvchining ish faoliyatini to‘xtatib qo‘yishi, moliyaviy yo‘qotishlarga sabab
bo‘lishi va boshqa jiddiy zararlar yetkazishi mumkin. Ulardan himoyalanish uchun antivirus
dasturlaridan foydalanish, tizimni muntazam ravishda yangilash, shubhali havolalar va
fayllardan ehtiyot bo‘lish, shuningdek, kiberxavfsizlik bo‘yicha ehtiyot choralariga rioya qilish
muhimdir.
DDoS hujumlari.
DDoS (Distributed Denial of Service) hujumlari – bu kiberjinoyatchilar tomonidan
maqsadli tizim yoki xizmatni ishlamay qolishiga yoki sezilarli darajada sekinlashishiga olib
kelish uchun amalga oshiriladigan hujumlardir. Ushbu hujumlar tizimga bir vaqtning o‘zida
ko‘plab so‘rovlar yuborish orqali uning resurslarini haddan tashqari yuklash va odatiy
foydalanuvchilar uchun xizmatni mavjud bo‘lmasligini ta’minlashni maqsad qiladi. DDoS
hujumlari ko‘pincha "botnet" deb ataluvchi zararli qurilmalardan tashkil topgan tarmoq
yordamida amalga oshiriladi. Botnet – bu zararli dasturlar bilan boshqarilayotgan va
kiberjinoyatchilarning nazorati ostidagi kompyuterlar, serverlar yoki boshqa internetga
ulangan qurilmalar yig‘indisidir. Hujum paytida botnetdan kelayotgan katta hajmdagi
so‘rovlar tizimga bir vaqtda yuboriladi, natijada tizim ularga javob bera olmay qoladi va
xizmat foydalanuvchilar uchun ishlamay qoladi.
Matritsani ixtiyoriy yacһeykasi
M[S,O]
sub’ekt “S” ning ob’ekt “O” dan foydalanisһ
xuquqlari to‘plami R ga tegisһli foydalanisһ xuquqi yig‘indisiga ega. Tizimning vaqt bo‘yicһa
aһvoli turli һolatlar orasidagi o‘tisһlar yordamida modellasһtiriladi.
`
17
Ma'lumotlarning buzilishi (data breach).
Ma’lumotlarning buzilishi (data breach) – bu tashkilotlar yoki shaxsiy shaxslarning
ma'lumotlar bazasiga noqonuniy kirish orqali shaxsiy, moliyaviy yoki boshqa muhim
ma’lumotlarning o‘g‘irlanishi yoki buzilishi holatidir. Bu holat ko‘pincha kiberjinoyatchilar
tomonidan amalga oshiriladi, ular tashkilotlarning ma'lumotlar bazasini nishonga olib,
ulardagi shaxsiy yoki moliyaviy ma'lumotlarni qo‘lga kiritishadi. Ma'lumotlarning buzilishi
natijasida, foydalanuvchilar yoki tashkilotlarning shaxsiy ma'lumotlari, kredit karta
raqamlari, parollar yoki boshqa maxfiy ma'lumotlari noqonuniy qo‘llarga o‘tishi mumkin.
Ma'lumotlarning buzilishi turli usullar bilan amalga oshirilishi mumkin. Eng keng tarqalgan
usullardan biri phishing hujumlari bo‘lib, unda kiberjinoyatchilar soxta xabarlar yoki veb-
saytlar orqali foydalanuvchilarning shaxsiy ma’lumotlarini o‘g‘irlaydilar. Boshqa usullar esa
malware (zararli dasturlar) yoki SQL injection (ma'lumotlar bazasiga zararli kod kiritish)
orqali tizimlarga kirish va ularning xavfsizlik choralari buzilishi hisoblanadi. Ma'lumotlar
buzilishi tashkilotlar uchun jiddiy oqibatlarga olib kelishi mumkin. Bu hujumlar obro‘
yo‘qotilishiga, moliyaviy zarar yetkazilishiga va qonuniy javobgarlikni keltirib chiqarishi
mumkin. Shaxsiy foydalanuvchilar uchun esa kredit kartalari, ijtimoiy tarmoqlardagi
akkauntlar va boshqa maxfiy ma'lumotlar o‘g‘irlanishi xavfi mavjud. Ma'lumotlarning
buzilishidan himoyalanish uchun tashkilotlar va foydalanuvchilar kuchli xavfsizlik choralari
ko‘rishlari kerak. Bunga kriptografiya, kuchli parollarni ishlatish, ikki faktorli autentifikatsiya
(2FA), doimiy tizim yangilanishlari va antivirus dasturlari yordamida xavfsizlikni ta'minlash
kiradi.
Shaxsiy ma’lumotlarni himoya qilish usullari.
Shaxsiy ma'lumotlarni himoya qilish uchun quyidagi amaliy tavsiyalarni bajarish
muhimdir:
Kuchli parollarni ishlatish.
Parollaringiz kamida 12 ta belgidan iborat bo‘lib, katta va
kichik harflar, sonlar hamda maxsus belgilarni o‘z ichiga olishi lozim. Har bir xizmat uchun
alohida parol yarating.
Ikki bosqichli autentifikatsiya (2FA).
Ikki bosqichli autentifikatsiya tizimlari orqali
shaxsiy akkauntlaringiz xavfsizligini oshiring. Ushbu tizim paroldan tashqari qo‘shimcha
xavfsizlik kodini talab qiladi.
