`
14
TARMOQ TURLARI VA TOPOLOGIYALARI
Mahkamova Maftuna Odiljon qizi
Baliqchi tuman 1-son politexnikumi yosh ustozi
Namangan davlat texnika universiteti talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14999835
Annotatsiya:
Ushbu maqolada kompyuter tarmoqlarining asosiy turlari va ularning
topologiyalari haqida batafsil ma’lumot berilgan. Tarmoq turlari mahalliy, shahar va global
tarmoqlarga bo‘linishi, ularning ishlash tamoyillari hamda har bir topologiyaning afzalliklari va
kamchiliklari yoritilgan. Tarmoqning to‘g‘ri tanlanishi tizim samaradorligini oshirishga yordam
beradi. Shuningdek, maqolada har bir tarmoq turi va topologiyaning qo‘llanilish sohalari ham
yoritib berilgan.
Kalit so‘zlar:
Kompyuter tarmoqlari, LAN, WAN, MAN, tarmoq topologiyalari, yulduz
topologiyasi, halqa topologiyasi, shina topologiyasi, daraxtsimon topologiya, to‘liq bog‘langan
topologiya, Internet, tarmoq xavfsizligi.
Axborot texnologiyalarining rivojlanishi bilan kompyuter tarmoqlari hayotimizning
ajralmas qismiga aylandi. Tarmoqlar ma'lumot almashish, masofaviy ishlash va boshqa ko‘plab
jarayonlarni soddalashtirishga yordam beradi. Ular turli mezonlar asosida tasniflanadi,
jumladan, ulanish usuli va topologiyasi bo‘yicha.
TARMOQ TURLARI
Kompyuter tarmoqlari quyidagi asosiy turlarga bo‘linadi:
1.
Lokal tarmoq (LAN - Local Area Network)
LAN – bu bir bino yoki yaqin hudud ichida
joylashgan kompyuterlar o‘rtasidagi tarmoq. U yuqori tezlik va kichik kechikish bilan ajralib
turadi. Masalan, ofis, maktab yoki universitet ichidagi tarmoqlar LAN hisoblanadi. LAN
tarmoqlari kabelli va simsiz bo‘lishi mumkin. Kabelli LAN optik tolali yoki mis sim orqali
bog‘langan bo‘lsa, simsiz LAN Wi-Fi texnologiyasidan foydalanadi.
2.
Shahar tarmog‘i (MAN - Metropolitan Area Network)
MAN – bu bir shahar yoki katta
hudud ichida joylashgan tarmoq. U ko‘pincha bir nechta LAN tarmoqlarini bog‘lash uchun
ishlatiladi. Telekommunikatsiya kompaniyalari tomonidan yaratiladigan tarmoqlar MAN’ga
misol bo‘la oladi. Ushbu tarmoq universitetlar, davlat tashkilotlari yoki biznes markazlari
orasida ma’lumot uzatish uchun ishlatiladi.
3.
Global tarmoq (WAN - Wide Area Network)
WAN – bu katta geografik hududni qamrab
oluvchi tarmoq. U uzoq masofadagi tarmoqlarni bog‘lash uchun ishlatiladi. Internet WAN
tarmog‘ining eng yirik namunasidir. WAN tarmoqlari sun’iy yo‘ldosh, optik tolalar va kabelli
aloqa kanallari orqali tashkil qilinadi.
4.
Shaxsiy tarmoq (PAN - Personal Area Network)
PAN – bu bir kishining shaxsiy
qurilmalari o‘rtasida o‘rnatilgan kichik tarmoq. Masalan, noutbuk va smartfon o‘rtasida
Bluetooth orqali ma’lumot almashinuvi PAN’ga misol bo‘la oladi. PAN, odatda, qisqa masofali
aloqalar uchun ishlatiladi va simsiz bo‘lishi mumkin.
5.
