`
48
ОЛМА МЕВАЛАРИНИ САҚЛАШДА 1-МЕТИЛЦИКЛОПРОПЕН ПРЕПАРАТИ
ЭРИТМАСИНИ ҚЎЛЛАШНИНГ САМАРАДОРЛИГИ
Зокиров Зоир Зокирович
Тошкент давлат аграр университети таянч докторанти
https://doi.org/10.5281/zenodo.15039097
Аннотация.
Ушбу мақолада сақлашга мос бўлган олма навларинининг
агробиологик хусусиятларини ўрганиш бўйича тадқиқотлар натижалари баён этилган.
Бунда, тажрибалар учун танлаб олинган олма навларининг асосий кўрсаткичлари
таҳлил қилинган. Тадқиот натижасида илмий асосланган хулосалар ҳосил қилинган.
Калит сўзлар.
Олма, 1-МСП, препарат, эритма, ҳосилдорлик, сифат, навлар,
органолептик кўрсаткичлар
.
Кириш.
Сўнги йилларда кузатилаётган иқлим ўзгаришлари ва аҳоли сонининг
йилдан-йилга ортиб бориши барча мамлакатларда ташқи омилларга чидамли, ҳамда
озиқ-овқат аҳамиятига эга бўлган доривор ўсимликлар навларини интродукция
қилишни тақозо этмоқда Ҳозирги кунда дунё миқёсида олма етиштириш ва уни
экспорт қилиш соҳасида АҚШ, Польша, Туркия ва Япония каби мамлакатлар
етакчиликни сақлаб келмоқда. Ушбу давлат олимлари олма меваларининг сифатини
сақлаш, узоқ муддатли сақланувчанлигини таъминлаш бўйича илмий тадқиқотлар
олиб бормоқдалар. Тадқиқотларда, асосан, олмани ресурс тежамкор, халқаро
стандартларга мос ва самарали усулларда сақлаш технологиялари ишлаб чиқишга
эътибор қаратилган..
Тадқиқотлар давомида олма меваларини сақлашда 1-метилциклопропен
препарати билан ишлов беришнинг самарадорлигини аниқлаш бўйича тажриба олиб
борилди. Бунда 100 тонна ҳажмли сақлаш камераларида 1-МСП препаратининг турли
концентрацияларини қўллаб, энг мақбул концентрациясини аниқланди.
Тажрибаларда
1-МСП
препаратини қўллашнинг
ўзига
хос
усулидан
фойдаланилди. Бунда Россиянинг ООО “ФИТОМАГ” корхонаси томонидан ишлаб
чиқарилган препарат ва ёлғон қайнаш ҳосил қилиб, эритма таркибидаги 1-МСП
моддасини камерага тарқатишга мосланган махсус ускунадан фойдаланилди. Бунда
дастлаб 90 г миқдорда кукун шаклидаги модда махсус ускунада эритилиб, ишлов
бериш учун сақлаш камерасига қўйилди ва ишлов берилиб, 210 кун давомида
бошқариладиган газли муҳитда (БГМ) сақланган олма навларидаги ўзгаришлар таҳлил
қилинди (1-жадвалга қаранг).
Масалан,
Пинк Леди
навининг сақланиши бўйича, бу мева ўта юқори
кўрсаткичларга эга. Унинг қаттиқлиги 7,7 кг/см² бўлиб, сақлангандан сўнг 7,0 кг/см²
га камайган. Бу омил сақлаш жараёнидаги барқарорлигини кўрсатади, яъни бу нав
сақлашга мослашган ва структур жиҳатдан яхши сақланади. Унинг углеводлар
миқдори 9,7% бўлиб, саклангандан сўнг 9,0% га камаяди. Бу сақлаш жараёнида узоқ
вақт сақланишига ёрдам беради. Органолептик баҳоси сақлангандан сўнг ҳам юқори,
яъни 91,1% бўлиб, бу унинг савдода яхши қабул қилинишига олиб келади.
1-жадвал
`
49
100
тонналик
сақлаш
камерасида
олма
меваларига
90
г
1-
метилциклопропен бирикмаси билан ишлов берилиб, 210 кун бошқариладиган
газли муҳитда (БГМ) сақлашдан кейинги ҳолатдаги технологик кўрсаткичлари
(2022-2024 йй.)
1-Метилциклопропен (1-MCP) моддасининг олма меваларининг сақланиш
самарадорлигига таъсири ва уларнинг узоқ муддат сақланишини таъминлашда муҳим
аҳамиятга эга. 1-Метилциклопропен меваларнинг газ алмашинуви ва метаболизм
фаолиятини пасайтиради, бу эса деградациянинг кечикишига ёрдам беради. Ушбу
таъсир меваларнинг сақланиш самарадорлигини оширади, уларнинг органолептик
сифатини сақлаш ва деградацияни кечиктиришда катта роль ўйнайди.
Голден Делишес навида сақланиш жараёнида қаттлик 6,9 кг/см² дан 6,3 кг/см² га
камайган. Бу камайиш унинг деградацияга ёқимлилигини кўрсатади, лекин 1-
Метилциклопропеннинг таъсири билан меванинг сақланиш самарадорлиги ўзгарган.
Углеводлар миқдори 9,9% дан 9,2% га камайган, бу одатда меванинг метаболик
фаолиятининг пасайиши билан боғлиқ. Шунингдек, меванинг органолептик баҳоси
сақланишдан сўнг юқори даражада — 90,4% бўлиб қолган. Бу, Голден Делишеснинг
сақланиш самарадорлиги юқори эканлигини кўрсатади, ва 1-Метилциклопропеннинг
таъсири билан меванинг сифатини сақлашга ёрдам берганини исботлайди.
