`
4
KRIPTOVALYUTALAR VA RAQAMLI AKTIVLAR: FUQAROLIK HUQUQIDA
YANGI MULK SHAKLI SIFATIDA
Pardayev Akmal Baykabulovich
https://doi.org/10.5281/zenodo.14988369
Annotatsiya:
Maqolada kriptovalyutalar va raqamli aktivlarning fuqarolik huquqi nuqtai
nazaridan yangi mulk shakli sifatida e’tirof etilishi o‘rganiladi. Raqamli aktivlarning huquqiy
maqomi, ularning egalik qilish va muomala qoidalari xalqaro tajriba va milliy qonunchilik
asosida tahlil qilinadi. Shuningdek, blokcheyn texnologiyasi asosida shakllangan mulkiy
huquqlar va ular bilan bog‘liq xavf-xatarlar ham ko‘rib chiqiladi. Fuqarolik-huquqiy
munosabatlarda kriptovalyutalarning o‘ziga xos jihatlari va ularni huquqiy tartibga solish
yo‘nalishlari tahlil qilinadi.
Kalit so‘zlar:
kriptovalyuta, raqamli aktivlar, fuqarolik huquqi, blokcheyn, mulkiy
huquqlar, tokenlar, intellektual mulk, elektron pul, smart-kontraktlar, huquqiy tartibga solish.
Zamonaviy raqamli iqtisodiyot sharoitida kriptovalyutalar va raqamli aktivlar mulk
huquqining yangi shakli sifatida fuqarolik-huquqiy munosabatlarda tobora muhim ahamiyat
kasb etib bormoqda. An’anaviy mulk huquqi tushunchalari jismoniy va intellektual mulkka
asoslangan bo‘lsa, raqamli aktivlar ushbu yondashuvga yangicha o‘zgarishlar olib kirmoqda.
Kriptovalyutalar, tokenlar, NFT (nofungible tokens) va boshqa raqamli aktivlar huquqiy
muhitda qanday tartibga solinishi kerakligi ko‘plab huquqshunoslar va iqtisodchilar tomonidan
muhokama qilinayotgan dolzarb mavzulardan biridir.
Kriptovalyutalarning an’anaviy moliyaviy vositalardan farqi shundaki, ular
markazlashmagan tizimga ega bo‘lib, blokcheyn texnologiyasiga asoslangan. Shu sababli,
ularning egalik huquqi, huquqiy himoyasi va bitimlarining qonuniy kuchi masalalari muayyan
huquqiy va amaliy muammolarni keltirib chiqaradi. Turli mamlakatlarda kriptovalyutalarga
bo‘lgan huquqiy munosabat turlicha: ayrim davlatlar ularni qonuniy mulk shakli sifatida tan
olgan bo‘lsa, boshqalari ularni noqonuniy yoki tartibga solinmagan aktivlar deb baholamoqda.
O‘zbekiston Respublikasida ham kriptovalyutalar va raqamli aktivlarning huquqiy
maqomi va fuqarolik-huquqiy tartibga solinishi dolzarb mavzu hisoblanadi. Ushbu maqolada
kriptovalyutalar va raqamli aktivlarning fuqarolik huquqidagi o‘rni, ularning huquqiy maqomi,
egalik huquqi, bitimlarning yuridik kuchi hamda mulkiy huquqlarni himoya qilish masalalari
tahlil qilinadi. Bundan tashqari, xalqaro tajribaga asoslangan holda O‘zbekiston qonunchiligida
ushbu aktivlarning tartibga solinishiga oid imkoniyatlar ham ko‘rib chiqiladi.
