`
110
ARAB TILINING MILLIY O‘ZLIKNI SHAKLLANTIRISHDAGI IDEOLOGIK
AHAMIYATI
Muhitdinov Akbarali Nuritdin o‘g‘li
akbaralinurulloh@gmail.com
+998888327700
https://doi.org/10.5281/zenodo.14858542
Kalit so‘zlar:
Til, millat, milliy identifikatsiya, til ideologiyasi, til identifikatsiyasi, arab
identikligi, identifikatsiya.
Annotatsiya:
Arab tili mafkurasi Arab dunyosida, ayniqsa, ma’naviyat va milliylik bilan
bog‘liq muammolarga duch kelganda, milliy identifikatsiya shakllanishiga qanday ta’sir
ko‘rsatishi yoritiladi. Tadqiqotimiz Arab jamiyatida kuzatilayotgan beqarorlikka sabab
bo‘luvchi omillarni qayta talqin qilish hamda bu jarayonning Yaqin Sharq davlatlarida
so‘zlashuv tiliga ta’sirini o‘rganishga qaratilgan. Adabiy arab tilining arab milliy
identifikatsiyasini shakllantirishdagi ahamiyati uning ramziylik, kommunikatsiya va
ta’sirchanlik jihatlarida ko‘rinadi. Yaqin Sharq va Shimoliy Afrika mamlakatlarida adabiy arab
tili milliy va guruh identifikatsiyasini shakllantirishda muhim rol o‘ynaydi. Shuningdek, u til
ishlatilishi va unga doir qoidalar hamda tamoyillarga ham ta’sir qiladi. Ushbu maqolaning
asosiy e’tibori arab tilining o‘zini arab deb biladigan shaxslar uchun qanchalik ahamiyatli
ekanligini ta’kidlashga qaratilgan. Shuningdek, arab tili arablar tomonidan G‘arb
mamlakatlarining madaniy va siyosiy tahdidlariga qarshi turish vositasi sifatida qo‘llanilishini
tushuntiradi.
ИДЕОЛОГИЧЕСКОЕ ЗНАЧЕНИЕ АРАБСКОГО ЯЗЫКА В ФОРМИРОВАНИИ
НАЦИОНАЛЬНОЙ ИДЕНТИЧНОСТИ
Мухитдинов Акбарали Нуритдин угли
akbaralinurulloh@gmail.com
+998888327700
Ключевые слова
: язык, нация, национальная идентификация, языковая
идеология, языковая идентификация, арабская идентичность, идентификация.
Аннотация
: В статье рассматривается, как языковая идеология арабского языка
влияет на формирование национальной идентичности в арабском мире, особенно в
условиях духовных и национальных вызовов. Исследование направлено на
переосмысление факторов, вызывающих нестабильность в арабском обществе, а также
на изучение влияния этого процесса на разговорный язык в странах Ближнего Востока.
Значимость литературного арабского языка в формировании арабской национальной
идентичности проявляется в его символической, коммуникативной и воздействующей
функциях. В странах Ближнего Востока и Северной Африки литературный арабский
язык играет важную роль в формировании национальной и групповой идентичности, а
также влияет на правила и принципы его использования. Основное внимание в данной
статье уделяется значимости арабского языка для людей, идентифицирующих себя как
арабы. Кроме того, исследуется его использование арабами в качестве инструмента
противодействия культурным и политическим угрозам со стороны Запада.
THE IDEOLOGICAL SIGNIFICANCE OF THE ARABIC LANGUAGE IN SHAPING
`
111
NATIONAL IDENTITY
Mukhitdinov Akbarali Nuritdin ugli
akbaralinurulloh@gmail.com
+998888327700
Keywords
: language, nation, national identification, language ideology, language
identity, Arab identity, identification.
Abstract
: This article explores how the ideological significance of the Arabic language
influences the formation of national identity in the Arab world, particularly in the face of
challenges related to spirituality and nationalism. The study focuses on reinterpreting the
factors contributing to instability in Arab societies and examining how this process affects
spoken language in Middle Eastern countries. The importance of Classical Arabic in shaping
Arab national identity is reflected in its symbolic, communicative, and influential functions. In
the Middle East and North Africa, Classical Arabic plays a crucial role in forming both national
and group identities and also affects the rules and principles of language usage. The primary
focus of this article is to emphasize the importance of the Arabic language for individuals who
identify as Arabs. Additionally, it explores how Arabic serves as a means for Arabs to resist
cultural and political threats from Western countries.
