`
125
BOSHLANG’ICH SINF O’QUVCHILARIGA MATEMATIKA FANINI O’QITISHDA
AXBOROT TUSHUNCHASINI SHAKLLANTIRISH
Boboyorov Davron Ismatullayevich
Termiz iqtisodiyot va servis universiteti magistranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15239361
Аnnotatsiya.
Ushbu maqolada boshlang’ich sinf o’quvchilariga matematika fanini
samarali o’qitishda axborot komukatsion texnologiyalaridan foydalanish haqida batafsil bayon
qilingan. O’quvchilarning axborot tushunchasini mustahkamlash uchun turli interaktiv o’yinlar
va faoliyatlar o’tkazish mumkinligi ularga axborot turini aniqlashga oid masalalar mazmuni
yoritilgan va hayotga tayyorlashda qanday qo‘llanilishi mumkinligi muhokama qilinadi.
Kalit so‘zlar:
boshlang’ich sinf, matematika, matematika ta’lim, axborot komukatsion
texnologiyalar ta’limoti, boshlang’ich sinf o’quvchilariga, ta’lim samaradorligi.
Boshlang‘ich sinf darslarida o‘quvchilarda axborot tushunchasini shakllantirish muhim
ahamiyatga ega, chunki bu ularning kelajakdagi bilim olish va bilimlarni ishlatish
ko‘nikmalarini rivojlantirishga yordam beradi. Axborot tushunchasini shakllantirishda
quyidagi metodlar va yondashuvlarni qo‘llash mumkin:
Axborot tushunchasi haqida tushuncha berish: O‘quvchilarga axborot nima ekanligi
haqida sodda va tushunarli tarzda tushuncha berish zarur. Masalan, "Axborot — bu bizga yangi
bilimlarni beradigan ma'lumotlardir" deb tushuntirish mumkin. Bu tushunchani o‘quvchilarga
kundalik hayotdagi misollar orqali tushuntirish kerak. Misol uchun, televideniedan yoki radio
orqali eshitgan yangiliklar, o‘qigan kitoblar, kompyuterdan olingan ma'lumotlar axborot
sifatida taqdim etilishi mumkin.
Axborot turini ko‘rsatish: Axborot turini tushuntirish o‘quvchilarga ko‘proq aniq tasavvur
beradi. Axborot quyidagi turlarga bo‘lishi mumkin:
- Matnli axborot: Kitoblar, gazetalar, jurnal maqolalari.
- Rasmli axborot: Rasmlar, diagrammalar, xaritalar.
- Sadoqli axborot: Radio, televidenie, podcastlar.
- Video axborot: Filmlar, ilmiy videolar.
Interaktiv o‘yinlar va faoliyatlar: O‘quvchilarning axborot tushunchasini mustahkamlash
uchun turli interaktiv o‘yinlar va faoliyatlar o‘tkazish mumkin. Masalan, o‘quvchilarni ikki
guruhga bo‘lib, ularga axborot turini aniqlashga oid masalalar berish. Har bir guruh turli
manbalardan axborot olishlari va uni o‘z sinflari bilan baham ko‘rishlari mumkin.
Axborotni to‘plash va tahlil qilish: O‘quvchilarga axborot to‘plash, ularni tartibga solish va
tahlil qilish ko‘nikmalarini o‘rgatish zarur. Masalan, ular biror mavzu bo‘yicha qisqa ma'lumot
to‘plab, bu ma'lumotlarni qanday qilib tartibga solish va ular ustida ishlash kerakligini
o‘rganishlari mumkin. Bu esa ular uchun axborotni aniq va samarali ishlatishning asoslarini
yaratadi.
Axborotni taqdim etish va baholash: O‘quvchilarga o‘rganilgan axborotni boshqalarga
taqdim etish, ularni muloqotda bo‘lishga o‘rgatish muhimdir. Bu o‘quvchilarning nutq
madaniyatini rivojlantiradi, shuningdek, ular o‘rgangan axborotni turli manbalardan olish va
tahlil qilish ko‘nikmalarini yanada mustahkamlaydi.
O‘quvchilarning hayotiy tajribasiga asoslangan yondashuv: O‘quvchilarga axborotning
kundalik hayotdagi ahamiyatini ko‘rsatish uchun ulardan o‘z hayotidan misollar keltirishni
`
126
so‘rashingiz mumkin. Masalan, ular har kuni qanday axborotlarni qabul qilishadi va bu
axborotlar qanday tarzda ularning hayotiga ta'sir qiladi.
Bu usullar yordamida boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida axborot tushunchasini
shakllantirishga erishish mumkin.