Kriptovalyutalar va raqamli aktivlar zamonaviy iqtisodiyotning ajralmas qismiga aylanib,
moliyaviy operatsiyalar, savdo, investitsiyalar va raqamli mulk huquqlarini amalga oshirish
vositasi sifatida keng qo‘llanilmoqda
1
. Biroq, ularning huquqiy maqomi hanuz aniq belgilangan
emas va bu turli muammolarni yuzaga keltirmoqda. Shu sababli, kriptovalyutalar va raqamli
aktivlarni fuqaroviy-huquqiy tartibga solishning zarurati ortib bormoqda. An’anaviy mulk
huquqi jismoniy yoki intellektual mulk tushunchasiga asoslangan bo‘lsa, raqamli aktivlar bu
tasnifga to‘liq mos kelmaydi. Kriptovalyutalar va tokenlarning egalik huquqini aniqlash, ularni
meros qilib qoldirish, bitimlarni tasdiqlash va shaxsiy mulk sifatida himoya qilish muammolari
1
Tapscott, D., & Tapscott, A. "Blockchain Revolution: How the Technology Behind Bitcoin is Changing Money,
Business, and the World" – Portfolio, 2016. (pp. 45-78)
`
5
mavjud
2
. Fuqarolik huquqi doirasida ularni qonuniy aktiv sifatida belgilash ularning egalik va
huquqiy himoyasini ta’minlashda muhim ahamiyat kasb etadi. Kriptovalyutalar orqali
tuziladigan bitimlar (smart-kontraktlar) avtomatlashtirilgan bo‘lib, odatiy shartnomaviy
huquq qoidalariga to‘liq mos kelmaydi. Bu esa shartnomalarning haqiqiyligi, majburiyatlarning
bajarilishi va nizolarni hal qilishda huquqiy aniqlikning zarurligini ko‘rsatadi. Smart-
kontraktlar va kriptovalyuta tranzaksiyalarining qonuniy maqomini belgilash uchun fuqarolik
kodeksiga tegishli normalar kiritilishi lozim. Kriptovalyutalar markazlashmagan va nazorat
ostida bo‘lmagani sababli, ular firibgarlik, pul yuvish va noqonuniy faoliyatlar uchun ishlatilishi
mumkin. Fuqarolik-huquqiy tartibga solish orqali kriptovalyuta bitimlarining shaffofligini
ta’minlash va fuqarolarni huquqiy jihatdan himoya qilishga erishish mumkin
3
.
Kriptovalyutalarning egalik huquqi an’anaviy mol-mulk kabi hujjatlar bilan tasdiqlanmaydi.
Shu sababli, ularning meros qilib qoldirilishi yoki yo‘qolishi huquqiy muammolarni keltirib
chiqaradi. Maxsus qonunchilik normalari orqali raqamli aktivlarning merosga o‘tish tartibini
belgilash lozim.
Dunyoning ko‘plab davlatlarida kriptovalyutalarni tartibga solish bo‘yicha maxsus
qonunlar ishlab chiqilmoqda. AQSh, YI va Xitoy kabi yirik davlatlar kriptovalyutalarni moliyaviy
aktivlar sifatida qabul qilib, ularning huquqiy maqomini belgilashga harakat qilmoqda.
O‘zbekistonda ham raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish doirasida kriptovalyutalarni tartibga
solish zarurati mavjud. 2018-yilda O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining raqamli iqtisodiyot
va kripto-aktivlar bilan bog‘liq farmonlari qabul qilingan bo‘lsa-da, bu borada fuqaroviy-
huquqiy jihatlar hali to‘liq shakllanmagan. Kriptovalyutalar va raqamli aktivlarni fuqaroviy-
huquqiy jihatdan tartibga solish zamonaviy iqtisodiyotning ajralmas talabi hisoblanadi. Egalik
huquqi, shartnoma munosabatlari, firibgarlikning oldini olish, meros huquqi kabi
muammolarni hal qilish uchun maxsus qonunchilik bazasini yaratish lozim. O‘zbekiston uchun
xalqaro tajribaga tayangan holda raqamli aktivlarning huquqiy maqomini aniq belgilash va
ularni fuqarolik qonunchiligi doirasida tartibga solish muhim ahamiyatga ega.
