`
146
O‘ZBEK TILIDAGI SEMANTIK MAYDONLAR VA ULARNING LUG‘AT
TUZISHDAGI O‘RNI
Najmiddinov Muhammadjon
Filologiya fanlari bo‘yicha falsafa doktori, dotsent,
Qo‘qon universiteti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14869216
Annotatsiya:
Ushbu maqolada o‘zbek tilidagi semantik maydonlarning lug‘atshunoslik,
tarjima va kompyuter lingvistikasi sohalaridagi ahamiyati tahlil qilinadi. Semantik maydon –
umumiy ma’no bilan bog‘langan so‘zlar tizimi bo‘lib, so‘zlarning o‘zaro aloqalarini
tushunishda muhim rol o‘ynaydi. Lug‘at tuzishda, tarjima jarayonida va sun’iy intellekt
asosida matnlarni qayta ishlashda semantik maydon tamoyillaridan foydalanish til tizimining
samarali tashkil etilishiga xizmat qiladi. Ushbu tadqiqot semantik maydonlarning lingvistik va
texnologik jihatdan muhimligini ko‘rsatadi.
Kalit so‘zlar:
Semantik maydon, o‘zbek tili, lug‘atshunoslik, tarjima, leksik tizim,
kompyuter lingvistikasi, sun’iy intellekt, NLP, sinonim, antonim.
Til – inson tafakkurining muhim ifodasi bo‘lib, uning asosiy komponentlaridan biri
so‘zlardir. So‘zlar mustaqil ravishda mavjud bo‘lavermaydi, balki ularning o‘zaro bog‘liqligi,
ma’no jihatdan yaqinligi yoki qarama-qarshiligi tildagi tizimlilikni ta’minlaydi. Ushbu
tizimlilikni tushunish va tahlil qilishda semantik maydon (semantic field) tushunchasi muhim
ahamiyat kasb etadi. Semantik maydon – umumiy ma’no bilan bog‘langan so‘zlarning to‘plami
bo‘lib, tilshunoslikda so‘zlarning o‘zaro aloqalarini o‘rganish va ularni tizimlashtirishda keng
qo‘llaniladi. Ushbu maqolada semantik maydonlarning lug‘at tuzishdagi o‘rni, ularning
xususiyatlari va qo‘llanilishi tahlil qilinadi.
Semantik maydon tushunchasi birinchi marta XX asr tilshunosligida faol muhokama
qilina boshlangan bo‘lib, nemis tilshunosi Yost Trier tomonidan ilmiy muomalaga kiritilgan.
Uning fikricha, so‘zlarning ma’nolari alohida mavjud bo‘lmaydi, balki ular o‘zaro bog‘langan
tizimda mavjud bo‘lib, shu tizim orqali tushuniladi. Keyinchalik bu yondashuv Jan Baudouin
de Courtenay, Ferdinand de Saussure va Lev Shcherba kabi olimlar tomonidan yanada
rivojlantirildi. Zamonaviy lingvistikada semantik maydon tushunchasi tahlil qilish, tarjima
qilish va lug‘atlar tuzishda muhim ahamiyat kasb etadi.
Semantik maydonlar turli mezonlar asosida tasniflanishi mumkin. Birinchidan, ular
ma’no doirasi bo‘yicha umumiylikka ega bo‘lgan so‘zlarni o‘z ichiga oladi. Masalan, rang
nomlari semantik maydonini olaylik: “qizil”, “ko‘k”, “yashil”, “sariq”, “pushti” va boshqa rang
nomlari bir guruhni tashkil qiladi. Shuningdek, qarindoshlik atamalari, inson hissiyotlari,
hayvon nomlari kabi toifalar ham semantik maydon sifatida qaraladi. Ikkinchidan, semantik
maydonlar struktura jihatidan gorizontal va vertikal bog‘lanishga ega bo‘lishi mumkin.
Masalan, “transport vositalari” semantik maydoni ichida “avtomobil”, “samolyot”, “velosiped”
kabi so‘zlar mavjud bo‘lib, bu so‘zlar bir-biri bilan gorizontal bog‘liq. Shu bilan birga,
“avtomobil” tushunchasi ostida “yengil avtomobil”, “yuk mashinasi”, “sport avtomobili” kabi
pastki birliklar hosil bo‘lishi mumkin, bu esa vertikal bog‘lanishning namunasi hisoblanadi.
Semantik maydonlarning lug‘atshunoslikdagi ahamiyati katta. Har qanday lug‘at
tuzishda so‘zlarning faqat alohida tushuntirilishi emas, balki ularning boshqa so‘zlar bilan
aloqasi ham hisobga olinishi kerak. Masalan, izohli lug‘atlarda so‘zning ma’nosi berilgandan
`
147
so‘ng, uning sinonimlari, antonimlari va boshqa bog‘liq so‘zlar keltiriladi. Bu esa
foydalanuvchiga so‘zning aniq tushunilishini va uning qo‘llanilish doirasini anglash imkonini
beradi.