KIRISH
Bizning o‘zaro bog‘langan dunyomiz sharoitida siyosiy realizm maktabi til va milliy
identifikatsiyaning davlat rivojlanishidagi muhim rolini ta’kidlaydi. Til yillar davomida
mamlakat madaniyatiga ta’sir ko‘rsatib, boshqa omillar bilan birga millatni shakllantiradi.
Mintaqadagi davlatlar o‘rtasidagi kuch uchun kurash kuchaygan hamda global kuchlarning
arab davlatlarini madaniyat, siyosat va din asosida kelishmovchiliklar yaratish orqali nazorat
qilishga bo‘lgan urinishi ortgan bir paytda, arab mafkurasi va arab millatchiligi tushunchalari
ommalashdi. Til va madaniyatning ahamiyati arab millatini shakllantirish va rivojlantirishdagi
o‘rnida namoyon bo‘ladi.
Adabiy arab tili mafkuraviy va ramziy mohiyatga ega bo‘lsa, arab dunyosidagi shevalar
faqat muloqot vositasi sifatida ko‘riladi. Adabiy arab tili asrlar davomida saqlanib qolgan va
barcha arab mamlakatlarida bir xil tushuniladigan til bo‘lib qolmoqda, holbuki, shevalar
turlicha. Arab tilining milliy identifikatsiyadagi mafkuraviy rolini o‘rganish va tarixiy hamda
zamonaviy amaliyotlarga nazar tashlash orqali arab tili arablar uchun qanchalik muhim ekani
va u madaniy va siyosiy identifikatsiyaga qarshi kurash vositasi sifatida qanday
qo‘llanilayotgani yaqqol ko‘rinadi.
Arab milliy identifikatsiyasini belgilovchi omillar til, din, tarixiy omillar va umumiy
milliy ong bo‘lib, ular muqaddaslik tushunchasi bilan bog‘liqdir. Arablar uchun muqaddaslik
tushunchasi yevropaliklarga nisbatan chuqurroq va hissiyotga boyroqdir. Arab olimi Majid
ibn Ja’far al-G‘amdi til ongi va milliy ong bir-biri bilan chambarchas bog‘liq ekanligini
ta’kidlaydi. Unga ko‘ra, tilni rivojlantirish uning funksiyalarini kengaytirishsiz imkonsizdir. U
tilning millatni saqlab qolishdagi muhim rolini alohida qayd etadi. Bundan tashqari, arab
milliy ongining geosiyosiy ma’nosi bor. Arab milliy va diniy ongini G‘arb e’tibordan chetda
qoldirishi yoki ta’qib qilishi mumkin, ba’zan esa uni qo‘llab-quvvatlagan holatlar ham bo‘lgan.
Masalan, XX asr boshlarida Usmonli imperiyasiga qarshi yuritilgan kampaniya vaqtida
`
112
shunday bo‘ldi. Lingvist va faylasuf olimlar uch ming yil davomida til va tafakkur muammosi
bilan shug‘ullanib kelmoqda. Ularning umumiy xulosasi shuki, til inson madaniyati va milliy
identifikatsiyasi bilan uzviy bog‘liqdir.
Arab identifikatsiyasi va milliy identifikatsiya tushunchalari arab birligi g‘oyasi asosida
shakllanadi. Milliy identifikatsiya insoniy identifikatsiyaning ajralmas qismidir. U millat, vatan
va madaniy makonga tegishlilik hissida namoyon bo‘ladi. Milliy identifikatsiyaning
shakllanishida til eng muhim rolni o‘ynaydi. Ibrohim Zayd Kilani arab madaniyatidagi
o‘zgarishlarni buzilish jarayoni bilan izohlaydi. So‘nggi yuz yilda ba’zi arab Mag‘rib
mamlakatlarida arab tilining mavqei pasaygan. Mahalliy arab elita vakillari, Britaniya va
Fransiya mustamlaka ma’muriyatlari, hamda ayrim arab hamkorlar bu jarayonda faol ishtirok
etgan. Arablar islom dinini an’anaviy din sifatida saqlab qolgan bo‘lsalar-da, Yevropa tillarini
qabul qilishgan. Shimoliy Afrika arab mamlakatlarida ingliz va fransuz tillari arab ziyolilari
orasida keng tarqalgan. Shunga qaramay, ommaviy axborot vositalari rivojlanishi natijasida
bir qator arab mamlakatlarida savodxonlik va ta’lim darajasi oshdi.
