`
116
BOSHLANGICH SINF O'QUVCHILARIDA MANTIQIY FIKRLASHNI MASALALAR
YECHISH ORQALI RIVOJLANTIRISH
Babayeva M.
Abdullayeva D.
Termiz iqtisodiyot va servis universiteti
“Maktabgacha va boshlang‘ich ta’lim” kafedrasi o‘qituvchisi,
Boshlang‘ich ta’lim yo‘nalishi talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14862581
Annotatsiya.
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida mantiqiy fikrlashni rivojlantirish bugungi
ta’lim tizimida muhim yo‘nalishlardan biri hisoblanadi. Chunki mantiqiy fikrlash nafaqat
matematika fanida, balki barcha hayotiy muammolarni hal qilishda ham katta rol o‘ynaydi.
Ushbu maqolada mantiqiy fikrlashni rivojlantirishning nazariy asoslari, metodlari va
masalalar yechish orqali uni shakllantirish yo‘llari ko‘rib chiqiladi.
Tayanch so‘zlar:
mantiqiy fikrlash
,
masala, matematika, fikrlash, muammoli masalalar
,
fizika, informatika, o‘quvchi, o‘qituvchi, metod.
Mantiqiy fikrlash insonning hayotda duch keladigan turli muammolarni hal qilishda
muhim rol o‘ynaydi. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida mantiqiy fikrlashni rivojlantirish
quyidagi jihatlariga ko’ra muhim sanaladi: o‘quvchilarda mustaqil fikrlash, analiz qilish,
xulosa chiqarish va muammolarni hal qilish, ijodiy tafakkurini kengaytirish qobiliyatlarini
shakllantirish, muammoni chuqur tushunish va tahlil qilish ko‘nikmalarini shakllantirish,
ijodiy yondashuvni rivojlantirish, xotira va diqqatni mustahkamlash, matematika va boshqa
fanlarga bo‘lgan qiziqishni oshirishga yordam beradi.
Bu jarayonda matematik va mantiqiy masalalar asosiy vositalardan biri hisoblanadi.
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari hali abstrakt tafakkurga to‘liq ega emas, shuning uchun ularga
masalalar orqali real hayotiy holatlarni tushuntirish juda muhim. O‘quvchilar masala ustida
ishlash jarayonida quyidagi ko‘nikmalarga ega bo‘ladilar - o‘xshashlik va farqlilikni ko‘rish,
analiz va sintez qilish, o‘zaro aloqalarni tushunish, kreativ yondashish. Maktab dasturida
mantiqiy fikrlashni rivojlantirish uchun turli masala turlari ishlatiladi. Quyida ular bilan
batafsil tanishamiz.
Qiziqarli mantiqiy masalalar
- bunday masalalar oddiy matematik hisob-kitoblarni
emas, balki tahlil qilish va noan’anaviy fikrlashni talab qiladi.
1-masala:
Besh aka-uka bor: Alisher, Dilshod, Kamol, Baxtiyor va Sardor. Sardor eng
kichigi, Baxtiyor eng kattasi emas. Dilshod Kamoldan kattaroq. Ular kimdan katta yoki
kichikligini aniqlang.
Javob:
Baxtiyor > Dilshod > Kamol > Sardor.
Hayotiy masalalar -
bolalar hayot bilan bog‘liq mantiqiy masalalarni yechganlarida,
ular real muammolarni tushunishga o‘rganadilar.
2-masala:
Bir dehqon bo‘rini, echkini va karamni daryo bo‘ylab olib o‘tmoqchi. Ammo u
qayiqqa faqat bittadan narsa sig‘dira oladi. Agar bo‘ri bilan echkini birga qoldirsa, bo‘ri
echkini yeydi. Agar echki bilan karamni birga qoldirsa, echki karamni yeydi. Dehqon ularni
qanday qilib xavfsiz olib o‘tishi kerak?
Javob:
1. Dastlab echkini olib o‘tadi va daryoning narigi tomoniga qoldiradi.
2. So‘ng bo‘rini olib o‘tadi, lekin uni qoldirib, echkini qaytib olib keladi.
`
117
3. Karamni olib o‘tadi va bo‘ri bilan qoldiradi.
4. Oxirida yana echkini olib o‘tib, hammasini xavfsiz yetkazadi.
Geometrik va fazoviy tafakkurni rivojlantiruvchi masalalar -
bu turdagi masalalar
bolaning shakl, o‘lcham va joylashuvni tushunish qobiliyatini oshiradi.
3-masala:
Bir kvadratning 4 burchagini kesib tashlasak, nechta burchak hosil bo‘ladi?
Javob:
4 burchakni kesib tashlaganda, 8 ta burchak hosil bo‘ladi.