Kriptovalyutalar va raqamli aktivlar zamonaviy iqtisodiyotda muhim o‘rin egallab
borayotgan bo‘lsa-da, ularni fuqaroviy-huquqiy jihatdan tartibga solish ko‘plab murakkab
muammolarni yuzaga keltirmoqda
4
. Bu muammolar, asosan, ularning huquqiy maqomi, egalik
huquqi, shartnoma munosabatlari, xavfsizlik masalalari va xalqaro tartibga solishdagi
tafovutlarga bog‘liq. Kriptovalyutalar markazlashmagan va blokcheyn texnologiyasiga
asoslangan bo‘lgani sababli, ularning egalik huquqini aniqlash muammo tug‘diradi. Agar biror
shaxs kripto hamyon kalitlarini yo‘qotsa yoki xakerlar tomonidan o‘g‘irlansa, an’anaviy
huquqiy tizimlar bunday holatni qanday tartibga solishi kerakligi noma’lum qolmoqda.
Shuningdek, egalik huquqini isbotlash va huquqiy da’vo qilish mexanizmlarining yetarlicha
rivojlanmaganligi fuqarolik huquqida muhim muammo hisoblanadi. Kriptovalyutalar orqali
amalga oshiriladigan bitimlarning qonuniy kuchga egaligi hali ham ochiq masala bo‘lib
qolmoqda.
2
Casey, M. J., & Vigna, P. "The Truth Machine: The Blockchain and the Future of Everything" – St. Martin’s Press,
2018. (pp. 101-130)
3
OECD. "Blockchain Technologies as a Digital Asset: Challenges and Regulatory Responses" – OECD Publishing, 2021.
(pp. 23-56)
4
Werbach, K. "The Blockchain and the New Architecture of Trust" – MIT Press, 2018. (pp. 67-98)
`
6
Smart-kontraktlar an’anaviy shartnomalardan farq qiladi va ko‘pgina yurisdiktsiyalarda
ularning huquqiy maqomi to‘liq tartibga solinmagan.
Kriptovalyuta orqali tuzilgan bitimlar noqonuniy faoliyat uchun ishlatilishi mumkin
bo‘lgani sababli, ayrim davlatlar ularni qonuniy tan olmaslikka harakat qilmoqda.
Shuning uchun, fuqaroviy-huquqiy tizimlarda kriptovalyuta tranzaksiyalarining
qonuniyligi va ijro etilishi masalalarini aniq belgilash zarur. Kriptovalyutalar va raqamli
aktivlarni fuqaroviy-huquqiy tartibga solish murakkab jarayon bo‘lib, huquqiy noaniqliklar,
firibgarlik xavfi, shartnoma munosabatlari, egalik va meros huquqi, soliq tizimi kabi
muammolarni hal qilishni talab etadi. O‘zbekiston uchun bu sohaga oid huquqiy mexanizmlarni
xalqaro tajribani inobatga olgan holda ishlab chiqish muhim
5
. Shu bilan birga, blokcheyn
texnologiyasidan samarali foydalanish imkoniyatlarini ham ko‘rib chiqish lozim.
Kriptovalyutalarni tartibga solish bilan bog‘liq ushbu muammolarni hal qilish nafaqat raqamli
iqtisodiyot rivojlanishiga, balki investorlarning huquqlarini himoya qilishga ham xizmat qiladi.
Kriptovalyutalar va raqamli aktivlarning huquqiy maqomini aniqlash tartibga solishdagi
eng muhim masalalardan biridir. Buning uchun raqamli aktivlarni tasniflash kerak –
kriptovalyutalar moliyaviy aktiv, qimmatli qog‘oz, elektron pul yoki maxsus mulk shakli sifatida
huquqiy jihatdan belgilanishi lozim
6
. Bundan tashqari, blokcheyn asosidagi huquqiy hujjatlar
ishlab chiqish – smart-kontraktlar va raqamli bitimlarning qonuniy kuchini ta’minlaydigan
huquqiy me’yorlar qabul qilinishi kerak. Shuningdek, kriptovalyutalar uchun maxsus
qonunchilik yaratish – kriptoaktivlar bilan bog‘liq bitimlarni tartibga soluvchi fuqarolik
kodeksi yoki maxsus qonunlar qabul qilish talab etiladi.
