`
95
ШАРҚ ФАЛСАФИЙ АНЪАНАЛАРИДА АРИСТОТЕЛЬ МЕРОСИ
Рўзиев Мақсуд Ўринович
БухДУ тадқиқотчиси
https://doi.org/10.5281/zenodo.15099301
Араб тилидаги перипатетик мактаби, у араб фалсафий анъаналарида
“файласуфлар” (фаласифа) ёки “перипатетиклар” (машшоиййун) ёки баъзан
“аристотелчилар” мактаби деб аталган. Бу мактаб вакилларининг ўзлари кўпинча
неоплатоник ғояларни Аристотел ғояларидан ажратмаган, уларни ягона тана сифатида
қабул қилган.
Аристотелчиликнинг кенг анъаналари шарқ маданияти ва цивилизацияси учун
тарихий аҳамиятга эга бўлиб, Аристотель таълимоти ва ғояларининг мақоми ва
мавқеи маданият ва цивилизациянинг асоси саналади. Аристотель инсоннинг мифдан
логосга интеллектуал ўтишини такомиллаштириб, мустаҳкамлади, инсоннинг кейинги
маданий ҳаётини илмий ва мазмунли доно, ёки қадимги юнонларнинг ўзларининг
таъбири билан айтганда, “мукаммал” қилди. Аристотель таълимоти инсоннинг
маърифат жараёнида мавқеи ва ўрнини мустаҳкамлайди ва кучайтиради, чунки у уни
маърифатнинг шахссиз имконияти сифатида эмас, балки билим ва изланиш жангчиси,
ўз ҳаётини билим олишга, мушоҳада қилишга, соғлом фикрдан фойдаланишга, унинг
фойдали фаолиятига бағишлаган қаҳрамон сифатида намоён этади. Шундай қилиб,
олим ва донишманд ўз ҳаётини мутлақ ҳақиқат, тартиб ва гўзаллик излашга
бағишлади.
Аристотел “Метафизика”, “Никомах этикаси” ва бошқа асарларида назария билан
кўпроқ боғлиқ бўлган “тажриба” ва “санъат ва фанлар”ни қиёслайди ва уларни “течне”
– фан ва “эпистема” – санъат тушунчалари орқали тушунтиради. Шундан сўнг
Аристотель “фронез” (фикр, мулоҳаза), “софия” (донишмандлик), “нос” (сабаб)
тушунчаларини изоҳлаб, “Метафизика”нинг асосий тушунчаси – “архе” – бошланиши,
тамойили, усулини изоҳлаш ва ифодалашга киришади.
Шарқ маданияти ва цивилизациясининг буюк олимлари Аристотель фалсафий
таълимотининг мавқеи, мақсади ва конструктив мазмунини жуда яхши тушуниб,
Шакрқ маданияти ва тамаддунининг тақдирини Қадимги Юнонистон, хусусан,
Аристотель таълимоти билан боғлаганлар.
Аристотель асарларининг мазмуни бутунлай инсоннинг яхши фазилатларини
тарбиялашга қаратилган. Яхши сифатнинг аҳамияти ва қадр-қимматини ҳис қилиш
бахт тушунчаси - ҳаётнинг ўз-ўзини амалга оширадиган мақсади билан боғлиқ бўлиб,
Аристотель буни эзгулик тушунчалари билан ифодалайди ва боғлайди. Аристотелнинг
фикрича, яхшиликка интилиш керак, уларни тарбиялаш керак. Бундай ҳаракат бизга
хулқ-атворнинг ушбу шаклини “мақсадга интилиш” деб белгилашга ва унинг ҳозирги
замонимизга мослигини топишга имкон беради. Ҳаётнинг учта асосий шакли - завқли
ҳаёт, давлатчилик ҳаёти ва ниҳоят, кузатувчан ҳаётни тушунтириб, Аристотель
“ҳаётнинг мазмуни” масаласини қўяди.
Шарқ перипатизмининг асосий вакиллари Киндий (800—879), Форобий (870—
950), Ибн Сино (980—1037), Ибн Туфайл (1110—1185), Ибн Рушд (1126—1198) ва
бошқалардир. Машшоиййун файласуфлар Аристотель мантиқини яъни, тушунчалар,
`
96
ҳукм, ўхшатиш, мулоҳазалар, қарама-қаршиликлар ва ҳукмлар қарама-қаршилиги
ҳақидаги таълимотни ривожлантирди ва ўзининг асосий фикрларини фиқҳ ва
грамматикага, сиёсат ва маъмурий ишларга, ахлоқ ва риторикага татбиқ этди.
