`
134
AGRAR SOHALARNI BOSHQARISHDA RAQAMLI TEXNOLOGIYALARNING
HOLATI VA XUSUSIYATLARINI TAHLIL QILISH (FERMER XO’JALIKLARI
MISOLIDA)
Normatova Nafisa Alijanovna
Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Biznes va tadbirkorlik oliy maktabi
Agrobiznes yoʻnalishi magistranti
Xo‘jaev Fazliddin Elmuradovich
Ilmiy rahbar. Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti
"Biznes boshqaruvi" kafedrasi dotsenti, PhD
https://doi.org/10.5281/zenodo.14865377
Xoʻjaliklarida raqamli texnologiyalarni boshqarishning hozirgi holati turli omillarga
bogʻliq boʻlib, ularning samaradorligini oshirish bo’yicha choralar koʻrish tavsiya etiladi.
Raqamli texnologiyalarni fermer xoʻjaliklariga integratsiya qilish qishloq xoʻjaligini zamonaviy
talablarga moslashtirish, resurslarni tejash va barqaror rivojlanishga erishish uchun muhim
qadamdir. Biroq, buning uchun barcha manfaatdor tomonlarning yaqin hamkorligi zarur.
GIS, sun'iy yo‘ldosh texnologiyalari, dronlar va aniq qishloq xo‘jaligi usullari yordamida
fermerlar va qishloq xo‘jaligi mutaxassislari yanada samarali va barqaror qishloq xo‘jaligini
amalga oshirishlari mumkin.
Ekologik monitoring, ekinlarni rejalashtirish va ishlov berish tizimlarini optimallashtirish
qishloq xo‘jaligini barqaror rivojlantirishning muhim jihatlaridir. Bu jarayonlar atrof-muhitni
muhofaza qilish, resurslarni tejash va qishloq xo‘jaligi mahsulotlarining sifatini oshirishga
yordam beradi. Zamonaviy texnologiyalar va ilmiy yondashuvlar yordamida fermerlar va
qishloq xo‘jaligi mutaxassislari yanada samarali va barqaror qishloq xo‘jaligini amalga
oshirishlari mumkin. Bu esa oziq-ovqat xavfsizligini ta'minlash va iqtisodiy rivojlanishga hissa
qo‘shishda muhim rol o‘ynaydi.
Kalit so‘zlar:
Ekologiya, xoʻjaliklar, raqamli texnologiya, oziq-ovqat, zamonaviy
texnologiya, fermerlar, resusrlar, GIS, sun’iy yo‘ldosh texnologiyalari, dronlar, Raqamli
transformatsiya, tadqiqot, hosildorlikning oshishi.
2022-yil yakuni bo‘yicha mamlakatimizda 888 trln so‘mlik YAIM ishlab chiqarilgan bo‘lib,
2021-yilga nisbatan o‘sish 105,7 % ni tashkil qilgan. YAIM hajmi 80,4 mlrd AQSH dollari
ekvivalentiga teng bo‘ldi. Bu 2018 yil xolatiga nisbatan 1,5 barobarga ortgan.
Qishloq, o‘rmon va baliqchilik mahsulotlari YAIM hajmi 208 trln so‘mni yoki 19 mlrd
AQSH dollarini tashkil qilib, ohirgi 5 yilda 1,7 barobar ortgan.
2023-yilning yanvar-sentyabr oylaridagi mamlakatimiz YAIM 750,9 trln so‘mni, 2022-
yilning mos davriga nisbatan o‘sish 105,8 % ni tashkil qilgan. YAIM hajmi 65,0 mlrd AQSH
dollari ekvivalentiga teng bo‘lgan.
Qishloq, o‘rmon va baliqchilik mahsulotlari YAIM hajmi 168,2 trln so‘mni yoki 14,6 mlrd
AQSH dollarini tashkil qilib, YAIMdagi qo‘shilgan qiymati 23,7 % bo‘lgan.
Qishloq xo‘jaligi mahsulotlarining YAIM dagi ulushi 25,1 % ni tashkil etib, 2018 yil (29,7
%) holatidan past ko‘rsatkichda ekanligi aniqlandi.
Xo‘jalik toifalari bo‘yicha ishlab chiqarishda 2021 yida fermer xo‘jaliklari ulushi 29,3 %
bo‘lsa, 2022 yilda 31,4 %, 2023 yilda 31,1 % va 2024 yilda 30,5 % tashkil qilgan. Ularning eng
katta qismi dexqon ho‘jaliklari 2021 yilda 65,5 % ni tashkil qilgan bo‘lsa, 2022 yilda 62,2%,
2023 yilda 61,6 %, 2024 yilda 61,4 % ni tashkil qilgan.
