`
51
TURK TILIDAGI SAYLOVGA OID SOF TURKCHA SO‘ZLAR
Zoxidov Boxodir
Alfraganus universiteti o’qituvchisi, Toshkent, O‘zbekiston. Tel: +998977203068;
Email:tartar.pro@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15124756
Annotatsiya:
Mazkur maqola Turkiya Respublikasining ajralmasi bo’lagi bo’lgan
demokratiyaning asosi va Respublikaning tayanchi deb qaraldadigan saylov va saylovga oid
so’zlarga bag’ishlangan. Tadqiqot obyekti sifatida turk tilida chet tillaridan o’zlashgan
saylovga oid so’zlar tahlili deb belgilandi.
Kalit so‘zlari
: Termin, saylov, sof turkiy so’zlar, saylovga oid terminlar
Аннотация.
Данная статья посвящена словам, связанным с выборами, которые
рассматриваются как основа демократии и опора Республики, являющейся
неотъемлемой частью Турецкой Республики. В качестве объекта исследования был
определен анализ слов, связанных с выборами, заимствованных из иностранных
языков в турецком языке.
Ключевые слова:
Термин, выборы, чисто турецкие слова, термины, связанные с
выборами.
Annotation
. This article is devoted to elections and election-related words, which are
considered an integral part of the Republic of Turkey, the foundation of democracy and the
pillar of the Republic. The object of the research was determined as the analysis of election-
related words adopted from foreign languages in the Turkish language.
Keywords:
Term, election, pure turkish words, election-related terms
Kirish.
Hozirda yurtimizda bo‘layotgan ijitmoiy-iqtisodiy, moliyaviy, siyosiy-huquqiy
tizimlaridagi islohotlarning tilning leksik sathiga kirib kelayotgan xalqaro terminlar sonini
ko‘paytirmoqda. Bu hol shu sohada faoliyat yuritayotgan insonlardan o‘z kasbiga oid termin
va tushunchalar haqida to‘liq va aniq ma’lumotga ega bo‘lishlarini talab etmoqda.
Saylov terminologiyasining o‘ziga xos xususiyatlari, uning inson aqliy faoliyati va
tajribalarining konseptual bosqichlari orqali namoyon bo‘lishida kuzatiladi. Mazkur
terminologik tizimda saylov tizimidagi bugungi kunda funksional jihatdan yetakchi terminlar
vazifasini bajarayotgan terminlar o‘z ifodasini topadi.
Keng ma’noda saylov bir nechta variant o‘rtasida qilingan tanlovni anglatadi. Kundalik
hayotimizdagi ko‘plab qarorlarimiz va xatti-harakatlarimiz doimo qiladigan tanlovlarimiz
natijasidir. Biroq, ushbu bayonotda ham qo‘llaniladigan konstitutsiyaviy huquq va
siyosatshunoslik atamasi sifatida saylov torroq ma’noga ega: tegishli saylovchilar tomonidan
davlat lavozimini bajaradigan shaxs yoki boshqaruv kengashini belgilash, ko‘p sonli
nomzodlar orasida amalga oshirilishi mumkin bo‘lgan parlament va mahalliy hukumatlar kabi
turli davlat idoralaridagi saylovlar nazarda tutilgan.
Maqsad va vazifalar:
Mazkur tadqiqot ishining maqsadi, kelib chiqishi sof turkcha
bo‘lgan saylovga oid terminlarni aniqlash va tahlil qilish. Ishning vazifalari quyidagilar:
-
Turk tilidagi saylovga oid teminlarni aniqlash;
-
Kelib chiqishi sof turkcha bo‘lgan saylovga oid terminlarni aniqlash;
Usul:
Turk tilidagi saylovga oid terminlarni aniqlash uchun tahlil qilish uslidan
foydalanildi.
`
52
Tadqiqot manbasi:
Erdoğan Günalning, “Türkiye’de Seçim Sistemlerinin Siyasal
Kurumlar Üzerindeki Etkileri” nomli asari hisoblanadi.
Tadqiqot obyekti:
Tadqiqot obyekti turk tilidagi sof turkiy bo‘lgan saylovga oid
terminlarning tahlili va shu terminlarning etimologik tahlili etib belgilandi.
Natija va mulohazalar:
Turkiyada saylovlar demokratik tuzumning ajralmas qismi
sifatida mamlakatning siyosiy kelajagini shakllantiruvchi muhim jarayon hisoblanadi.