Xulosa o‘rnida aytish mumkinki, kriptovalyutalar va raqamli aktivlar zamonaviy
iqtisodiyot va fuqarolik-huquqiy munosabatlarning ajralmas qismiga aylanib bormoqda. Ushbu
yangi mulk shakllari an’anaviy mol-mulk tushunchasidan farqlanib, o‘ziga xos huquqiy va
iqtisodiy xususiyatlarga ega. Kriptoaktivlarning huquqiy maqomini aniqlashtirish, ulardan
foydalanish huquqlarini belgilash, mulkiy himoya va tartibga solish mexanizmlarini ishlab
chiqish bugungi kunning dolzarb masalalaridandir.
Hozirda ko‘pgina mamlakatlarda kriptovalyutalarning huquqiy maqomi noaniq bo‘lib,
ularning mulkiy huquq subyekti sifatida qabul qilinishi, meros huquqi, fuqarolik-huquqiy
shartnomalar doirasida qo‘llanilishi va soliqqa tortilishi bo‘yicha muammolar mavjud. Ushbu
muammolarni hal etish uchun maxsus qonunchilik bazasini ishlab chiqish, xalqaro tajribadan
foydalanish va kriptoaktivlar bilan bog‘liq bitimlarning huquqiy jihatdan kafolatlanishini
ta’minlash lozim.
Shuningdek, smart-kontraktlar asosida tuziladigan fuqarolik-huquqiy bitimlarning
huquqiy kuchini belgilash, raqamli aktivlarning firibgarlik va noqonuniy faoliyatlarda
qo‘llanilishining oldini olish ham muhim ahamiyatga ega. Raqamli iqtisodiyot rivojlanishi bilan
bog‘liq ushbu yangi huquqiy yo‘nalishlar mamlakatlar tomonidan ehtiyotkorlik bilan tartibga
solinishi va investorlar, tadbirkorlar hamda iste’molchilar huquqlarini himoya qiluvchi
huquqiy mexanizmlar yaratilishi zarur.
5
European Commission. "Proposal for a Regulation of the European Parliament and of the Council on Markets in Crypto-
assets (MiCA)" – 2020. (pp. 5-35)
6
World Economic Forum. "The Future of Financial Infrastructure: An Ambitious Look at How Blockchain Can Reshape
Financial Services" – WEF Report, 2016. (pp. 12-40)
`
7
Shunday qilib, kriptovalyutalar va raqamli aktivlarni fuqarolik huquqi doirasida yangi
mulk shakli sifatida tan olish zamonaviy huquqiy taraqqiyotning muhim bosqichlaridan biri
bo‘lib, ular bo‘yicha samarali huquqiy tartibga solish usullarini ishlab chiqish kelajakda bu
sohaning barqaror rivojlanishiga xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar/Используемая литература/References:
1.
Закон Республики Узбекистан «О цифровой экономике и блокчейн-технологиях».
2.
Nakamoto, S. (2008). Bitcoin: A Peer-to-Peer Electronic Cash System.
3.
European Parliament Report on Digital Assets and Cryptocurrencies (2021).
4.
Суханов Е.А. «Право собственности и иные вещные права в гражданском праве» –
М.: Статут, 2020.
5.
Buterin, V. (2013). Ethereum White Paper.
6.
Хабреева Т.В. «Правовое регулирование цифровых активов» – М.: Юстицинформ,
2021.
7.
OECD (2022). Regulatory Approaches to Crypto-Assets and Initial Coin Offerings.
8.
Саваневич А. «Правовой статус криптовалют в современных правовых системах» –
СПб.: Юридический центр, 2022.
9.
Кудрявцев В.А. «Блокчейн и смарт-контракты в правовом регулировании» –
Москва: Волтерс Клувер, 2019.