O‘zbek tilida ham semantik maydon asosida tuzilgan lug‘atlar mavjud. Masalan,
sinonimlar lug‘ati semantik maydon tamoyiliga asoslangan bo‘lib, ma’no jihatidan yaqin
so‘zlarni guruhlab beradi. Masalan, “chiroyli” sifatiga sinonim sifatida “go‘zal”, “ajoyib”,
“nazokatli”, “betakror” kabi so‘zlar berilishi mumkin. Bunday lug‘atlar nutq boyligini oshirish,
matn yozish va tarjima jarayonlarini osonlashtirishda muhim vosita hisoblanadi.
Semantik maydon tushunchasi tarjima jarayonida ham katta ahamiyatga ega. Har bir til
o‘ziga xos ma’no tizimiga ega bo‘lib, ba’zan bir tilning so‘zlari boshqa tilga aniq mos kelmaydi.
Masalan, o‘zbek tilidagi “mehmon” so‘zi rus tiliga “гость” deb tarjima qilinadi, lekin bu so‘z
ba’zi hollarda “постоялец” (mehmonxonada qoluvchi) yoki “визитёр” (tashrif buyuruvchi)
shaklida ham tarjima qilinishi mumkin. Bu holatda so‘zning semantik maydoni, uning
kontekstga bog‘liqligi tarjima jarayonida aniqlik talab qiladi. Shu sababli, tarjimonlar bir
so‘zning semantik maydonini o‘rganib, eng mos variantni tanlashi kerak.
Kompyuter lingvistikasi sohasida ham semantik maydonlar katta ahamiyatga ega.
Hozirgi kunda sun’iy intellekt asosida matnlarni qayta ishlash, avtomatik tarjima, nutqni
tushunish kabi texnologiyalar aynan semantik maydon tahliliga asoslangan holda
rivojlanmoqda. Masalan, Google Translate kabi tarjima tizimlari faqat so‘zma-so‘z tarjima
qilish bilan cheklanmay, balki butun jumlaning kontekstini tushunishga harakat qiladi. Buning
uchun esa, har bir so‘zning semantik maydonini to‘g‘ri aniqlash va uni boshqa tildagi mos
keluvchi so‘z bilan bog‘lash muhimdir. Semantik maydonlar nutq madaniyatini oshirishda
ham katta rol o‘ynaydi. Biror mavzuda aniq va tushunarli fikr bildirish uchun inson o‘z so‘z
boyligini yaxshi bilishi, so‘zlarning bir-biri bilan bog‘lanishini tushunishi lozim. Agar bir
mavzuga doir so‘zlar yaxshi o‘zlashtirilsa, nutq yanada mazmunli va ravon bo‘ladi.
Shuningdek, adabiyotda ham yozuvchilar va shoirlar semantik maydonlardan foydalanib,
asarlariga chuqur ma’no bag‘ishlaydi.
Xulosa qilib aytganda, semantik maydonlar so‘zlar tizimini tushunishda va ularni
tasniflashda muhim vosita bo‘lib xizmat qiladi. Lug‘atshunoslik, tarjima, kompyuter
lingvistikasi va nutq madaniyati kabi sohalarda semantik maydon tamoyillaridan foydalanish
tilning samarali o‘rganilishi va qo‘llanilishini ta’minlaydi. Bugungi kunda texnologiyalar
rivojlanishi bilan semantik maydon tahlilini yanada chuqur o‘rganish, uni NLP va sun’iy
intellekt tizimlariga qo‘llash imkoniyatlari kengayib bormoqda. Shunday ekan, semantik
maydonlarga asoslangan tadqiqotlar nafaqat tilshunoslik, balki zamonaviy texnologiyalar
rivojlanishi uchun ham dolzarb ahamiyatga ega.
References:
1.
Abdullayeva, N. (2023, April). Tezaurus tushunchasi, etimologiyasi, va til o‘rganishda
qo‘llanilishi. In Conference on Applied and Practical Sciences (pp. 117-119).
2.
Abjalova, M., & Sharipov, E. (2021). O‘zbek tezaurus lug‘ati uchun sifat turkumi bazasini
yaratish masalasi. Computer Linguistics: Problems, Solutions, Prospects, 1(1).
3.
Ermatov, I. R. (2012). Morfem va so‘z yasash sathlari terminologik tizimi. Toshkent:
O‘zbekiston Milliy Universiteti Nashriyoti.
`
148
4.
Kuzmenko, N. V. (2004). Meronymy in Modern English in the Light of
Grammaticalization Theory. Moscow State University.