Saylovlarning ahamiyatini quyidagi jihatlardan baholash mumkin:
Saylovlar xalqning davlat ishlariga aralashish va o‘z irodasini bevosita amalga oshirish
imkoniyatiga ega bo‘lgan eng muhim maydon hisoblanadi. Fuqarolar o‘z ovozlari bilan
mamlakatni boshqaruvchi vakillarni belgilab, shunday qilib, xalq hokimiyati degan
demokratik tizimning asosiy tamoyilini amalga oshiradilar.
Turkiyada saylovlar ham ichki siyosat, ham tashqi siyosat uchun muhim oqibatlarga olib
keladi. Saylov natijasida hokimiyatga kelgan partiya yoki koalitsiya hukumati mamlakatning
ichki va tashqi siyosatida hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Bu holat Turkiyaning mintaqaviy va global
siyosatdagi o‘rnini ham ta’sir qilishi mumkin."
Seçmen-saylovchi
Saylovlarda saylov huquqiga ega insonlarga “seçmen” deyiladi. Turk tilidagi seç- fe’liga
+man qo‘shimchasi orqali hosil bo‘lgan.
Seçmen so‘zi tarihda ilk manba sifatida TDK, turkcha lug‘at, 1. nashr (1945)
ko‘rsatishimiz mumkun.
Seçim-Saylov
Turk tilidagi seç- fe'liga +im qo‘shimchasi qo‘shilishi orqali hosil bo‘lgan. Mamlakatda
prezident, parlamentar va shunga o‘xshagan oldindan belgilangan nomzodlar orasidan davlat
arboblari yoki mahalliy boshqaruvchilarni tanlash bo‘yicha amalga oshiriladigan barcha ishlar
va tartib-qoidalarga aytiladi.
1. Seçim bölgesi-saylov uchastkasi
Seçim bölgesi bu nomzodlarni saylash uchun saylov o‘tkaziladigan yer.
2. Seçim çevresi-saylov okrugi
Oliy saylov komissiyasining (Yüksek seçim kurulu) 2011-yil 26-fevraldagi qaroriga
ko‘ra, deputatlar soni 18 nafargacha bo‘lgan viloyatlar saylov okrugi hisoblanadi. 19 dan 35
gacha deputati bo‘lgan viloyatlar ikkita saylov okrugiga, 36 va undan ortiq saylov okrugi
bo‘lgan viloyatlar esa uchta saylov okrugiga bo‘lingan. Bu saylov okruglari raqamlar tartibida
nomlanadi.
1.
Seçim kampanyasi-Saylovoldi tashviqoti
Saylovoldi tashviqoti– bu partiyalar yoki nomzodlar o‘zlarini jamoatchilikka tanishtirish,
saylovchilar e’tiborini umumiy siyosiy jarayonga, xususan, o‘z tomoniga tortish uchun
foydalanadigan siyosiy muloqot jarayonidir. Hozirgi kunda yig‘ilishlar, mitinglar, jamoatchilik
bilan aloqalar bo‘yicha tadqiqotlar, reklamalar, televideniya muhokama dasturlari, ijtimoiy
so‘rovlar, siyosiy maslahat xizmatlari, yangi axborot texnologiyalari va internetdan
foydalanish bilan boyitilgan.
4. seçim sandig‘i- saylov qutisi
Saylov qutisi – ovoz berish va yashirin ovoz berish vaqtida foydalaniladigan vaqtinchalik
muhrlangan quti. Uning tepasida byulletenni joylashtirish uchun tor kirish joyi bor va ovoz
`
53
berish muddati tugaguniga qadar ovozlarni olishning oldini oladi. Odatda saylov uchastkasida
joylashgan, lekin baʼzi mamlakatlarda, xususan, O‘zbekiston, Irlandiya, Italiya va Rossiyada,
odamlarning uyiga olib ketiladigan saylov qutilari mavjud. Baʼzi mamlakatlarda qogʻozsiz
elektron saylovlar koʻpaygani sababli saylov byulletenlaridan foydalanilmayapti. Odamlar
saylov boshlanishidan oldin qutining boʻsh ekanligiga guvoh boʻlishlari uchun shaffof saylov
qutilaridan foydalanish mumkin.
5. seçim tutanaği- saylov hisoboti
Saylov natijalari saylovning vakolatli komissiyasi tomonidan belgilanadigan rasmiy
hujjat.
6. ara seçim- qo‘shimcha saylov
Qo‘shimcha saylov qonun hujjatlariga muvofiq bo‘sh bo‘lgan deputatlik, merlik va
shunga o‘xshash o‘rinlarga ikki umumiy saylov oralig‘ida o‘tkazilishi lozim bo‘lgan saylovdir.
7. mahallî seçim-deputatlar saylovi
Viloyat va tuman deputatlarini saylash uchun o‘tkaziladigan saylovlardir.
8. ön seçim-old saylov.
