`
44
PYTHON DASTURLASH TILIDA TOPLAMLAR VA FAYLLAR
A.Ismoilov
TDIU Andijon fakulteti katta o’qituvchisi
Halimjonov Sunnatillo
Toshkent Davlat Iqtisodiyot Universiteti
Andijon fakulteti 2- bosqich AATT yo’nalishi talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15039068
Annotatsıya.
Ushbu maqolada Python dasturlash tilida toplam bilan ishlash,
toplamlarning turlari, ularni yaratish va saqlash, matnli fayllar va ular ustida ishlash atroflicha
yoritib o‘tilgan, hamda python dasturlash tilida fayllar bilan ishlashning afzalliklari va
kamchiliklari, matn va binar fayllar haqida fikr yuritilgan.
Kalit so‘zlar:
Python dasturlash tili, fayllar, txt, open (), read (), ochish, o‘qish, yopish,
afzalliklari, kamchiliklari, ikkilik fayl.
KIRISH.
Hozirgacha biz asosan bitta toplam ichida ishladik, ya’ni bizning barcha kodimiz
bitta .py faylida saqlangan va o‘sha fayldan ishlaydi. Biroq, haqiqiy dunyoda bizning ko‘plab
dasturlarimiz bir nechta fayllarda saqlanadi. Bundan tashqari, biz ba’zi sevimli kod parchalari
va funksiyalarini keyinchalik foydalanish uchun fayllarda saqlashimiz mumkin. Python
dasturlash tili fayllar bilan ishlash uchun juda qulay vositalardan biridir. U bizga fayllarni
ochish, o‘qish, yozish va yopish imkoniyatini beradi. Shuningdek, Python fayllar bilan
ishlashda sizga turli xil xususiyatlar, qulayliklar va imkoniyatlarni taklif etadi. MUHOKAMA VA
NATIJALAR Pythonda turli xil fayl turlari bilan ishlash imkoniyati mavjud bo‘lib, shartli
ravishda ularni ikki turga bo‘lish mumkin: matn va binar fayllar. Matn fayllari, masalan,
kengaytmasi cvs, txt, html, umuman, matn shaklida ma’lumot saqlaydigan barcha fayllarlarni
o‘z ichiga oladi. Binar fayllar tasvirlar, audio va video fayllar va boshqalardan iborat. Fayl
turiga qarab u bilan ishlash biroz farq qilishi mumkin. Python dasturlash tili tarkibida
fayllarga murojat qilish uchun fayl nomiga to‘g‘ridan to‘g‘ri murojat qilib bo‘lmaydi, fayllarga
murojat qilish uchun fayllarni dastur bilan bog‘lash uchun alohida o‘zgaruvchi qabul qilinadi.
Fayllarni faollashtirish.Python dasturlash tilida fayllar bilan ishlashda .txt kengaytmali
fayllardan foydalanish maqsadga muvofiq bo‘ladi. Dastur tarkibida fayllarga murojat qilish
uchun albatta oldin .txt kengaytmali faylni yaratib alohida joyga saqlab quyish kerak bo‘ladi.
Dasturlash tilida ishlatiladigan fayllar nomi ikki turda bo‘ladi. 1) Fizik nomi; 2) Mantiqiy nomi.
Faylning fizik nomi kompyuterda .txt kengaytmali nom bilan saqlangan nomi hisoblanadi.
Faylning mantiqiy nomi esa dastur tarkibida faylning fizik nomi bilan bog‘lashga xizmat
qiladigan nomi hisoblanadi.Python dasturlash tilida faylni ochish uchun “open ()” funksiyasi
ishlatiladi. Bu funksiya fayl nomi va ochish rejimini qabul qiladi. Python fayllarni turli xil
rejimlarda ochishi mumkin: faqat o‘qish uchun, yozish uchun, qo‘shish uchun, binary rejimda,
va hokazo. Quyida fayllarni ochishning usullari ko‘ramiz: a) “r”- O‘qish - Standart qiymat.
