`
12
PSIXOLOGIYA FANIDA REFLEKSIYA TUSHUNCHASI VA UNING
KO‘RINISHLARI
Jo‘rayev Nurbek Sa’dullayevich
Qo‘qon davlat pedagogika instituti,
ilmiy ishlar va innovatsiyalar bo‘yicha prorektor
https://doi.org/10.5281/zenodo.14882264
Ma’lumki, Aristotel refleksiyani “tafakkurga yo‘naltirilgan tafakkur” deb ta’riflagan. Inson
ongining bu hodisasi ko‘plab fanlar tomonidan turli tomonlardan ko‘rib chiqiladi [1]. Refleksiya
lotin tilidan olingan bo‘lib (reflexio – ortga nazar) - bu inson ongi harakatlarining turlaridan
biri, ya’ni o‘z bilimiga qaratilgan ongli harakati.
Ko‘pincha refleksiya introspeksiya bilan bog‘liq. Introspeksiya usulining asoschilaridan
biri, ingliz faylasufi J.Lokk insoniyatning barcha bilimlarining ikkita manbai, ya’ni tashqi dunyo
ob’yektlari va o‘z ongining faoliyati mavjudligiga ishongan. Insonlar o‘zlarining tashqi
sezgilarini tashqi dunyo ob’yektlariga yo‘naltiradilar va natijada ular tashqi narsalar haqida
his-tuyg‘ularni (yoki g‘oyalarni) oladilar. J.Lokkning fikrlariga ko‘ra, tafakkur, ikkilanish, iymon,
bilish, intilishlar darajasiga tenglashtirgan aqliy faoliyatni maxsus ichki tuyg‘u – refleksiya
orqali ma’lum bo‘ladi. Buyuk britaniyalik olim J. Lokkning fikrlariga ko‘ra, refleksiya “ong o‘z
faoliyatini bo‘ysundiradigan kuzatuv” dir [5]. U psixikaning ikki darajasi mavjudligiga ishongan.
Birinchi daraja-idrok, fikrlar va istaklar. Ikkinchisi - birinchi darajadagi tuzilmalarning kuzatish
yoki o'ylashi. Shu munosabat bilan, introspeksiya har bir inson psixikasiga xos bo'lgan
qonunlarni o'rganishga qaratilgan har qanday refleksiyadir. Rus psixologiyasida mavjud
psixologik tushunchalarning deyarli barcha mualliflarini refleksiya masalalari qiziqtirgan.
Hozirgi vaqtda psixologiyaning ayrim sohalarida refleksiv jarayonlarni o‘rganish
an’analari mavjud. Turli hodisalarning psixologik mazmunini ochib berish uchun refleksiya
ong, tafakkur, ijodkorlik, muloqot va shaxsni o‘rganishga yondashuvlar doirasida ko‘rib
chiqiladi [1]. L.S.Vigotskiy, “funksiyalarning ulanishlari va korrelyasiyalarining yangi turlari
ularning asosini refleksiya, o‘z jarayonlarini ongda refleksiya sifatida qabul qiladi”. Shuni
ta’kidlash kerakki, S.L.Rubinshteynning sub’yektiv-faoliyatli yondashuvi psixologik tushuncha
bo‘lib, unda refleksiya yetakchi rolь o‘ynaydi. U “ongning paydo bo'lishi hayotdan va atrofdagi
dunyodagi to'g'ridan-to'g'ri refleksiya tajribasi bilan bog'liq” deb ta'kidladi [7]. S.L.Rubinshteyn
shaxs ta’rifini “refleksiya” va “o‘zini o‘zi anglash” bilan bog‘lagan”. U shaxsga turli xil ta’riflar
berdi va shaxs o‘zining haqiqiy mavjudligida, introspeksiyasida o‘zini sub’yekt sifatida anglagan
inson o‘zini “Men” deb nomlashni ta’kidladi. Muallif “Men”–bu butun shaxs, borliqning barcha
jihatlari birligida, o‘zini o‘zi anglashida aks yetadi, deb ta’kidlagan.
Inson tug‘ilmaydi, balki shaxsga aylanadi. Shuning uchun, uning rivojlanish yo‘lini
tushunish uchun inson buni ma’lum bir jihatdan ko‘rib chiqishi kerak: men kim edim? “Men
nima qildim?”- men nima bo‘ldim?” [7]. Ushbu pozisiyalar S.L.Rubinshteynning shaxsni
tushunishining markazida joylashgan va ular refleksivdir.