Old saylov – umumiy saylovda ko‘rsatiladigan nomzodlarni aniqlash maqsadida siyosiy
partiyaga a’zo bo‘lgan ma’lum miqdordagi delegatlar ishtirokida o‘tkaziladigan saylovdir.
Shunday qilib, saylovda nomzodlar markaziy siyosiy elita o‘rniga to‘g‘ridan-to‘g‘ri bazani
ifodalashi kutilayotgan delegatlar orqali aniqlanadi. Turkiyada old saylovlar siyosiy
partiyalar qonunining 37-moddasiga ko‘ra tashkil etiladi.
Çekimser oy-betaraf ovoz berish
Qabul qilish va rad etishdan tashqari, uchinchi iroda bayonoti, foydalanilgan ovoz
berishning rangini ko‘rsatadi. Ovoz bermaslik va betaraf bo‘lish ikki xil narsa. Ovoz bermaslik
ovoz berishda hech qanday tarzda ishtirok etmasa ham, betaraflik ovozga qo‘yilgan masala
bo‘yicha qabul qilish yoki rad etishdan boshqa afzallikni aks ettiradi. Yashirin ovoz berishda
yashil rang betaraflikni bildiradi.
Çek+imsa+ar ‘çek’ fe’liga -imsa va -ar so‘z yasovchi qo‘shimchalari qo‘shilishi orqali
yasaladi
Bu so‘z ilk bora “Cumhuriyet” gazetasida qo‘llanilgan. “Sonra çekimser oy ilerisi için bir
emsal teşkil ettig‘inden sayilmak lazimken sayilmamişti”
1
.
“Oy” va “üy” so‘zidan olingan bo‘lib “ovoz berish, javob berish” degan ma’noni bildiradi.
Aday-Nomzod
Turkchadagi ad soʻzidga -ay qoʻshimchasi qo‘shilishi orqali hosil bo‘lgan.
“Aday” so‘zi turkchada bir ish uchun tayyorlantirish yoki o‘qitilayotgan kishi nomzod va
parlament va senatorlik saylovlarida partiyadan nomzod bo‘lish uchun o‘z partiyasida
o‘tkaziladigan birlamchi saylovda o‘z nomzodini qo‘ygan shaxs kabi ma’nolarni ham bildiradi.
Bundan tashqari “aday” so‘zi turkchada biron bir vazifa , ish uchun o‘zini oldinga
qo‘ygan yoki boshqalar tomonidan ilgari surilgan kishi kabi ma’nolarni ham bildiradi.
Aday so‘zining kelib chiqishi fransizcha “nominé” so‘zidan kelib chiqqan bo‘lib “nom” -
ad ya’ni ot so‘zidan shakklangan.
1
Cumhuriyet gazetesi 27.05.1946 2-sayfa
`
54
Xulosa:
Xulosa o’rnida shularni ayta olamiz: Hozirda yurtimizda bo‘layotgan har qanday
o‘zgarishlar u xoh ijitmoiy-iqtisodiy bo‘lsin xoh siyosiy-huquqiy barcha tizimlardagi islohatlar
tilning leksik sohasiga kirib kelayotgan xalqaro terminlar sonini ko‘paytirmoqda. Buning
natijasida shu sohada ish olib borayotgan shaxslardan o‘z sohasiga tegishli atama va
tushunchalar haqida to‘liq va aniq ma’lumotga ega bo‘lishlarini talab qilmoqda. Shu bois har
bir atamaning qachondan boshlab ishlatilganligi, qanday shakllanganligi, ilk bora qaysi asarda
duch kelganligi, qaysi tildan kirib kelganligi kabilarni o‘rganib chiqildi.
Foydalanilgan adabiyotlar/Используемая литература/References:
1.
Hikmet Sami Türk, Seçim Hukukunun Temel Sorunları ve Çözüm Önerileri, Ankara 1997.
2.
Bahar Nurhan Yaprak İstanbul Ticaret Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi Covid-19
Sosyal Bilimler Özel Sayisi Yil:19 Sayi:37 .
3.
Jean‐Marie Cotteret, Claude Emeri (Çev.: Tanju Gökçöl), Seçim Sistemleri, İstanbul, 1975.
4.
John Lyons, Kuramsal Dilbilime Giriş, Çev. Ahmet Kocaman, Türk Dil Kurumu Yayinlari,
Ankara, 1983
5.
Emine Yavaşgel, Temsilde Ada‐ let ve Siyasal İstikrar Açısından Seçim Sistemleri ve
Türkiye’deki Durum, Ankara, 2004
6.
Doniyorov R. O‘zbek tili texnik terminologiyasining ayrim masalalari. – T, 1977
