`
104
O‘ZBEK VA INGLIZ TILLARIDAGI MAMLAKATSHUNOSLIK TERMINLARINING
LEKSIK-SEMANTIK VA LINGVOMADANIY QIYOSI
Tairova Maxfuza Abdusattorovna
Termiz davlat universiteti tadqiqotchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14858506
Аnnоtаtsiyа.
Mazkur maqolada o‘zbek va ingliz tillaridagi mamlakatshunoslik
terminlarining leksik-semantik va lingvomadaniy o‘ziga xosliklari qiyosiy tahlil qilinadi.
Mamlakatshunoslik terminlari milliy madaniyat, tarix, siyosiy tuzum va ijtimoiy muhit bilan
uzviy bog‘liq bo‘lib, ular lingvistik tadqiqotlarda alohida o‘rin tutadi. Ushbu maqolada
terminlarning kelib chiqishi, shakllanish jarayonlari, milliy va madaniy xususiyatlari, leksik-
semantik qiyoslash usullari hamda tarjima jarayonida yuzaga keladigan muammolar ko‘rib
chiqiladi. Shuningdek, bunday terminlarni o‘qitish, tarjima qilish va amaliy qo‘llashda
lingvomadaniy
faktorlarning
ahamiyati
yoritiladi.
Olingan
natijalar
lingvistik,
madaniyatshunoslik va tarjimashunoslik sohalariga doir ilmiy izlanishlar uchun muhim
nazariy va amaliy ahamiyatga ega.
Kalit so‘zlar
: mamlakatshunoslik, termin, leksik-semantik tahlil, lingvomadaniy qiyos,
o‘zbek tili, ingliz tili, tarjima, madaniy kontekst, terminologiya, qiyosiy lingvistika.
Mamlakatshunoslik terminlari, keng ma’noda, ma’lum bir davlatning siyosiy tuzumi,
iqtisodiy tizimi, ijtimoiy hayoti, tarixi va madaniyatiga doir tushunchalarni ifodalovchi leksik
birliklardir. Bunday terminlar chet tili o‘qitish jarayonida, shuningdek, ilmiy-tarjimaviy ishlar
davomida alohida e’tibor talab qiladi. Sababi, ular nafaqat sof lingvistik ma’lumotni, balki
muayyan xalqning tarixiy, siyosiy va madaniy tajribasini ham aks ettiradi.
O‘zbek va ingliz tillarida mamlakatshunoslik terminlarining shakllanishiga turli tarixiy
davrlar, siyosiy tizimlar va madaniy an’analar ta’sir ko‘rsatgan. O‘zbek tilida mustaqillikdan
keyingi siyosiy-huquqiy islohotlar va xalqaro integratsiya jarayonlari natijasida ko‘plab yangi
terminlar hayotga tadbiq etildi. Ingliz tili esa asrlar davomida shakllangan monarxiya
institutlari, mustamlakachilik davri va turli xorijiy madaniyatlar bilan o‘zaro ta’sirlar sharofati
bilan boy terminologik bazaga ega.
Mazkur maqolada o‘zbek va ingliz tillaridagi mamlakatshunoslik terminlarining leksik-
semantik xususiyatlari va lingvomadaniy qiyosiy tahlili o‘tkaziladi. Terminlarni qiyoslashda
ularning etimologik ildizlari, semantik ko‘lami, tarjima jarayoni va madaniy kontekstdagi
farqlari ko‘rsatib o‘tiladi. Termin – ma’lum bir soha, fan yoki amaliy faoliyat doirasida aniq
tushunchani ifodalovchi so‘z yoki so‘z birikmasidir. Terminlarning asosiy vazifasi – ilmiy yoki
soha doirasidagi aniq ma’noni ixcham hamda aniq ifodalash. Shu sababli terminlar semantik
jihatdan barqarorroq bo‘ladi, emotsional-ekspressiv ma’no yukidan xoli bo‘ladi yoki juda kam
darajada namoyon bo‘ladi.