Ushbu ta’limotda refleksiya nima bo‘lganini tahlil qilish funksiyalariga yega va insonning
o‘zi va hayot yo‘lining o‘zgarishi va proyeksiyasini ifodalaydi. Tadqiqotchi Ya.A.Ponomaryov bu
refleksiya ijodning asosiy xususiyatlaridan biridir, deb ishondi. Refleksiya –bu oyna bo‘lib,
insonning barcha o'zgarishlarini aks ettiruvchi va o'zini o'zi boshqarishning asosiy vositasi,
shaxsiy o'sishning holati va usuli bo'ladi [6].
`
13
Zamonaviy refleksiya nazariyasining zamonaviy mualliflari orasida A.V. Karpova, I.N.
Smenova va S.Yu. Stepanovalar mavjudligi diqqatga sazovordir. A.V. Karpovning nuqtai
nazariga ko‘ra, refleksivlik psixikaning kognitiv pastki tuzilishining bir qismi bo‘lgan va butun
tizim uchun boshqarish funksiyasini bajaradigan meta-qobiliyat sifatida xizmat qiladi. Refleksiv
jarayonlari “Uchinchi yo'nalish jarayoni” deb belgilanadi. Chunki birinchi tartibdagi jarayonlar
kognitiv, hissiy, irodaviy, motivasion, ikkinchi tartib yesa sintetik va boshqaruvchi [3]. Uning
ta’limotida refleksiya integratsiya darajasi bo‘yicha yeng yuqori jarayondir. Bu psixika
tizimining o‘z chegaralaridan tashqariga chiqish usuli va mexanizmi bo‘lib, bu shaxsning
moslashuvchanligi va rigidligini belgilaydi.
Tadqiqotchi A.V.Karpovning ta’kidlashicha, refleksiya qobiliyati-bu o‘zi yoki boshqa
birovning fikrlarini qurish rejasini o‘zgartirish va tahlil qilish, shuningdek, rejada uning tarkibi
va tuzilishini aniqlash, so‘ngra ularni ob’yektivlashtirish, ular orqali belgilangan maqsadlarga
muvofiq faoliyat yuritish qobiliyati [6]. A.V. Karpovning refleksiya haqidagi ta’limotida: bu
tushuncha bir vaqtning o’zida jarayon, xususiyat va holat bo’lgan sintetik psixik voqelik bo’lishi
mumkin. Shu munosabat bilan u refleksiya nafaqat insonga xos xususiyat, balki psixikada o‘z
mazmunini takrorlash jarayoni va biror narsadan xabardorlik holati yekanligini ta’kidlaydi [6].
Deyarli barcha mualliflarning ta’kidlashicha, agar refleksiv funksiyalar har qanday faoliyatga
kiritilgan bo‘lsa, u holda shaxs o‘z faoliyati bilan bog‘liq holda tadqiqotchiga aylanadi.
O‘z navbatida ryefleksiyaning ayrim funksiyalarini ko‘rib chiqamiz. Refleksiyaning
mavjudligi shaxsga ongli ravishda rejalashtirish, boshqarish va tafakkurni nazorat qilish
imkonini beradi. Bu nafaqat fikrlarning haqiqatini, balki ularning mantiqiy to‘g‘riligini ham
baholashga yordam beradi. Refleksiya sizga uni qo‘llamasdan hal qilib bo‘lmaydigan
muammolarni yechimini topish imkonini beradi.
I.N. Semenov, S.Y. Stepanov va A.V. Karpov tadqiqotlarida refleksiyaning koʻp turlari
tasvirlangan. Mualliflar S.Y. Stepanov va I.N. Semenov refleksiyaning bir necha turlarini ilmiy
tadqiqot sohasi nuqtai nazaridan ko’rib chiqadilar [8]:
1. Kooperativ refleksiya. U boshqaruv psixologiyasi, pedagogika, loyihalash, sport bilan
bevosita bogʻliq. Ta’kidlash joizki, kooperativ refleksiyaning psixologik bilimlari, asosan,
faoliyat subyektlarining birgalikdagi faoliyatini tashkil etish va jamoaviy harakatlarini
kooperatsiyalashni ta’minlaydi. Bu holda, refleksiya - guruh faoliyati sharoitida oʻzaro
anglashuv va muvofiqlikni yaratish maqsadida insonning avvalgi, allaqachon bajarilgan
faoliyatiga nisbatan ham, kelajakdagi, rejalashtirilayotgan faoliyatiga nisbatan ham tashqi,
yangi pozitsiyaga “chiqishi” dir. Ushbu yondashuvda refleksiya jarayonining o‘ziga yemas, balki
refleksiya natijalariga ye’tibor qaratiladi.