Arab mamlakatlari va hududlaridagi shevalar orasidagi tafovutlarni bartaraf etish
muammosi hanuz to‘liq hal etilmagan. Arab mamlakatlari umumiy adabiy tilni rivojlantirishga
yetarlicha e’tibor qaratmagan. Zamonaviy arab tilida turli shevalar mavjud bo‘lsa-da, diniy
jamoatchilik tushunchasi shartli xarakterga ega. Arab milliy ongi qadriyatlarga asoslanadi. Tor
professional guruhlar tomonidan ishlatiladigan yevropa tillarining mavjudligi adabiy arab
tilining davlat tili sifatidagi mavqeiga salbiy ta’sir ko‘rsatmaydi.
Rossiyalik olim Y.G. Safiullin tilning yozma shakli va adabiyot muayyan millat
shakllanishida ishtirok etib, uni ajralmas komponentga aylantirishini ta’kidlaydi. Uning fikriga
ko‘ra, til va adabiyot millatning shunchaki aks ettiruvchisi emas, balki millatning o‘zi bilan bir
butundir. Bir millatning ma’naviy olamini idrok etishga intilganda, biz ushbu olamni o‘z
ongimizda yaratamiz, bunda asosan ushbu millatning adabiyoti va tiliga tayangan holda,
natijada ular shunchaki aks ettiruvchi emas, balki bizning tasavvurlarimiz uchun asosiy
manbaga aylanadi.
Hozirgi arab davlatlarining ko‘pchiligini tashkil qiluvchi keng hududlarning tub aholisi
bo‘lgan etnik va lingvistik jihatdan arablashgan xalqlarning assimilyatsiyasi natijasida
zamonaviy arab davlatlarining aholisi shakllandi. Ushbu jarayon turli xil kelib chiqishga ega
bo‘lgan xalqlarning ishtirokida kechgan epik jarayondir. Hozirgi Jazoir, Tunis va
Marokashning arabcha so‘zlashuvchi aholisi asosan Shimoliy Afrikaning arab va barbar aholisi
avlodlaridir.
Abdulaziz ad-Duriyning fikriga ko‘ra, "arab" atamasi miloddan avvalgi IX asrda paydo
bo‘lgan. Bu atama bilan qadimgi ossuriylar Yevfrat daryosi va Aqaba ko‘rfazi orasidagi Suriya
cho‘lida yashovchi badaviy qabilalarni atashgan. Arablar o‘zlarini yagona arab etnik jamoasiga
emas, balki o‘zlarining kelib chiqishiga ko‘ra bog‘liq bo‘lgan urug‘, qabila yoki qabilaviy
guruhga mansub deb bilishgan. Arab qabilalarining birlikka intilishining sabablaridan biri
tilning nisbiy bir xilligi va o‘zaro tushunish imkoniyatining mavjudligi edi. Bu, ularning o‘z
atrofidagi, tushunarsiz tillarda so‘zlashuvchi xalqlardan farqli ekanligini anglashlariga olib
kelgan.
Turli xil etnomadaniy qatlamlarning qo‘shilishi natijasida arab xalqining
identifikatsiyasi shakllanishi uzoq tarixiy davr talab qildi. Bu jarayonda arablar o‘z madaniy
`
113
darajasi yuqori bo‘lgan turli xalqlar bilan aloqa qilishgan, jumladan, Vizantiyaliklar, Forslar,
Himyarliklar yoki Arabiston yarim orolining janubidagi habashiylar.
Arabiston yarim orolining markazida yashagan badaviy qabilalarining ildizlariga borib
taqaladigan xalqning rivojlanishi ularning etnik identifikatsiyasining shakllanishi va namoyon
bo‘lishi bilan belgilangan. Islomning tarqalishi, ko‘chmanchi qabilalarning birlashuvi va harbiy
yurishlar natijasida yuksak madaniyatga ega hududlarni egallash arablarning siyosiy va
iqtisodiy jihatdan kuchayishiga olib keldi.