Sonlar va qatorlar bilan bog‘liq masalalar -
Sonlar ketma-ketligini to‘g‘ri tushunish va
uning qonuniyatini topish mantiqiy tafakkurni rivojlantirishga yordam beradi.
4- masala:
2, 6, 12, 20, ?, 42 – qatordagi noma’lum sonni toping.
Javob:
30 (har bir keyingi son oldingiga 4, 6, 8, 10 qo‘shish orqali hosil bo‘lgan).
Mantiqiy fikrlashni rivojlantirish uchun masalalarni turli usullarda berish mumkin:
Guruhli faoliyat – bolalar birgalikda masalani tahlil qilib, muhokama qilib yechishadi. Rol
o‘ynash – masalalar hayotiy vaziyatlarga moslab beriladi. Vizual materiallardan foydalanish –
rasmli yoki grafik shakldagi masalalar bolalar uchun tushunarli bo‘ladi. O‘yin shaklidagi
topshiriqlar – masalalar interaktiv tarzda berilganda bolalar ishtiyoq bilan qatnashadilar.
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilariga mantiqiy masalalarni o‘rgatishda ustozlarga ancha qo‘l
keladigan metodlarni ko‘rib chiqamiz: “Kichik tadqiqotchi” metodi - o‘quvchidan kreativ
fikrlashni talab qiladi. Yangi bilimlar olish maqsadida o‘quvchi o‘zi masala tuzish va uni hal
qilish yo‘llarini izlaydi. O‘qituvchi tomonidan beriladigan ijodiy-amaliy topshiriqlar ham hech
qanday yordam va namunaga asoslanmagan holda bajariladi. Mazkur metodning ustunligi
shundaki, o‘quvchilarning bilish faoliyatini bosqichma-bosqich faollashtirish nazarda tutilgan
hamda unda o‘quvchilarning qobiliyatlarini rivojlantirishga va o‘quv faoliyati tarkibida
tadqiqotchilik unsurlari bo‘lishi zarurligiga e’tibor berilgan. O‘qituvchi mavzuni yoritmaydi.
Bunda mavzuga oid masala sinfga tashlanadi. Uni o‘quvchilar kichik guruhlarda muhokama
qilish jarayonida “tadqiqot” o‘tkazadilar va o‘z xulosalarini chiqaradilar va o‘qituvchi
yordamida umumlashtiriladi.
“Qiziqarli suhbat” metodi - o‘quvchini o‘ylashga, tafakkur etishga undash hamda tez,
izchillik va qiziqarli bo‘lishi bilan ahamiyatlidir. Qiziqarli suhbat ham o‘qituvchi va
o‘quvchining dialog munosabatiga asoslanadi. Biroq qiziqarli suhbat o‘quvchining mustaqil
fikrlashiga yo‘naltirilgan savollarga o‘quvchilarni javob topishga undaydi yoki boshqa o‘quv
materiallarini tayyor javoblar asosida emas, balki qiziqarli savollar orqali o‘quvchilarga
yondashadi. O‘quvchilar qiziqarli suhbat davomida o‘z bilimlarini bir qadar amaliy tatbiq
etishga undaydi.
“Rayting” metodida barcha g‘oya, fikrlar yozma bayon etiladi. Bu esa o‘z fikr va
g‘oyalarini yozib bayon etishga qiynalayotgan ba’zi o‘quvchilar uchun juda foydalidir. Qiziqarli
suhbat metodi singari o‘quvchilarning fikrlashini rivojlantirishga xizmat qiladi. O‘quvchilar
tomonidan ilgari surilgan fikrlarni ekranga yozish orqali tushuntiriladi. Qiziqarli fikrlarni
keyinroq o‘rganish tavsiya etiladi. Bu metoddan foydalanilganda muammoni yechish
variantlari imkon qadar ortadi.
4-sinf Matematika darsligidagi ayrim mantiqiy masalarni ko’rib chiqaylik.
5-masala.
Jasur poyezdda ketayotib, telegraf ustunlarini sanay boshladi. U 10 ta ustunni
sanadi. Agar ustunlarning orasi 50 m boʻlsa, bu vaqtda poyezd qancha masofani bosib oʻtgan?
`
118
Yechish:
Telegraf ustunlari orasidagi masofa 50 m, Jasur esa 10 ta ustunni
sanagan.Lekin, e’tibor bering: 10 ta ustun 9 ta oraliq hosil qiladi.Shuning uchun poyezd bosib
o‘tgan masofa quyidagicha hisoblanadi;
4*50=450
Javob:
Poyezd 450 metr masofani bosib o‘tgan.
6-masala.