Faylni o‘qish uchun ochadi, agar fayl mavjud bo‘lmasa, xatolik beradi. b) “a”- Qo‘shish - faylni
qo‘shish uchun ochadi, agar u mavjud bo‘lmasa, uni yaratadi. c) “w”- Write - faylni yozish
uchun ochadi, agar u mavjud bo‘lmasa, uni yaratadi.d) “x”- Yaratish - Belgilangan faylni
yaratadi, agar fayl mavjud bo‘lsa, xatoni qaytaradi. Fayl ochish quyidagicha bo‘ladi. Agar bizda
qandaydir .txt fayl bo‘lsa, uni o‘qish rejimida ochish bunday qilamiz:
`
45
f=open (“fayl_nomi.txt”). Eslatma uchun aytish kerakki, fayl nomini yozib unga murojaat
qilmoqchi bo‘lganimizda fayl papkada joylashgan bo‘lsa, manzilini to‘liq ko‘rsatishimiz
maqsadga muvofiq.
f=open(“D:\fayillarim\fayl_nomi.txt”). Hozir biz faylni ochib o‘qish uchun ochib
ko‘ramiz. Avval .txt kengaytmali biror faylga 4 – 5 qatorli matn kiritamiz, uni python faylimiz
joylashgan papkaga bitr nom bilan saqlaymiz. Uni open () funksiyasi bilan ochamiz va read ()
funksiyasi bilan o‘qiymiz:
f=open(“fayl_nomi.txt”,”r”)
print(f.read()).
Agar fayldan ma’lum bir qismni o‘qish kerak bo‘lsa, read () funksiyasi fayldagi butun
matnni o‘qiydi. Ammo bizga uning faqatgina ma’lum bir qismi kerak bo‘lsa, uni belgilab
ko‘rsatishimiz kerak. Quyidagi misolimizdagi kod matnning dastlabki 10 ta harf yoki belgisini
ekranga chiqaradi:
f=open(:fayl_nomi.txt”,”r”)
print(f.read(10)).
Python dasturlash tilida fayl elementlarini teskari tartibda o‘qish imkoniyati mavjud, bu
imkoniyatni reversed () funksiyasi amalga oshiradi. Python dasturlash tilida ma’lumotlarni
ikki turda yozish mumkin. Python dasturlash tilida birinchi tur bo‘yicha faylga ma’lumot
yozish uchun =open(‘fayl fizik nomi’, ‘w’), ikkinchi tur bo‘yicha faylga ma’lumot yozish uchun
=open(‘fayl fizik nomi’, ‘a’) buyruqlari oldin yozilishi shart undan so‘ng uning tarkibiga
ma’lumot yozish mumkin. Python dasturlash tilida faylga ma’lumot yozishning umumiy
ko‘rinishi quyidagicha bo‘ladi: .write(o‘zgaruvchi) Fayl tarkibiga ma’lumot yozilganda uning
oldingi ma’lumotlari o‘chirilib, yangi ma’lumotlar yoziladi yoki fayl oxiridan yoziladi. Hozir biz
faylni ochib o‘qish uchun faylni ochib ko‘ramiz. Avval .txt kengaytmali biror faylga 4-5 qatorli
papka kiritamiz. Uni python faylimiz joylashgan papkaga biror nom bilan saqlaymiz. Uni open
() funksiyasi bilan ochamiz va read () funksiyasi bilan o‘qiymiz:
f=open(“fayl_nomi.txt”,”a”)
f.write(“Matnga qoshimcha qoshdik.”)
f.close()
#Endi faylni oqiymiz
f=open(“fayl_nomi.txt”,”r”)
print(f.read())
f.close()
Fayl bilan ishlab bo‘lgach albatta uni yopish kerak. Buni close () funksiyasi bilan amalga
oshiramiz. Yuqoridagi kodimizda faylni ochib dastlabki ikkita qatorni o‘qigan edik. Endi o‘sha
faylni yopamiz. Faylni o‘chirish uchun os moduliga murojaat qilamiz va undagi os.remove()
funksiyasidan foydalanamiz. Masalan, biror faylimiz bor. Uni nomini bilamiz. Uni o‘chirish
quyidagicha bo‘ladi: Os modulini ishga tushirish uchun avval uni xotiradan yuklash olishimiz
kerak bo‘ladi. Yuklab olish uchun pusk+R tugmalari birgalikda bosiladi va hosil bo‘lgan
oynaga cmd deb yozilib enter tugmasi bosiladi. Hosil bo‘lgan interfeysga py –m pip install os
deb yozib enter tugmasi bosiladi. Agar faylni o‘chirmasdan uning ichidagi ma’lumotlarni,
element, kodlarni o‘chirmoqchi bo‘lsak ya’ni tozalamoqchi bo‘lsak quyidagi kod yoziladi: Har
bir narsaning afzalliklari va kamchiliklari bor bo‘lgani kabi Python dasturlash tilida fayllar
`
46
bilan ishlashning ham shunday taraflari bor. Pythonda fayllar bilan ishlashning afzalliklari
Ko‘p qirralilik: Python-da fayllar bilan ishlash sizga fayllarni yaratish, o‘qish, yozish, qo‘shish,
nomini o‘zgartirish va o‘chirish kabi keng ko‘lamli operatsiyalarni bajarishga imkon beradi.