Mamlakatshunoslik terminlari o‘zida turli sohalarning tushunchalarini jamlaydi. Bu
yerda siyosat, huquq, iqtisodiyot, ijtimoiy munosabatlar, milliy madaniyat va an’analar
birlashadi. Masalan, “parlament”, “senat”, “oliy majlis”, “lordlar palatasi” kabi terminlar
siyosiy-huquqiy tizimga taalluqli bo‘lsa, “Commonwealth” yoki “Hamdo‘stlik” kabi terminlar
tarixiy va madaniy mazmunni o‘z ichiga oladi. Leksik-semantik tahlil terminning lug‘aviy
ma’nosi, turli nutqiy kontekstlarda qo‘llanish xususiyatlari, sinonimik va antonimik
munosabatlari, ko‘p ma’nolilik (polisemantik) hollari kabi omillarni o‘rganishni o‘z ichiga
`
105
oladi. Mamlakatshunoslik terminlari polisemantik bo‘lishi mumkin, chunki ularning ma’nosi
ba’zan tarixiy kontekst yoki siyosiy islohotlar natijasida o‘zgarishi, boyishi yoki torayishi
mumkin. Masalan, ingliz tilidagi “Crown” atamasi bir qarashda “tojlilik” ma’nosini bildirsa-da,
Buyuk Britaniya konstitutsiyaviy huquqida u “monarxiya instituti va davlat” degan keng
ma’noni ham anglatadi. O‘zbek tilida esa “Oliy Majlis” termini “hokimiyat” mazmunini
bildiradi, lekin u parlament institutining xususiyatlarini ham ifodalaydi. Lingvomadaniy qiyos
bir tilning leksik birliklarini, xususan, terminlarini boshqa tildagi mos terminlar bilan
qiyoslash va ularning orqasida turgan madaniy kontekstni ochib berishdan iborat. Bu jarayon
terminlarning faqat semantik jihatidan emas, balki ular bog‘liq bo‘lgan tarixiy, siyosiy,
huquqiy, ijtimoiy va madaniy an’analar nuqtayi nazaridan ham tahlil qilinadi. Masalan, ingliz
tilidagi “Lord Chancellor” yoki “House of Commons” kabi terminlarni to‘liq tushunish uchun
Britaniya tarixida monarxiya va parlament tizimi qanday shakllanganini o‘rganish zarur.
O‘zbek tilidagi “Vazirlar Mahkamasi”, “Senat” kabi terminlar ham mustaqillik davridagi
siyosiy-huquqiy
yangilanishlar
bilan
chambarchas
bog‘liqdir.
Ingliz
tilidagi
mamlakatshunoslik terminlari ko‘p hollarda qadimgi fransuz, lotin yoki german tillari orqali
shakllangan. Masalan, “Parliament” so‘zi fransuz tilidagi “parler” (gapirmoq) so‘ziga borib
taqaladi. O‘zbek tilida esa “majlis” arabcha “o‘tirish joyi” so‘zidan olingan bo‘lib, “shuras” esa
arab tilidan kirib kelgan. Bunday terminlar paydo bo‘lishida tarixiy davrlar, diniy ta’sirlar,
siyosiy voqeliklar va madaniy omillar muhim rol o‘ynagan. Ba’zi mamlakatshunoslik
terminlari o‘zida bir nechta semantik qatlamni mujassam etadi. Masalan, ingliz tilidagi
“Crown” so‘zi dastlab qirolning shaxsiy tojini bildirgan, keyinchalik monarxiya institutining
ramziga aylangan va hozirda “davlat” ma’nosini ham ifodalashi mumkin. O‘zbek tilida “Oliy
Majlis” faqat parlamentni emas, balki qonun chiqaruvchi faoliyatning oliy organi sifatidagi
jamiyat va davlat boshqaruvida muhim o‘rinni egallashini ham ifodalaydi. Ingliz tilidagi ba’zi
terminlar o‘zbek tilida bir nechta tarjima moslamalariga ega bo‘lishi mumkin. Masalan,
“Commonwealth” – “Hamdo‘stlik”, “Millatlar Hamdo‘stligi”, “Hamjamiyat” tarzida turlicha
tarjimalarni talab qiladi. Sinonimik imkoniyatlar ayrim terminlarning semantik nozikliklarini
izohlash zaruratidan kelib chiqadi. Shu bilan birga, ortiqcha sinonimi bo‘lmagan terminlar
ham uchrab turadi, masalan, “Prime Minister” – “Bosh vazir”, “Lordlar palatasi” – “House of
Lords”.