Шарқ аристотелизмининг муҳим хусусиятларидан бири унинг эгоцентризмидир,
бунда неоплатоник таълимотлар билан фикр аралашмаси яққол намоён бўлади. Ушбу
таълимотда Худо қадимги ҳайвонни ҳаракатга келтирувчи асосий ҳаракатлантирувчи
сифатида кўпроқ тушунтирилади.
Машшоиййун фалсафасининг асосчиси Киндий араб файласуфи бўлиб, араб
тилида сўзлашувчи маданиятда “хорижий билим”ни биринчи бўлиб тан олган ва
тарғиб қилган. Унинг фикр ва асарларида турли таълимотлар таҳлил қилиниб, илк
таржимонлар ижоди орқали таълимотлари арабзабон алломага етиб борган Платон,
Флутин, Прокл, Пифагорчилар ва бошқалар каби Аристотель ва Аристотелизм
издошларининг типлари ифодаланган. Киндий шунингдек, Қуръоннинг ички
тафсирининг асосчиси ҳисобланади. Беш элемент (материя, шакл, ҳаракат, фазо ва
вақт) ҳақидаги таълимотлар ва ақлнинг тўрт тури ҳақидаги таълимотлар Киндий
томонидан ушбу таҳлилларга мисол сифатида қаралиб, ақлнинг тўрт турини
қуйидагича ажратган:
фаол - ҳар доим куч ҳолатида;
мумкин - ҳар доим фаол ҳолатда;
Қудрат ҳолатига ўтувчи - маҳорат ҳолатида мавжуд бўлган ва шунинг учун ал-ақл
би-л-малака деб аталадиган нарса; Бунга тиббиётни биладиган, аммо даво
қилмайдиган шифокорни мисол қилиб келтириш мумкин;
феъл - даволаётган шифокор каби ҳаракат қилиш.
Ушбу мактабнинг яна бир йирик вакили Абу Бакр Муҳаммад ибн Закариё
Розийдир. У ўзининг хилма-хиллиги ва бойлиги билан машҳур бўлди. Розий Рай
шаҳрида туғилиб, ўз даврининг машҳур марказларида билимини оширган. У фалсафа,
шеърият, сеҳр ва кимёни ўрганади. У ёшлигидан кимёвий тажрибалар билан
шуғулланган, нарсаларнинг “моҳиятини” кашф этган. Розий 30 ёшида Бағдодда
табобатдан таҳсил олади ва бу касбда етакчи табиблардан бирига айланади. У Рай ва
Бағдодда бир нечта касалхоналар очди ва у ерда даволанишга ўзининг ноёб ва
инновацион ёндашувини киритди. Розий қадимги илм-фан, тиббиёт ва фалсафани
жуда яхши билган ва бу соҳаларда қимматли асарлар ёзган, унинг асарлари сони 184
дан ортиқ рўйхатда келтирилган (улардан 61 таси бизнинг давримизгача етиб келган).
Унинг тиббиёт, астрономия, мантиқ, фалсафа ва кимё соҳаларида ёзилган асарлари X-
XIII асрларда Европага етиб борган ва у ерда кўпчилик машҳур тилларга таржима
қилинган.
Розий фалсафий таълимотининг асосини “борлиқнинг бешта абадий манбаси –
ижодкор, руҳ, материя, замон ва макон” ғояси ташкил этади. Яратган томонидан
юборилган ақл, йиртқич ҳайвоннинг асири бўлган қалбни ўзини озод қилишга
илҳомлантиради. Атом ҳақидаги таълимоти Демокритнинг таълимотига яқин. Розий
фазо ва вақтни мутлақ, оламни эса чексиз деб ҳисоблаган. У барча материя бўлинмас
заррачалардан (атомлардан) иборат, бу элементлар орасида энг кичик бўшлиқлар
мавжуд деб ҳисоблаган. У энг кичик элементлар абадий, ўзгармас ва аниқ ўлчамга эга
`
97
деб ҳисобларди. Аристотелнинг “тўрт элементи” дан ташкил топган материянинг
хоссалари атомнинг катталиги ва улар орасидаги бўшлиқ билан белгиланади.
Атомларнинг табиий ҳаракати ушбу тўртта элемент атомлари орасидаги
бўшлиқларнинг катталиги билан белгиланади. Шунинг учун сув ва ер пастга, олов ва
ҳаво эса юқорига қараб ҳаракат қилади. Розийнинг ахлоқий таълимоти инсоннинг
фаол ижтимоий ҳаётини тасдиқлаб, зоҳидлик ва ёлғизликни рад этади. Розий ахлоқий
идеалистик тарзда Суқрот ва унинг турмуш тарзини мисол қилиб келтиради ва ўз
даврида мавжуд бўлган барча динларни танқид қилади. Унинг фикрича, ҳақиқат битта,
динлар эса кўп. Бинобарин, Розийнинг фикрича, диний таълимотлар тўғри эмас,
Муқаддас китобларни ўқиш ўрнига файласуф ва олимларнинг асарларидан сабоқ олиш
керак. Розийнинг бундай тафаккури X-XI асрдв ижод қилган мутафаккирларнинг,
хусусан, Форобийнинг ғазабига сабаб бўлди, унинг ўзи ҳам таъқиб ва изтиробларга
дучор бўлди.