Moslashuvchanlik: Python-da fayllar bilan ishlash juda moslashuvchan, chunki u sizga turli xil
fayl turlari (masalan, matnli fayllar, ikkilik fayllar, CSV fayllar va boshqalar) bilan ishlash va
fayllar ustida turli operatsiyalarni bajarish (masalan, o‘qish, yozish, qo‘shish, va boshqalar.).
Foydalanuvchi uchun qulay: Python fayllar bilan ishlash uchun qulay interfeysni taqdim etadi,
bu fayllarni yaratish, o‘qish va boshqarishni osonlashtiradi. O‘zaro platformalar: Python
fayllar bilan ishlash funktsiyalari turli platformalarda (masalan, Windows, Mac, Linux)
ishlaydi, bu uzluksiz integratsiya va muvofiqlikni ta‘minlaydi. Pythonda fayllar bilan
ishlashning kamchiliklari Xatoga moyil: Python-da fayllarni qayta ishlash operatsiyalari
xatolarga moyil bo‘lishi mumkin, ayniqsa kod ehtiyotkorlik bilan yozilmagan bo‘lsa yoki fayl
tizimi bilan bog‘liq muammolar mavjud bo‘lsa (masalan, fayl ruxsatnomalari, fayllarni
blokirovka qilish va h.k.). Xavfsizlik xavflari: Python-da fayllar bilan ishlash, ayniqsa, dastur
tizimdagi nozik fayllarga kirish yoki o‘zgartirish uchun foydalanish mumkin bo‘lgan
foydalanuvchi ma‘lumotlarini qabul qilsa, xavfsizlikka xavf tug‘dirishi mumkin. Murakkablik:
Python-da fayllar bilan ishlash, ayniqsa, yanada rivojlangan fayl formatlari yoki operatsiyalari
bilan ishlashda murakkab bo‘lishi mumkin. Fayllar to‘g‘ri va xavfsiz ishlov berilishini
ta‘minlash uchun kodga diqqat bilan e‘tibor qaratish lozim. Ishlash: Python-da fayllar bilan
ishlash operatsiyalari boshqa dasturlash tillariga qaraganda sekinroq bo‘lishi mumkin,
ayniqsa katta fayllar bilan ishlashda yoki murakkab operatsiyalarni bajarishda .Biz Pythonda
ko‘proq txt ko‘rinishidagi fayllar ustida amallar bajarishni o‘rganganmiz. Keling Pythonda
ikkilik faylni qanday o‘qish mumkinligini ko‘rib chiqamiz. Ikkilik fayllar o‘qib bo‘lmaydigan
ma’lumotlarni o‘z ichiga oladi. Aksariyat ma‘lumotlar ikkilik sifatida saqlanadi, chunki bu
fayllar saqlash va qayta ishlashda juda samarali. Agar faylda inson tomonidan o‘qilmaydigan
ma’lumotlar mavjud bo‘lsa, u ikkilik fayl deb ataladi. Ikkilik matn ma’lumotlarini belgilar
ketma-ketligi kabi saqlamaydi. Buning o‘rniga u ma’lumotlarni baytlar shaklida saqlaydi.
Ikkilik fayldagi baytlar turli xil ma’lumotlarni, masalan, tasvirlar, video, audio, matn va
boshqalarni ifodalaydi.Ikkilik fayldan foydalanishning bir qancha sabablari bor. Ikkilik fayllar
bo‘sh joyni tejaydi, ya’ni ular haqiqiy matnni o‘z ichiga olganlarga qaraganda kamroq joy
egallaydi. Ular, shuningdek, tezroq o‘qish va yozish tezligini ta’minlaydi. Ikkilik fayl saqlangan
ma’lumotlarning aniqligini saqlaydi, shuning uchun hech qanday ma’lumot yo‘qolmaydi,
matnli fayl esa ba’zi ma’lumotlarni yo‘qotishi mumkin. Ikkilik fayl murakkab ma’lumotlar
tuzilmalarini saqlashga imkon beradi. Lekin nima uchun ikkilik faylni ishlatish kerak? Buning
bir qancha sabablari bor. Hajmi kichrayganligi va uni matn sifatida tahlil qilish talab
etilmagani uchun tez o‘qish va yozish operatsiyalari zarur bo‘lgan ilovalar uchun ishlatiladi.