Arablar va ularning milliy o‘ziga xosligini shakllanishi
Arablarning turli xalqlar, jumladan, ijtimoiy tuzilishi va madaniyati yuqori darajada
bo‘lgan Vizantiya, Fors, Himyar va Janubiy Arabistonning Habashiston xalqlari bilan
muloqotda bo‘lishi uzoq tarixiy davrni talab qildi. Markaziy Arabiston cho‘llarida yuruvchi
qabilalarga mansub bo‘lgan xalqning rivojlanishi ularning etnik o‘zligini shakllantirish va
namoyon etish bilan belgilandi.
Islomning tarqalishi, ko‘chmanchi qabilalarning birlashuvi, harbiy g‘alabalar va yangi
qabul qilingan dinning tantanasi madaniy jihatdan rivojlangan qishloq xo‘jaligi hududlariga
bostirib kirish bilan kechdi. Bu davrga kelib, arablarning hayot tarzi urush, savdo va moliyaviy
operatsiyalar uchun to‘liq tayyor edi.
Ko‘chmanchi jangchilar, otliqlar va savdogarlar orasida Islomning tarqalishi arab
dunyosi uchun ilgari kam ma’lum bo‘lgan keng tarixiy maydonni ochib berdi. Arab fathlari
kengaygani sari arablar o‘zaro mustahkamlanib, bosib olingan hududlardagi qadimiy xalqlar
bilan aralashib ketdilar. Bu xalqlar Islomni qabul qilib, arab tilini o‘rganib, yangi arab etnik
guruhini shakllantirdi.
Shu munosabat bilan arab yozuvchisi Wattar at-Tohir o‘zining «Zilzila» romanida
shunday yozadi: «Yaman yoki Hadramavt, Hira yoki Najd, Tihama yoki Hijoz – hamma joyda
arablar o‘z ajdodlariga yoki arablar bilan aralashib ketgan xalqlarga borib taqaladi. Biz
Jazoirda arablarmiz, lekin arab emasmiz, biz finikiyalikmiz, lekin finikiyalik emasmiz, biz
vizantiyalikmiz, lekin vizantiyalik emasmiz, biz barbarlarmiz, lekin barbar emasmiz».
Bu etnik xususiyat arab tilining tarqalishi bilan bog‘liq uzoq tarixni o‘z ichiga oladi. Arab
tilining rivojlanishi tillarning aralashuvi va o‘zaro ta’siri, arab tilining bosib olingan
hududlardagi mahalliy og‘zaki va adabiy tillarga qarshi kurashi natijasida shakllangan.
Muhammad al-Minjiy as-Sayyadi ta’kidlashicha, arab etno-lingvistik jamoasining
mavjudligi nafaqat arablar orasida, balki atrofdagi xalqlar orasida ham mustahkamlanib bordi.
Bu jarayonda til omili asosiy rol o‘ynadi. Arab adabiy tilining nisbatan birligi va og‘zaki
tillarning o‘zaro yaqinligi arablarning milliy o‘zligini shakllantirishga yordam berdi.
Arab tili va milliy uyg‘onish
XIX asr oxiri va XX asr boshlarida arab dunyosi Usmonlilar, fransuz va ingliz imperiyalari
tomonidan boshqarilgan. Arab tiliga bo‘lgan tahdid va shu orqali arab milliy o‘zligiga bo‘lgan
xavf arab olamida milliy o‘zlikni saqlashga bo‘lgan qiziqishni kuchaytirdi.
Usmonlilar imperiyasi VII asrdan boshlab arab mamlakatlari hududini boshqargan va
arab tili rasmiy va milliy til hisoblangan. Biroq XIX asr oxirida Usmonlilar imperiyasi o‘z
hukmronligining Islomiy asoslaridan voz kechib, sekulyarizmni qabul qilganidan so‘ng, turk
tilini ulug‘lash va arab hududlarida, xususan, Suriya, Livan, Falastin va Iordaniyada ta’lim
tizimida turk tilini joriy qilishga urindi. Bu esa arab ziyolilari va olimlarining noroziligiga
`
114
sabab bo‘ldi. Ular arab tiliga qilingan bu hujumni arab milliy o‘zligiga qilingan hujum deb
bildilar.