2. Kommunikativ refleksiya. Ijtimoiy-psixologik va muhandislik-psixologik rejaning ilmiy
ishlarida muloqotda ijtimoiy idrok va yempatiya muammolari bilan bog‘liq holda ko‘rib
chiqiladi. Kommunikativ refleksiya rivojlangan muloqot va shaxslararo idrokning muhim
yelementidir. Ushbu turdagi refleksiya A.A.Bodalev tomonidan inson idrokining o‘ziga xos sifati
sifatida tavsiflanadi. Kommunikativ refleksiyaning bir qator funksiyalarini ajratib ko‘rsatamiz:
kognitiv, boshqaruvchi va rivojlantiruvchi. Ushbu funksiyalar boshqa mavzu haqidagi fikrlarni
ma’lum bir vaziyat uchun maqbulroq narsalarga o‘zgartirishda ifodalanadi. Ular boshqa
muloqot mavzusi haqidagi g‘oyalar va uning yangi ochilgan individual psixologik xususiyatlari
o‘rtasida qarama-qarshilik mavjud bo‘lganda paydo bo‘ladi.
`
14
3. Shaxsiy refleksiya. U sub’yektning o‘z harakatlarini, shaxs sifatida o‘zining “Men”
obrazlarini o‘rganadi. Shaxsning o’zini o’zi anglash va uni tuzatish mexanizmlarining
rivojlanishi, parchalanishi va tuzatilishi muammolari bilan bog’liq holda ham umumiy, ham
patopsixologiyada tahlil qilinadi. Mualliflar I.N.Semenov va S.Yu.Stepanov shaxsiy
refleksiyaning uch bosqichini ajratib ko‘rsatishadi.
Birinchi bosqich-muammoni, vaziyatni hal qilib bo‘lmaydigan deb tushunish. Ikkinchi
bosqich-bu shaxsiy stereotiplarni sinash va ularni istisno qilish. Uchinchi bosqich-muammoli
vaziyatni va unda o‘zini qayta ko‘rib chiqish [8]. Qayta o‘ylash sub’yektning o‘ziga, o‘ziga bo‘lgan
munosabati o‘zgarganda va tegishli harakatlar shaklida amalga oshirilganda, shuningdek
sub’yektning bilim va ko‘nikmalariga munosabati o‘zgarganda sodir bo‘ladi. Shu bilan birga,
nizo tajribasi bostirilmaydi, balki yomonlashadi va muammoni hal qilish uchun “Myen”
zahiralarini safarbar qilishga olib keladi. Y.M. Orlovning fikricha, shaxsiy refleksiya turi tufayli
inson o’zini o’zi anglash imkoniyatiga ega bo‘ladi. Shaxsni kamolga yetkazish, individuallikni
rivojlantirish muayyan hayotiy vaziyatda amalga oshiriladigan mazmunni anglash jarayonida
amalga oshiriladi. O’zini o’zi bilish jarayoni, refleksiya orqali, vaziyatning o’ziga xos
xususiyatlarini hisobga olgan holda, xulq-atvor, faoliyatning berilgan modelini o’zgartirishga
bo’lgan shaxsiy huquqning asoslanishiga olib keladi.
1.Intellektual refleksiya. Ob’yekt haqidagi bilimlar va u bilan ishlash usullari ushbu
turdagi refleksiyaning mavzusidir. Intellektual refleksiya asosan axborotni qayta ishlashning
kognitiv jarayonlarini tashkil yetish va tipik vazifalarni hal qilish uchun o‘quv vositalarini ishlab
chiqish muammolari bilan bog‘liq holda ko‘rib chiqiladi.
5. Ekzistensional refleksiya. Ushbu refleksiyaning obyekti individning chuqur,
ekzistensial mazmunidir.
6. Sanogen refleksiya. U muvaffaqiyatsizlikdan qo’rqish, aybdorlik, uyat, xijolat va
hokazolarni boshdan kechirishga olib keladigan, salbiy his-tuyg’ulardan azob chekishni
kamaytiradigan emotsiogen vaziyatlarning ta’siri natijasida yuzaga keladi. Uning asosiy vazifasi
insonning hissiy holatini boshqarishdan iborat.