5 qop unning birgalikdagi massasi 100kg. Birinchi va ikkinchi qoplarning
birgalikdagi massasi 52kg. Ikkinchi va uchinchi qoplarniki 43kg. Uchinchi va toʻrtinchi
qoplarniki 34kg. Toʻrtinchi va beshinchi qoplarniki esa 30kg. Har bir qopning massasi qancha?
Yechish:
Berilgan ma'lumotlarga asoslanib, har bir qopning massasini topamiz.
Quyidagi tenglamalarni tuzamiz:
1. Barcha qoplarning massasi:
a + b + c + d + e = 100
a + b = 52
b + c = 43
c + d = 34
d + e = 30
Endi bu tenglamalar asosida har bir qopning massasini topamiz.
1-qadam: Barcha tenglamalarni qo‘shamiz
(a + b) + (b + c) + (c + d) + (d + e) = 52 + 43 + 34 + 30
a + 2b + 2c + 2d + e = 159 ]
Birinchi tenglamadan foydalanamiz:
a + b + c + d + e = 100
Bu ikkita tenglamani ayiramiz:
(a + 2b + 2c + 2d + e) - (a + b + c + d + e) = 159 - 100
b + c + d = 59 ]
2-qadam: b + c + d = 59 ni ishlatamiz
Oldingi tenglamalar orasidan b + c = 43 bor edi, undan d ni topamiz:
d = 59 - 43 = 16
Endi, d + e = 30 dan E ni topamiz:
e = 30 - 16 = 14
3-qadam: Qolgan qiymatlarni topamiz
c + d = 34, d = 16 → c = 34 - 16 = 18
b + c = 43, c = 18 → b = 43 - 18 = 25
a + b = 52, b = 25 → a = 52 - 25 = 27
Javob:
a = 27 kg, b = 25 kg, c = 18 kg, d = 16 kg, e = 14 kg.
7-masala
Shifoxonaga bir necha bemorni yotqizish kerak. Agar har bir palataga 3
kishidan joylashtirilsa, hamma palatalar to‘lib, 5 kishi yo‘lakda qoladi. Agar har bir palataga 4
kishidan joylashtirilsa, 2 ta palata bo‘sh qoladi. Shifoxonada nechta palata va nechta bemor
bor?
Yechim:
Palatalar sonini x, bemorlar sonini y deb belgilaymiz.
1. Birinchi shart bo‘yicha tenglama:
y = 3x + 5
y = 4(x - 2)
`
119
Bu tenglamalar sistemasini yechamiz:
3x + 5 = 4(x - 2)
Tenglamani ochamiz:
3x + 5 = 4x - 8
Endi x ni topamiz:
3x - 4x = -8 - 5
-x = -13
x = 13
Endi y ni topamiz:
y = 3(13) + 5 = 39 + 5 = 44
Javob:
Shifoxonada 13 ta palata va 44 ta bemor bor.
Xulosa
. Boshlang‘ich sinflarda mantiqiy masalalarni qo‘llash o‘quvchilarning fikrlash
qobiliyatini rivojlantirish, mustaqil va ijodiy yechim topish ko‘nikmalarini shakllantirishda
muhim ahamiyatga ega. Bu masalalar bolalarning matematik savodxonligini oshirish bilan
birga, hayotiy vaziyatlarni tahlil qilish va ularga to‘g‘ri yechim topish qobiliyatini ham
rivojlantiradi. Shuning uchun, ta’lim jarayonida mantiqiy masalalardan samarali foydalanish
muhim ahamiyat kasb etadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
Axmedov, N. Matematika o‘qitish metodikasi. Toshkent: O‘zbekiston Milliy
Ensiklopediyasi. 2019 y.
2.
Vygotskiy. L. S. Maktabgacha yoshdagi bolalarning aqliy rivojlanishi. Moskva:
Pedagogika. 1986 y.
3.
Davletshin. M. R. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining mantiqiy tafakkurini rivojlantirish
usullari. Pedagogik tadqiqotlar jurnali, 3(2), 45-60. 2020 y.
4.
Piaget. J. The Origins of Intelligence in Children. New York: International Universities
Press. 1952 y.
5.
Muminov. A. Matematika va mantiq fanlari orqali bolalarning fikrlash qobiliyatini
shakllantirish. Toshkent: O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi.
6.
Shodmonqulov. S. O‘quvchilarning kreativ fikrlash qobiliyatini rivojlantirishda
innovatsion yondashuvlar. O‘zMU Ilmiy axborotnomasi, 4(1), 78-90.
7.
4-sinf matematika darsligi 2-qism “Aralash kasrlarni qo’shish” 68-bet 2023 y.
8.
Usmonova M. “Boshlang’ich sinf o’quvchilarida mantiqiy fikrlash va tahlil qilish
ko’nikmalarini shakllantirish” 147-bet.