Arab mutafakkirlari milliy o‘zlik konsepsiyasini muhokama qila boshladilar. Ular arab
birliklari orqali arab sivilizatsiyasining to‘rt asrlik Usmonli hukmronligi va Yevropa
mustamlakachiligi davrida uzilgan tabiiy rivojlanish jarayonini tiklash mumkinligiga ishonch
bildirdilar.
Pan-arabizm tushunchasi mustamlakachilik tizimlarining qulash sharoitida arab milliy
o‘zligini izlash jarayonida shakllandi. Ushbu harakatlar siyosiy emas, balki madaniy milliy
o‘zlikka asoslangan edi. Arab tili bu jarayonda mafkuraviy va ramziy jihatdan asosiy omil
sifatida maydonga chiqdi.
Arab tili va mustamlakachilik siyosati
Xuddi shunday, arab dunyosining boshqa mintaqalarida ham milliy va madaniy o‘zlikka
qilingan hujum til vositasida amalga oshirildi. Jazoirda fransuz mustamlakachiligi natijasida
fransuz tili rasmiy til sifatida joriy etildi. Fransuz hukumati arab tilining din, jamiyat va arab
xalqining birligini saqlashdagi markaziy rolini tushungan holda, uni yo‘q qilishga harakat
qildi.
Xuddi Usmonlilar Suriyada, Misrda, Jazoirda, Falastinda va Iordaniyada qilganidek,
fransuz hukumati ham ta’lim tizimiga fransuz tilini kiritib, boshlang‘ich maktablarda arab
tilidan foydalanishni taqiqladi. Bu harakat arablar orasida milliy harakatlarning paydo
bo‘lishiga sabab bo‘ldi.
Biroq Mag‘rib mamlakatlarida olib borilgan «fransuzlashtirish» siyosati va ta’lim
tizimida amalga oshirilgan ikki tillilik tamoyili psixologik oqibatlarga olib keldi. O‘quvchilar
diniy fanlar, falsafa va adabiyotni bir tilda o‘qib, tabiiy fanlarni esa boshqa tilda o‘rganganligi
sababli, ularning ongida nomutanosiblik vujudga keldi.
Arab yetakchilari milliy o‘zlik g‘oyasini Islom va arab tili asosida shakllantirib, «Islom –
bizning dinimiz, arab tili – bizning tilimiz» degan shiorlarni ilgari sura boshladilar.
Mustaqillikka erishganidan so‘ng, arab mamlakatlari o‘z konstitutsiyalarida arab tilini rasmiy
va milliy til sifatida belgilab qo‘ydilar.
Arab tili va zamonaviy tahdidlar
Hozirgi vaqtda Fors ko‘rfazi davlatlarida (Saudiya Arabistoni, Birlashgan Arab
Amirliklari, Quvayt, Qatar, Bahrayn va Ummon) arab tilining ahvoli tashvishlanarli.
Hududdagi arab bo‘lmagan muhojirlar sonining ko‘pligi (ba’zi joylarda 65% gacha yetishi)
arab tiliga tahdid soluvchi pidjin arab tilining paydo bo‘lishiga olib keldi.
Bu borada ko‘plab taniqli arab yozuvchilari va olimlari arab tilini va milliy o‘zlikni
himoya qilish uchun qonunlar va tizimlarni joriy qilish zarurligini ta’kidlamoqdalar. Saudiya
Arabistonida olimlar va diniy arboblar arab tilini milliy o‘zlik sifatida himoya qilishga oid
asarlar va ma’ruzalar bilan chiqmoqdalar. Birlashgan Arab Amirliklari hukumati esa pidjin
arab tilidan foydalanishni davlat idoralarida taqiqlovchi qonunni qabul qildi.