Psixologiya fanlari nomzodi N.I. Gutkina refleksiyaning uch turini ajratib ko’rsatdi [2]:
1.Mantiqiy refleksiya. Ushbu refleksiya mavzusi shaxsning tuzilishi bilan ajralib turadi.
2.Shaxsiy refleksiya. Uning predmeti o‘zini o‘zi anglashni rivojlantirish jarayonidir.
3. Shaxslararo refleksiya boshqa shaxsga nisbatan amalga oshiriladi va shaxslararo
muloqotni o‘rganishga qaratilgan.
S.V.Kondratiyeva va B.P.Kovalyov kabi olimlar pedagogik muloqot jarayonlarida
refleksiya turlarini ko‘rib chiqadilar:
1. Ijtimoiy-perseptiv refleksiya. Ushbu tur predmeti o‘qituvchining ular bilan muloqot
qilish jarayonida talabalar haqida shakllantirgan o‘z g‘oyalari va fikrlarini qayta ko‘rib chiqishi
va qayta tekshirishidir.
2. Kommunikativ refleksiya. Bu mavzu boshqalarning uni qanday qabul qilishini,
baholashini, unga qanday munosabatda boʻlishini tushunishdan iborat (“Men boshqalarning
nazaridaman”).
3. Shaxsiy refleksiya. Ushbu tur tufayli o‘z ongi va harakatlarini tushunish, o‘zini o‘zi bilish
mavjud.
`
15
E.V.Lushpayevaning nuqtai nazariga ko‘ra, “muloqotdagi refleksiya” kabi refleksiya turi
mavjud. Mazkur refleksiya “shaxslararo o‘zaro ta’sir jarayonida paydo bo‘ladigan va
rivojlanadigan refleksiv munosabatlarning murakkab tizimidir”.
Muallif “muloqotdagi refleksiya” tarkibida quyidagi tarkibiy qismlarni aniqlaydi: shaxsiy
va kommunikativ refleksiya ( “Men” refleksiya); ijtimoiy-perseptiv (boshqa “Men” ning
refleksiyasi); vaziyat refleksiyasi yoki o’zaro ta’sir refleksiyasi [4].
Keltirilgan fikrlardan ko‘rinadiki, shaxs kamolotida refleksiyaning o‘rni muhim
hisoblanadi. Shuning bilan birga shaxsda refleksiya jarayonini rivojlanishi o‘ziga xos tarzda
kechmasdan o‘zaro bir-biri bilan bog‘liq komponentlarni uyg‘unlashuvi natijasida yuzaga
keladi. Ayniqsa, olimlar tomonidan shaxs rivojlanishi bilan bog‘liq refleksiya turlarini namoyon
bo‘lishi o‘rtasidagi aloqadorligi masalasi diqqatga sazovordir.
References:
1.
Антипов Г. А. Проблема периодизации историко-философского процесса с позиций
представления о рефлексии / Г. А. Антипов, О. А. Донских // Проблемы рефлексии.
Современные комплексные исследования. – Новосибирск : НГУ, 1987. – С.14- 21.
2.
Горбатова Е. А. Теория и практика психологического тренинга / Е. А. Горбатова. –
Санкт- Петербург : Речь, 2013. – 320 с.
3.
Каминская Е. А. Адаптация студентов в вузе при трѐхступенчатой системе
образования / Е. А. Каминская // Успехи современного естествознания. – 2013. – № 6. –
С. 34- 40.
4.
Лагерев В. В. Адаптация студентов к условиям обучения в техническом ВУЗе и
особенности организации учебно-воспитательного процесса с первокурсниками / В. В.
Лагерев. – Москва : Гелиос, 2014. – 339 с.
5.
Левагина О. Б. Формирование рефлексии в учебном процессе: поведенческий
аспект / О. Б. Левагина // Молодой ученый. – 2013. – № 7. – С. 394- 397.
6.
Орехова Е. Ю. Педагогические условия активизации, процесса адаптации студентов
младших курсов к вузу (на примере студентов коренных малочисленных народов
севера, ханты и манси): автореф. дис. … канд. пед. наук / Орехова Елена Юрьевна. –
Рязань, 2006. – 28 с.
7.
Реан А. А. Психология адаптации личности / А. А. Реан, А. Р. Кудашев, А. А. Баранов.
– Санкт- Петербург : Питер, 2013. – 390 с.
8.
Соловьев В. Н. Адаптация студентов к учебному процессу в высшей школе: автореф.
дис. д-ра пед. наук / Соловьев Вениамин Николаевич. – Ижевск, 2013. – 38 с.