Intranet va Extranet
o
Intranet
– bu kompaniya yoki tashkilot ichida ishlatiladigan yopiq tarmoq. Xodimlar
faqat ichki ma’lumotlar bilan ishlashi mumkin.
`
15
o
Extranet
– bu tashkilot tashqarisidagi shaxslar bilan cheklangan darajada ma'lumot
almashish imkonini beruvchi tarmoq. Masalan, mijozlar va hamkorlar uchun maxsus portal
yaratish.
TARMOQ TOPOLOGIYALARI
Tarmoq topologiyasi bu kompyuterlar va boshqa qurilmalar o‘rtasidagi ulanish usulini
ifodalaydi. Asosiy topologiya turlari quyidagilar:
1.
Shinalar topologiyasi (Bus Topology)
Ushbu topologiyada barcha qurilmalar bitta
umumiy kabel (shina) orqali bog‘lanadi. Buning afzalligi – past xarajat va oson o‘rnatish,
kamchiligi esa – bitta kabelning shikastlanishi butun tarmoqni ishdan chiqarishi mumkin. Ko‘p
ishlatilmaydi, lekin kichik tarmoqlarda qo‘llanilishi mumkin.
2.
Yulduz topologiyasi (Star Topology)
Barcha qurilmalar bitta markaziy tugun (hub yoki
switch) orqali bog‘lanadi. Bu topologiya yuqori ishonchlilikka ega, chunki bitta qurilmaning
ishdan chiqishi butun tarmoqqa ta’sir qilmaydi. Korporativ tarmoqlarda keng qo‘llaniladi.
3.
Halqa topologiyasi (Ring Topology)
Barcha qurilmalar halqa shaklida ulanadi. Har bir
tugun keyingisiga ma’lumot uzatadi. Kamchiligi – bitta tugun ishlamay qolsa, butun tarmoq
ishdan chiqadi. Bu topologiya kam qo‘llaniladi, lekin barqarorligi bilan ajralib turadi.
4.
To‘liq bog‘langan topologiya (Mesh Topology)
Har bir tugun boshqa barcha tugunlar
bilan aloqada bo‘ladi. Bu topologiya ishonchlilik va barqarorlik jihatidan juda yuqori bo‘lsa-da,
ko‘p miqdorda kabel va ulanish talab qiladi. Internet provayderlari va harbiy tarmoqlarda
ishlatiladi.
5.
Daraxtsimon topologiya (Tree Topology)
Ushbu topologiya yulduz va shina
topologiyalarining kombinatsiyasidir. Asosiy magistral shina bo‘lib, har bir tarmoq segmenti
yulduz shaklida bog‘langan bo‘ladi. Katta korporativ tarmoqlarda keng tarqalgan.
XULOSA
Kompyuter tarmoqlari turli tuzilmalarga ega bo‘lib, ularning har biri ma’lum ehtiyojlar va
sharoitlarga mos ravishda qo‘llaniladi. Tarmoq topologiyasining to‘g‘ri tanlanishi tizim
samaradorligini oshirishga va ishlash barqarorligini ta’minlashga yordam beradi. Shuning
uchun, har bir tarmoq yechimi rejalashtirilayotganda uning turi va topologiyasi to‘g‘ri
tanlanishi muhim ahamiyatga ega. Zamonaviy tarmoqlarda xavfsizlik choralari ham muhim
ahamiyat kasb etadi.
Foydalanilgan adabiyotlar/Используемая литература/References:
1.
Tanenbaum, A. S., Wetherall, D. J. "Computer Networks", Pearson Education, 2011.
2.
Forouzan, B. A. "Data Communications and Networking", McGraw-Hill, 2012.
3.
Stallings, W. "Data and Computer Communications", Pearson, 2014.
4.
Kurose, J. F., Ross, K. W. "Computer Networking: A Top-Down Approach", Pearson, 2016.
5.
Shirinov, M. "Kompyuter tarmoqlari va ularning ishlash prinsiplari", Toshkent, 2020.