Audio, video va tasvirlar kabi ma’lumotlar ma’lumotlar sifatini saqlash uchun ikkilik fayllar
sifatida saqlanadi. Yuqoridagi kod bajarilganda, berilgan ikkilik ma’lumotlar tizimingizdagi
“data.bin” fayliga yoziladi. Endi “data.bin” ikkilik faylini o‘qish uchun quyidagi kod yordamida
“rb” ga teng rejimda open () usuli yordamida faylni yana oching . Yuqoridagi rasm shuni
ko‘rsatadiki, fayl o‘qilganda qizil o‘q bilan ko‘rsatilgan ikkilik ma’lumotlarni qaytaradi.
Bundan tashqari, har bir ikkilik ma’lumotlar nuqtasi qanday ma’lumotlarni ko‘rsatishini
ko‘rishingiz mumkin. Ammo barcha ikkilik ma’lumotlar fayldan o‘qilganligi sababli, ikkilik
`
47
fayldan faqat ma’lum bayt ma’lumotlar kerak bo‘lsa nima bo‘ladi? Xavotir olmang; read
(num_bytes) usuli butun son turidagi argumentni qabul qiladi, bu fayldan o‘qimoqchi bo‘lgan
baytlar sonini bildiradi. Misol uchun, agar sizga ikkilik fayldan faqat ikki bayt kerak bo‘lsa,
quyida ko‘rsatilgandek read () usulini chaqiring. Fayl file.Read(2) sifatida o‘qilganda, u faqat
yuqoridagi rasmda ko‘rsatilgan “data.bin” faylidan 2 bayt ma’lumotni qaytaradi. Agar siz
kompyuteringizda mavjud bo‘lgan fayllarni o‘qimoqchi bo‘lsangiz, fayllarni qanday o‘qishni
bilish juda foydali, lekin Python yordamida ikkilik fayllarni o‘qish ikkilik fayllar bilan
ishlashga imkon beradi, ya’ni siz uni o‘qib chiqqandan so‘ng ushbu faylni boshqarasiz. Siz
yangi ma’lumotlarni yozishingiz yoki keraksiz ma’lumotlarni olib tashlashingiz mumkin
.Fayllar bilan ishlash jarayonida xatoliklar ro‘y berishi mumkin. Masalan, faylni ochish uchun
urinishda fayl mavjud bo‘lmaganida yoki faylga yozish uchun urinishda fayl yozish uchun
ochilmaganida xatoliklar ro‘y beradi. Bu tushunchalarni hisobga olgan holda, Python
dasturchilarining xatoliklarni boshqarish va dasturiy ta’minotning to‘g‘ri ishlashini
kafolatlash uchun xatoliklarni qayta ishlashga e‘tibor berishlari kerak. XULOSA. Xulosa qilib
aytadigan bo‘lsak, Python dasturlash tili yordamida fayllar bilan ishlashning amaliy foydasi
katta. Fayllar orqali, dasturchilar ma’lumotlarni doimiy saqlash, ularga kirish va ularni
tahrirlash imkoniyatiga ega. Bu, ma’lumotlar bazasi bilan ishlashga o‘xshash, lekin fayllar
orqali ishlash ancha oddiy va tezroq. Fayllar bilan ishlash dasturchilarga ma’lumotlarni tez va
qulay tarzda saqlash, ularga kirish va ularni tahrirlash imkoniyatini beradi. U bizga fayllarni
ochish, o‘qish, yozish, va yopish imkoniyatini beradi, shuningdek, fayllar bilan ishlashda
xatoliklarni boshqarish imkoniyatini ham beradi. Fayllar bilan ishlashning samaradorligi va
qulayligi, Python dasturlash tilini boshqa dasturlash tillaridan ajralib turadi. Python
dasturlash tili orqali fayllar bilan ishlash, ma’lumotlarni saqlash va ulardan foydalanishning
eng samarali usullaridan biri hisoblanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar/Используемая литература/References:
1.
Axatov Akmal, Nazarov Fayzullo Python tilida dasturlash asoslari. O‘quv qo‘llanma.
2.
Abbosbek Ibragimov- Python asoslari
3.
Ermatova Zarina Qaxramonovna, “Python dasturlash tilida fayllar bilan ishlash”//
International Conference on Journal of technical research and development// 1st nov. 2023
4.
File Handling In Python Harsh Pandey Software Developer Published on Mon Mar11
https://flexiple.com/python/file-handling-python/
5.
How to Read Binary File in Python May 28, 2024 by Bijay Kumar;
https://pythonguides.com/python-read-a-binary-file
6.
https://uzbekdevs.uz/darsliklar/python/python-da-fayl.