Гренни Смит навида сақланиш жараёнида барқарорлик ва сифатнинг сақланиши
назарга сазовор. Меванинг қаттлиги 7,6 кг/см² бўлиб, саклангандан сўнг 6,9 кг/см² га
камайди. Бу камайиш табиий ҳолат ҳисобланади ва меванинг деградацияга қаршилик
кўрсатиш қобилиятини кўрсатади. Углеводлар миқдори 9,2% дан 8,6% га камайган, бу
сақланиш самарадорлигининг ва меванинг сифатини узоқ муддат сақлашнинг белгиси.
Органолептик баҳолар 95,7% дан 89% га камайган, аммо бу камайишга қарамай,
Гренни Смит сакланишда сифатни сақлаб қолган.
Гала навидаги камайиш сақланиш жараёнида шикастланиш ёки йўқотишлар
билан боғлиқ бўлиши мумкин. Меванинг қаттлиги 7,5 кг/см² дан 6,8 кг/см² га
камайган. Углеводлар миқдори 9,9% дан 9,2% га камаяди, бу камайиш табиий ва
сақланиш жараёнининг одатий қисмини ташкил этади. Гала навидаги меваларда
шикастланиш ёки йўқотишлар ўзаро таъсир кўрсатади, лекин бу ҳолат сақланишдаги
узоқ муддат самарадорлигини камайтирмайди.
`
50
Фуджи ва Молдованка навлари сакланиш жараёнида юқори даражада
деградацияга дуч келган. Фуджи навининг органолептик баҳоси саклангандан сўнг
94,3% дан 87,7% га камаяди, бу унинг сақланиш жараёнида сифатни йўқотишини
кўрсатади. Меванинг қаттлиги 7,5 кг/см² дан 6,8 кг/см² га камайган. Углеводлар
миқдори 9,6% дан 8,9% га камаяди, бу деградациянинг белгиси ҳисобланади.
Молдованкада ҳам сақланиш жараёнида органолептик баҳолар камаяди, бу меванинг
сақланиш шартларига мослашувчанлигини кўрсатади.
Скарлет (Стейморед) ва Ренет Симиренко навлари сакланишда энг паст
натижаларни кўрсатган. Скарлет навининг қаттлиги 7,2 кг/см² дан 6,6 кг/см² га
камаяди, углеводлар миқдори 9,9% дан 9,2% га камаяди, аммо органолептик баҳоси
91,5% дан 85,1% га камаяди. Бу саклаш жараёнида муаммолар ва деградацияни
кўрсатади. Ренет Симиренко навида сақлангандан сўнг органолептик баҳолар 91,6%
дан 85,2% га камаяди. Қаттиқлик 7,4 кг/см², саклангандан сўнг 6,7 кг/см² га камаяди.
Бу натижа, саклаш жараёнида меваларнинг биологик фаоллигини пасайиши билан
боғлиқ.
Жеромин навида сақланиш самарадорлиги яхши, органолептик баҳоси 93,5% дан
87% га камаяди. Углеводлар миқдори 9,8% дан 9,1% га камайган, аммо бу камайиш
сақланишдаги янги хусусиятларни сақлашга таъсир қилмайди. Бу нав, 1-
Метилциклопропен ишлатиш орқали сақлаш жараёнида мустаҳкамлик ва сифатни
сақлашда яхши натижалар кўрсатади.
Жамида, Пинк Леди, Голден Делишес ва Гренни Смит каби навлар сақланиш
жараёнида аъло натижаларни кўрсатади, уларнинг органолептик кўрсаткичлари ва
углеводлар миқдори сақланишдан сўнг ҳам юқори даражада сақланади. Скарлет ва
Ренет Симиренко каби навларда эса пастроқ натижалар кузатилган. Бу натижалардан
келиб чиқиб, ҳар бир навнинг сақланиш жараёнидаги ўзгаришлари, сақлаш муҳитига
мослашувчанлиги ва деградация даражасига таъсир этган омиллар муҳим рол
ўйнайди.
Foydalanilgan adabiyotlar/Используемая литература/References:
1.
Islamov S., Namazov I. Determination of Apple Harvesting Time in Intensive Gardens //
International Journal of Biological Engineering and Agriculture (Sep, 2023). – USA, 2023. –
Volume 2. – Issue 9. – Р. 48-50 (ISSN: 2833-5376; IF (Impact Factor) 9.51/2023)
2.
Umidov Sh. E., Berdiev J. N. Varieties of Quince (Cydonia Oblonga Mill.) Grown In
Uzbekistan and The Importance of Their Storage and Processing //Texas Journal of
Agriculture and Biological Sciences 23, 44-48
3.
Polegaev V.I. Method otsenki quality of fruits and vegetables (Metodicheskie
razrabotki). M .: - 1978.- 66 p
4.
Khaitov B., Karimov A.A.,Toderich K., Sultanova Z., Mamadrahimov A., Allanov Kh.,
Islamov S. Adaptation, grain yield and nutritional characteristics of quinoa (Chenopodium
quinoa) genotypes in marginal environments of the Aral Sea basin // Journal of Plant
Nutrition
21
Dec
2020).
–
London,
2020.
–
P.
1365-1379
(doi.org/10.1080/01904167.2020.1862200)