XULOSA
Arab tili arab milliy o‘zligini belgilovchi asosiy omil bo‘lib, Islom dini bilan uzviy bog‘liq
holda arab etnik guruhining shakllanishi va birlashishiga xizmat qilgan. Milliy madaniyat va
diniy qadriyatlar arab tilining rivojlanishiga ta’sir qilib, arab milliy uyg‘onishining ajralmas
qismi bo‘lib qolmoqda shu bilan birga Arab tili milliy identifikatsiyaning shakllanishida va
`
115
mustahkamlanishida fundamental omillardan biri bo‘lib, u arab dunyosining tarixiy, madaniy
va siyosiy o‘ziga xosligini belgilovchi asosiy vositadir. Adabiy arab tili yagona lingvistik asos
sifatida arab xalqlarini birlashtirish bilan birga, arab millatchiligi, diniy ong va madaniy
yuksalishning muhim komponenti sifatida xizmat qiladi. Tarixiy jarayonlar shuni ko‘rsatadiki,
arab milliy identifikatsiyasining shakllanishida tilning roli nafaqat kommunikativ vosita
sifatida, balki mafkuraviy va ramziy ma’noda ham beqiyos ahamiyat kasb etadi.
Zamonaviy globalizatsiya sharoitida arab tili milliy o‘zlikni saqlash va mustahkamlashda
strategik qurolga aylanmoqda. G‘arb madaniy va siyosiy ta’siri ortib borayotgan bir paytda,
arab jamoalari uchun adabiy arab tilini rivojlantirish va uni jamiyat hayotida faol qo‘llash
dolzarb masalaga aylangan. Mahalliy shevalarning o‘ziga xosligi saqlangan holda, yagona arab
tili asosida umumiy identifikatsiyani shakllantirish arab dunyosining siyosiy va madaniy birlik
sari intilishini kuchaytiradi.
Shuningdek, arab tilining mafkuraviy jihatlari uning milliy va diniy birlikni
mustahkamlovchi vosita sifatida qanchalik muhim ekanini ko‘rsatadi. Tarix davomida arab tili
arab xalqlari o‘rtasida birlik va birdamlikni mustahkamlab, ularning mustamlakachilik va
tashqi ta’sirlarga qarshi kurashida muhim omil bo‘lib kelgan. Bugungi kunda ham arab tili
milliy o‘zlikni anglatuvchi asosiy faktor sifatida, global maydonda arab madaniyati va
mafkuraviy mustaqilligini himoya qilishning markaziy unsuri bo‘lib qolmoqda.
Kelajakda arab milliy identifikatsiyasining yanada mustahkamlanishi va arab tilli
jamoalararo integratsiyaning kuchayishi arab tilining rivojlanishiga va uning rasmiy, ilmiy
hamda ijtimoiy sohalarda yanada keng qo‘llanilishiga bog‘liq bo‘ladi. Shu bois arab dunyosi
adabiy arab tilini targ‘ib qilish, ta’lim tizimida uning o‘rnini mustahkamlash va uni yosh avlod
ongiga chuqur singdirish orqali o‘zining milliy va madaniy qadriyatlarini saqlab qolish hamda
mustahkamlashga e’tibor qaratishi zarur.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
Ваттар ат-Тахир. Zilzila. Moskva, 1980.
2.
Рейснер Л.И. Sharq jamiyatining geografik kashfiyotlar arafasidagi shakllanishi haqida. -
Moskva, 1983.
3.
Сафиуллин Я.Г. Milliy adabiyot nima? Bahsga taklif // Ural-Volgabo‘yi hududida qiyosiy
adabiyotshunoslik va folklorshunoslik muammolari: maqolalar va materiallar to‘plami. -
Cheboksari: ChGIGN, 2018.
4.
Халидов А.Б. Arab tili - V-XV asrlardagi arab madaniyati tarixi bo‘yicha ocherklar*.
Moskva, 1982.
5.
Шагаль В.Э. Arab mamlakatlari: til va jamiyat. - Moskva: "Sharq adabiyoti" nashriyot
firmasi, 1998.
6.
Bassiouni, R. Arabic Sociolinguistics. Edinburgh: Edinburgh University Press, 2009.
7.
يرودلا، دبع زيزعلا، نيوكتلا يخيراتلا ةملأل ةيبرعلا
(Arab ummatining tarixiy shakllanishi),
Bayrut, 1984.
8.
ديسلا، دومحم دمحا، يف قرط سيردت ةغللا ةيبرعلا
(Arab tilini o‘qitish yo‘llari), 1981.