Antivirus va xavfsizlik dasturlaridan foydalanish.
Kompyuter va mobil qurilmalar
uchun ishonchli antivirus dasturlarini o‘rnatib, ularni muntazam yangilab turing.
Ijtimoiy tarmoqlarda ehtiyot bo‘lish.
Shaxsiy ma’lumotlaringizni ijtimoiy tarmoqlarda
oshkor qilmang. Profilingizni faqat do‘stlaringizga ko‘rinadigan qilib sozlang.
Soxta xabar va veb-saytlardan ehtiyot bo‘ling.
Fishing hujumlaridan himoyalanish
uchun noma’lum manbalardan kelgan havolalarni ochmang va soxta xabarlar orqali
yuborilgan ilovalarga ishonmang.
Vaqti-vaqti bilan ma'lumotlarni zaxiralash.
Muhim fayllaringizni muntazam ravishda
tashqi qurilmalarga yoki bulut xizmatlariga zaxiralang.
Tizimlarni yangilab turing.
Operatsion tizim va dasturlarni muntazam ravishda
yangilash orqali xavfsizlikni oshiring. Yangilanishlar odatda xavfsizlik zaifliklarini bartaraf
etadi.
Tashkilotlar uchun tavsiyalar.
`
18
Korxonalar o‘z ma’lumotlarini himoya qilish uchun quyidagi choralarni ko‘rishlari lozim:
1.
Xodimlarni kiberxavfsizlik bo‘yicha muntazam o‘qitish va ularning xabardorligini
oshirish.
2.
Ma’lumotlarni shifrlash texnologiyalaridan foydalanish.
3.
Zaxira nusxa olish va halokatga qarshi tiklanish rejalarini ishlab chiqish.
4.
Xavfsizlik devorlarini (firewall) va kiberxavfsizlik monitoringi tizimlarini joriy qilish.
Xulosa:
Kiberxavfsizlik bugungi kunda juda muxim texnologik muammolardan biri bulib
qolmoqda, Ma’lumotlarni himoya qilish va kiberxavfsizlikda zararli xavflar oldini olish bu
zamonaviy dunyoda har bir shaxs va tashkilot uchun muhim vazifadir. Yuqorida keltirilgan
usullarni qo'llash orqali ma’lumotlaringizni himoya qilish va kiber hujumlardan saqlanish
imkoniyatini oshirishingiz mumkin. Kiberxavfsizlikni ta’minlashda har birimizning
mas’uliyatimiz bor, shuning uchun ehtiyotkorlik va bilimga ega bo‘lish juda muhimdir, balki
ijtimoiy masaladaxam o‘z echimini topgani yuq Shaxsiy malumotlar xavfsizlgi va tashkilot
darajasida xavfsizlik choralarini ishlab chiqish ma’lumotlarimizni himoya qilishda amalga
oshirishiriladigan zarur bo‘lgan omillar xali o‘z echimlarni topmgani yuq shu bois axoli va
kompyuter va ijtimoiy tarmoq foydalanvchilarning huquqiy savodhonligini oshirsak
maqsadga muofiq bo‘lar edi. Bu boradagi bilim va ko‘nikmalarni oshirish bugungi dolzarb
muammolardan biri bulib bo‘lib qolmoqda.
References:
1.
ISO 15408. Axborot texnologiyalari — Xavfsizlik texnikasi – IT xavfsizligini baholash
mezonlari. — Geneve: ISO / IEC Mualliflik huquqi idorasi, 2019. - 44 s;
2.
ISO 17799. Axborot xavfsizligini boshqarish bo'yicha amaliyot kodeksi. - Geneve: ISO /
IEC Mualliflik huquqi idorasi, 2000 yil. - 25 s;
3.
ISO 19791. Operatsion tizimlarni xavfsizlikni baholash. - Geneve: ISO / IEC Mualliflik
huquqi idorasi, 2019. - 165 s;
4.
Milliy xavfsizlik agentligi. Axborotni kafolatlash metodikasi. - Gaithersburg: Standartlar
va texnologiyalar milliy instituti, 2021 - 72sp;
5.
NIST maxsus nashri 800-26. Axborot texnologiyalari tizimlari uchun xavfsizlik o'z-o'zini
baholash bo'yicha qo'llanma [Elektron resurs]: O'zbekiston Respublikasi Standartlar va
texnologiyalar instituti tavsiyalari. - Vashington: AQSh hukumati bosmaxonasi, 2021- yil;
Ma'lumot sanasi: 05.06.2019;
6.
NIST maxsus nashri 800-30. Axborot texnologiyalari tizimlari uchun risklarni
boshqarish bo‘yicha yo'riqnoma [Elektron resurs]: O'zbekiston Respublikasi Standartlar va
texnologiyalar instituti tavsiyalari. - Vashington: AQSh hukumati bosmaxonasi, 2021- yil. -
[55] s. - URL: Ma'lumot sanasi: 15.09.2019.
7.
https://cyberleninka.ru/article/n/kiber-xavfsizlik-muammolari-va-uni-ta-minlash-
usullari
8.
https://cyberleninka.ru/article/n/ma-lumotlar-xavfsizligini-himoya-qilish- usullari-va-
tahlilima-lumotlar-xavfsizligini-himoya-qilish-usullari-va-tahlili
9.
https://uzbekdevs.uz/maqolalar/kiberxavfsizlik-zamonaviy-dunyoning-asosiy-