Розийнинг кимё фанига оид кўплаб асарлари, жумладан, “Сир китоби” жуда
машҳур бўлиб, улардан Розийнинг юнон файласуфлари ва искандария кимёгарлари,
VIII-IX асрларда яшаб ўтган араб тилидаги нодир муаллифлар асарларини мукаммал
билишини кўришимиз мумкин.
Аристотелнинг яна бир издоши Форобийдир. Форобийнинг икки буюк файласуф
Афлотун ва Арасту ғоялари ўртасидаги ўхшашлик ва фарқларга оид алоҳида рисоласи,
ахлоқ ва сиёсатга оид алоҳида асарлари ҳам бор. У Афлотуннинг “Давлат” асари асосида
ёмон, саводсиз, адашган давлатлардан фарқли равишда идеал давлат ва давлатчилик
ҳақидаги таълимотини ифодалаган. Унинг ғайритабиий фикрлари ҳақида ҳеч қандай
маълумот йўқ. Унга нисбат берилган, асли Ибн Синога тегишли бўлган “Уюн ал-масоил”
номли кичик асардан фақат “Ҳарбий китоб” рисоласи сақланиб қолган бўлиб, унда
фалсафий тушунчалар, дин ва фалсафа ўртасидаги муносабат, турли фалсафий
масалалар изоҳ ва талқин қилинган. Форобийнинг Мадина аҳолисининг фикрини
ифодалаш ҳақидаги қарашлари у “ал-Мило ал-Фазила”да изоҳлаган “Фозила”да
ифодаланган. Бу асарида у намоён бўлиш ва нарсаларни мумкин бўлган мавжудликка
бўлиш ҳақидаги таълимотни тушунтиради. Диний таълимотларда ҳам ўз ифодасини
топган ягона бирламчи моҳиятнинг намоён бўлишидан моҳиятнинг келиб чиқиши
ҳақидаги ғоя жамиятнинг ижтимоий тузилиши ҳақидаги таълимотнинг маънавий
асосини ташкил этади ва унга раҳбарликни ҳам жамиятнинг имом-дин етакчиси
бўлган файласуф султон амалга ошириши лозим.
Турк олими Ҳожи Халифа таъкидлаганидек, Абу Наср Форобий ўзининг “Қуёш
таълимоти” асарини ёзиб, кейинчалик Ибн Синонинг “Китоб аш-шифо” номли асосий
асари учун асос бўлиб, унда Қуёш таълимоти тизимли равишда ифодаланган. Бу
маълумотларда ишончли далил бўлмаса-да, Шарқ оламининг фалсафий тизимини Ибн
Синонинг “Шифо китоби” орқали тўлиқ тушунтириш мумкинлиги бугун аён бўлмоқда.
Хулоса ўрнида профессор Жаъфар Холмўминовнинг қуйидаги фикрини
келтиришни ўринли деб ҳисобладик. Яъни, Форобий ва Ибн Сино тафаккур оламида
узоқ йўлларни босиб келдилар: Суқрот, Платон, Аристотел, Плотин, Ал-Киндий, Розий.
Аммо, уларга тақлид қилмадилар, фалсафада ўз сўзларини айтдилар, ўз мактабларини
яратдилар. Бу икки улуғ сиймони “Шарқ аристотелизми намояндалари”, дейиш ҳам
`
98
эриш туюлади. Буни ҳали қайта кўриб чиқиш керак. Негаки, уларнинг йўли Суқротдан
Розийгача, Неоплатонизмдан Тасаввуфгача бўлган турли йўлларнинг қўшилиш ва
бирлашиш нуқтаси эди.
Foydalanilgan adabiyotlar/Используемая литература/References:
1.
Мутаҳҳарӣ М. Хадамоти мутақобилаи ислом ва Эрон / М. Мутаҳҳарӣ. Душанбе,
1999. – С. 438.
2.
Мамедов З. Уточнение даты смерти Бахманяра / З.Мамедов //Доклады Академии
наук Азерб. ССР. 1971.Т.ХХУ11. - С.99.
3.
Сагадеева А.В. Средневековая арабо-мусульманская философия в переводах. А. В.
Сагадеева. Т.2. -М.: 2010. - С.5-7.
4.
Султонов У. Баҳманьёр // Энсиклопедияи советии тоҷик Ч. 1. У. Султонов. -
Душанбе, 1978. – С. 392