`
135
2022-yilda dexqonchilik maxsulotlari ishlab chiqarish xajmi bo‘yicha 7 mln 995 ming
tonna (104,7%) don, 3 mln 501 ming tonna (103,8%) paxta, 11 mln 163 ming tonna (102,9%)
sabzavot, 2 mln 984 ming tonna (104,6%) meva, 2 mln 241 ming tonna (105,9%) poliz, 3 mln
442 ming tonna (104,7%) kartoshka va 1 mln 761 ming tonna (103,9%) uzum mahsulotlari
yetishtirilgan bo‘lsa 2023 yilda 8 mln 265 ming tonna (105,7%) don, 3 mln 710 ming tonna
(104,8%) paxta, 11 mln 553 ming tonna (106,9%) sabzavot, 3 mln 121 ming tonna (105,6%)
meva, 2 mln 553 ming tonna (106,9%) poliz, 3 mln 574 ming tonna (105,7%) kartoshka va 1
mln 737 ming tonna (103,1%) uzum mahsulotlari yetishtirilgan.
Raqamli transformatsiyaning zamonaviy davri inson faoliyatining turli sohalariga,
jumladan, qishloq xo‘jaligiga ham sezilarli ta’sir ko‘rsatmoqda. Doimiy rivojlanib borayotgan
raqamli iqtisodiyot sharoitida fermer xo‘jaliklari ishlab chiqarishni yaxshilash, resurslarni
optimallashtirish va samaradorlikni oshirish uchun zamonaviy texnologiyalardan foydalangan
holda innovatsiyalar sohasida yetakchi o‘rinni egallaydi. Raqamli sohadagi o‘zgarishlar qishloq
xo‘jaligi ishlab chiqarishini barqaror rivojlantirish va takomillashtirish uchun yangi
imkoniyatlarni taqdim etish bilan birga, moslashish va innovatsiyalarga ham yuqori talablarni
qo‘yadi. Raqamli iqtisodiyot davrida fermer xo‘jaliklarining ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishi tahlili
qishloq xo‘jaligida raqamli texnologiyalarni jadal tatbiq etish va qo‘llash sohasida jadal
izlanishlar mavzusiga aylanmoqda. Ushbu tadqiqot yo'nalishi strategik ahamiyatga ega, chunki
u zamonaviy fermerlarga o'z mahsulotlarini raqamlashtirish kontekstida duch keladigan asosiy
`
136
tendentsiyalar, muammolar va istiqbollarni aniqlash imkonini beradi fermer xo'jaliklari. Bu
jihatlarni tushunish nafaqat qishloq xo‘jaligining rivojlanishiga hissa qo‘shadi, balki yangi
raqamli kontekstda qishloq xo‘jaligi sohasini qo‘llab-quvvatlash va rag‘batlantirishga
qaratilgan siyosatni shakllantirishning muhim elementi hisoblanadi.
Hosildorlikning oshishi: Qishloq xo‘jaligiga raqamli texnologiyalarning joriy etilishi
sanoat samaradorligining sezilarli darajada oshishiga olib keladi. Ishlab chiqarish jarayonlarini
avtomatlashtirish va optimallashtirish fermerlarga resurslardan unumli foydalanish imkonini
beradi, oddiy operatsiyalarni qo‘lda bajarish zaruratini kamaytiradi. Bu fermerlarga o‘z
dalalarida muammoli joylarni aniqlash, o‘simlik kasalligi yoki stress belgilarini erta aniqlash va
o‘z vaqtida chora ko‘rishga yordam beradi. Chorvachilik sohasida raqamli texnologiyalarning
joriy etilishi mahsuldorlik va jarayonlar samaradorligini oshirishda muhim ahamiyat kasb
etmoqda.
Bu maqsadga erishishning asosiy usullaridan biri chorvachilikni boshqarishni
optimallashtirishdir. Kiyinadigan qurilmalar va sensorlar kabi yangi texnologiyalar
fermerlarga real vaqt rejimida hayvonlarning salomatligi, faolligi va ovqatlanishini doimiy
ravishda kuzatib borish imkonini beradi. Masalan, Allflex’s SenseHub kabi qurilmalar
sigirlarning tana harorati, faolligi, dietasi va hatto homiladorlik bosqichi haqida ma’lumotlarni
to‘playdi.
Tuproq namligi, yorug‘lik darajasi, harorat va havo namligi kabi parametrlarni aniq
nazorat qilish orqali fermerlar o‘simliklarning o‘sishi va hayvonlar rivojlanishi uchun maqbul
sharoitlarni yaratishi, natijada mahsulotning yuqori sifati va bir xilligini ta’minlashi mumkin.
Masalan, Gollandiyaning Hoogendoorn Growth Management va Wageningen University &
Research (WUR) kompaniyasi tomonidan issiqxona majmualarining iqlim nazorati uchun
ishlab chiqilgan tizim, harorat, namlik, CO2 darajasi va barqarorlik kabi atrof-muhit
parametrlarini doimiy ravishda kuzatib boradi va nazorat qiladi[3]. Ushbu ma'lumotlar tizimi
yordamida isitish, sovutish, ventilyatsiya va yoritish tizimlarining ishlashi avtomatik ravishda
tartibga solinadi, o'simliklar o'sishi uchun maqbul sharoitlar yaratiladi. Hoogendoorn tizimi
`
137
paxtakorlarga issiqxonalarda barqaror va boshqariladigan mikroiqlimni ta'minlash imkonini
beradi, bu esa ekinlar hosildorligini oshirish, mahsulot sifati va samaradorligini saqlashga
yordam beradi.