Mamlakatshunoslik terminlarini tarjima qilish faqat lug‘aviy ekvivalentni topish bilan
cheklanmaydi, balki u bilan bog‘liq siyosiy-tarixiy, ijtimoiy-madaniy kontekstni ham inobatga
olishni talab etadi. Masalan, “Lord Mayor” atamasini oddiy “shahar hokimi” sifatida tarjima
qilish mumkin, lekin Britaniya an’analarida “Lord Mayor” unvonining o‘zi alohida tarixiy,
ijtimoiy nufuzni va marosim vakolatlarini anglatadi. Ba’zi terminlarni to‘g‘ridan-to‘g‘ri tarjima
qilish yoki o‘zbek tilida xuddi shunday atama topish qiyin bo‘ladi. Bunday holatda sharhlovchi
tarjima, izohli tarjima yoki tushuntirish qavslaridan foydalanish maqsadga muvofiq. Masalan,
“Check and Balances” atamasini “vakolatlarning o‘zaro nazorati va muvozanati” tarzida izoh
bilan ifodalash mumkin. Shunday qilib, o‘quvchi yoki tadqiqot bilan tanishayotgan kishi
terminning mohiyatini to‘liqroq tushunadi.
Chet tili darslarida mamlakatshunoslik terminlariga e’tibor qaratish, o‘quvchilarda
lingvomadaniy kompetensiyani rivojlantirishga xizmat qiladi. Ya’ni, nafaqat lug‘aviy, balki
madaniy va tarixiy ma’lumotlar bilan boyitilgan terminlarni o‘rganish talabalar va
`
106
o‘quvchilarning xorijiy madaniyatni chuqurroq idrok etishiga yordam beradi. Natijada,
tarjima jarayonida ham, bevosita muloqotda ham xato yoki tushunmovchiliklar yuzaga kelish
ehtimoli kamayadi.
O‘zbek va ingliz tillarida mavjud bo‘lgan mamlakatshunoslik terminlarini qiyosiy
o‘rganish shuni ko‘rsatadiki, ularning leksik-semantik va lingvomadaniy xususiyatlari turli
tarixiy, siyosiy va madaniy omillar bilan bog‘liq. Terminlar milliy madaniyatning ajralmas
qismi sifatida ijtimoiy-siyosiy voqelikni aks ettiradi. Shu bois, bunday terminlarni to‘liq
anglash va muvaffaqiyatli tarjima qilish uchun madaniy kontekstni e’tiborga olish lozim.
Ingliz tilidagi “Parliament”, “House of Commons”, “Commonwealth”, “Crown” kabi
terminlar o‘zida Buyuk Britaniyaning an’anaviy siyosiy strukturalari va tarixiy jarayonlarini
ifodalasa, o‘zbek tilidagi “Oliy Majlis”, “Vazirlar Mahkamasi”, “Senat” kabi terminlar
mustaqillik davrida shakllangan siyosiy-huquqiy mexanizmlarni aks ettiradi. Leksik-semantik
tahlil shuni ko‘rsatadiki, bu terminlar ko‘pincha bir-birining funksiya va vazifalariga qisman
o‘xshasa ham, semantik ko‘lami va lingvomadaniy mazmuni bilan farqlanadi.
Maqolada keltirilgan natijalar lingvistik, madaniyatshunoslik va tarjimashunoslik
sohalari uchun ham nazariy, ham amaliy ahamiyatga ega. Kelgusida ushbu yo‘nalishda
terminlarni kompyuter lingvistikasi, korpus lingvistikasi yordami bilan tahlil qilish,
shuningdek, lingvomadaniy taqqoslash usullarini yanada takomillashtirish orqali muhim ilmiy
xulosalarni olish mumkin. Chet tilini o‘qitish jarayonida mamlakatshunoslik terminlari bilan
ishlash til o‘rganuvchilarning ko‘nikmalarini kengaytiradi, xorijiy madaniyatni puxtaroq
anglashiga yordam beradi va tarjima amaliyotini samarali yo‘lga qo‘yishda muhim omil bo‘lib
xizmat qiladi.
References:
1.
G‘ofurov, A. S. Mamlakatshunoslik va madaniyatshunoslik terminologiyasi: nazariy
masalalar. – Toshkent: O‘zbekiston Milliy Ensiklopediyasi, 2019. – 256 b.
2.
Safarov, B. O‘zbek tilshunosligida terminologiya masalalari. – Toshkent: Fan, 2020. – 210
b.
3.
Crystal, D. English as a Global Language. – Cambridge: Cambridge University Press, 2003.
– 212 p.
4.
Newmark, P. Approaches to Translation. – Oxford: Pergamon Press, 1981. – 220 p.