Resurslarni optimallashtirish: Qishloq xo‘jaligida raqamli resurslar monitoringi va
boshqaruv tizimlarini joriy etish fermerlarga suv va o‘g‘itlar kabi qimmatli resurslardan
foydalanishni yanada aniqroq nazorat qilish va optimallashtirish imkonini beradi. Datchiklar
va avtomatlashtirilgan boshqaruv tizimlari yordamida fermerlar tuproq namligi darajasini,
o‘simliklar tomonidan suv sarfini va suvdan foydalanish samaradorligiga ta’sir etuvchi boshqa
omillarni kuzatishi mumkin.
Axborotdan foydalanish imkoniyatini yaxshilash: Raqamli platformalar va ilovalar
fermerlarning qishloq xo‘jaligining turli jabhalari bo‘yicha dolzarb ma’lumotlarga kirishini
yaxshilashda muhim rol o‘ynaydi. Bu fermerlarga qanday ekinlarni yetishtirish, ularni qachon
ekish va yig‘ib olish, bozor tendentsiyalaridan kelib chiqib ishlab chiqarishni qanday
rejalashtirish haqida to‘g‘ri qaror qabul qilishga yordam beradi. Hindistonda "AgriBolo"
raqamli platformasi fermerlarga qishloq xo'jaligi bozori haqidagi ma'lumotlardan foydalanish
imkoniyatini beradi. Yaxshilangan marketing va sotish: Raqamli vositalar fermerlarning
qishloq xo'jaligi mahsulotlarini sotish va sotish qobiliyatini sezilarli darajada yaxshilaydi.
Mavzuli qatlamlarni hosil qilish jarayonini respublikamizning gidrologik mazmunga ega
kartalarini tuzish misolida ko‘rib chiqamiz. – Alohida qiymatlar usulida karta tuzishda
MapInfo
nuqtali, chiziqli va maydonli obyektlarni mavzu bo‘yicha ajratish imkonini beradi. Buning
uchun jadvalda berilgan maydon ko‘rinishga ega bo‘lgan alohidagi qiymatlar tanlanadi. Dastur
har bir qiymatga mos keluvchi rangni tanlaydi. Zarur bo‘lganda, foydalanuvchining hoxishiga
qarab rang o‘zgartiriladi. Bu usul o‘simlik, tuproq, yer sifati, qiyaliklar ekspozitsiyasi, siyosiy-
ma’muriy va boshqa kartalarni tuzishda qo‘llaniladi.
"Nuqtalar zichligi" "Plotnost tochek" usuli kartada ayrim hudud tarkibida tarqalgan
obyektlarning qiymatini ifodalashda qo‘llaniladi. Har bir hudud ichidagi nuqtalarning umumiy
soni shu hududga tegishli bo‘lgan obyektning qiymatini bildiradi. Usuldan shuningdek, qishloq
xo‘jaligi, ekinlar maydoni, chorvachilik va boshqa kartalarni yaratishda foydalansa bo‘ladi.
`
138
O’zbekiston tuproqlari GIS haritasi.
O’zbekiston qishloq ho’jalik ekin yerlari.
`
139
References:
1.
Sulaymonov, J. B. O. G. L., Yuldashev, A. E. O. G. L., & Nishonqulov, S. F. O. G. L. (2021).
Gidrologik modellashtirish bilan Geografik axborot tizimlari (GIS) integratsiya. Science and
Education, 2(6), 239-246.
2.
Sulaymonov, J. B. O., Nishonqulov, S. F. O., & Gofurov, M. R. (2021). GEOGRAFIK AXBOROT
TIZIMLARI VA AMALIY IQTISODIYOT: POTENTSIAL ARIZALAR VA HISSALARNI DASTLABKI
MUHOKAMALARI. Scientific progress, 2(2), 1371- 1377
3.
Nishonqulov, S. F. O., Rajabboyev, B. O. O., & Mamasoliyev, J. O. O. (2021). IQTISODIYOT
VA UNING TARMOQLARINI RAQAMLASHTIRISH. IQTISODIYOT SOHASIGA RAQAMLI
TEXNALOGIYALARNI OLIB KIRILISHI. Scientific progress, 2(3), 825-831.
4.
Farxodjon ogli, N. S., & Odil ogli, R. B. (2021). Raqamli iqtisodiyot almashinuvining
resurslar sarfiga sakkizta tasiri. BOSHQARUV VA ETIKA QOIDALARI ONLAYN ILMIY JURNALI,
1(1), 53-56.
5.
Bababekova D.Sh. Raqamli iqtisodiyotni respublikada rivojlantirish omillarini
takomillashtirish yo‘nalishlari. Monografiya.-Toshkent: “Iqtisod-moliya” nashriyoti. 2022. – B.
102.