Boshlang‘ich ta'lim tizimida axborot texnologiyalarining qo‘llanilishi tarixi so‘nggi o‘n
yilliklarda sezilarli darajada rivojlandi. Bu rivojlanish o‘quvchilarni zamonaviy texnologiyalar
bilan tanishtirish va ularni o‘qitish jarayonida samarali ishlatish uchun katta imkoniyatlar
yaratdi. Axborot texnologiyalarining boshlang‘ich ta'limga kirib kelishi quyidagi bosqichlarda
o‘z aksini topgan:
1.
1990-yillarning boshlarida (kompyuterlar va dasturlar)
1990-yillarning
boshlariga kelib, kompyuter texnologiyalari maktablarda keng tarqaldi. O‘sha davrda
boshlang‘ich sinf o‘quvchilariga kompyuterlar yordamida ba'zi oddiy o‘quv dasturlarini
ishlatish imkoniyatlari yaratildi. Dastlabki yillar davomida, axborot texnologiyalari asosan
kompyuterlarni o‘rganishga va eng asosiy dasturlarni ishlatishga qaratilgan edi. Bunga misol
sifatida:
- Math Blaster
va
Reading Blaster
kabi ta'lim dasturlari keltirilishi mumkin, ular
o‘quvchilarni matematik va o‘qish ko‘nikmalarini rivojlantirishga yordam bergan.
- O‘quvchilarga kompyuter savodxonligini o‘rgatish dasturlari orqali boshlang‘ich sinfda
kompyuterlar bilan ishlash ko‘nikmalari shakllantira boshlandi.
2.
2000-yillarning boshlarida (internet va multimedia texnologiyalarining joriy
etilishi)
2000-yillarga kelib, internetning keng tarqalishi va multimedia texnologiyalarining
rivojlanishi boshlang‘ich ta'lim tizimiga jiddiy ta'sir ko‘rsatdi. Internet orqali o‘quvchilar va
o‘qituvchilar o‘zaro muloqotda bo‘lish, ta'lim resurslarini onlayn ravishda topish imkoniyatiga
ega bo‘ldilar. Shu bilan birga, ko‘plab o‘quv dasturlari video, audio, va animatsiyalarni o‘z ichiga
olgan multimedialar bilan boyitildi. Bu davrda o‘quvchilarga quyidagi imkoniyatlar yaratildi:
Ta'lim portallari va onlayn resurslar
: O‘qituvchilar o‘z darslarini yanada interaktiv va
qiziqarli qilish uchun internetdagi ta'lim resurslaridan foydalanishni boshladilar.
Multimedia ta'lim dasturlari
: O‘quvchilarga interaktiv, video va grafikalarni o‘z ichiga
olgan ko‘plab yangi dasturlar taqdim etildi. Masalan, interaktiv ta'lim dasturlari (Smart Board
texnologiyasi) va o‘yinlarni o‘rganishga asoslangan o‘quv dasturlari.
3
. 2010-yillarda (smartfonlar va planşetlar yordamida o‘qitish)
2010-yillarda mobil
qurilmalarning rivojlanishi va ularning ta'lim jarayoniga qo‘shilishi boshlang‘ich ta'lim tizimiga
yangi imkoniyatlar yaratdi. Smartfonlar, planshetlar, va interaktiv ta'lim dasturlari
o‘quvchilarning o‘qish jarayonida faol ishtirok etishiga yordam berdi. Bu davrda:
- Mobil ta'lim dasturlari
(apps) rivojlandi, o‘quvchilar uchun matematikadan to chet
tillargacha bo‘lgan turli sohalarda o‘rgatish dasturlari mavjud bo‘ldi.
-
Smart ta'lim texnologiyalari
: Interaktiv ta'lim texnologiyalari, masalan, interaktiv
doskalar va o‘quvchilarni individual tarzda o‘qitishga yordam beradigan dasturlar, sinf
xonalarida keng qo‘llanila boshlandi.
4
. 2020-yillarning boshlarida (masofaviy ta'lim va sun'iy intellekt)
COVID-19
pandemiyasi boshlang‘ich ta'limda masofaviy ta'limning joriy etilishiga olib keldi. Bu davrda
axborot texnologiyalari, ayniqsa video konferensiya dasturlari (Zoom, Microsoft Teams va
boshqalar) va masofaviy o‘qitish platformalari (Google Classroom, Moodle) yordamida ta'lim
`
127
jarayoni davom ettirildi. Shu bilan birga, sun'iy intellekt va o‘rganish mashinasi (machine
learning) texnologiyalari ta'lim jarayoniga yangi o‘lchamlar kiritdi:
- Masofaviy o‘qitish
: Pandemiya vaqtida masofaviy ta'limning keng tarqalishi
boshlang‘ich sinflarda ham samarali o‘quv usullarini yaratishga yordam berdi.
- Sun'iy intellekt va analitika
: Ba'zi ta'lim platformalari o‘quvchilarning o‘rganish
jarayonini tahlil qilish va shaxsiylashtirilgan ta'lim tavsiyalarini yaratish uchun sun'iy intellekt
texnologiyalaridan foydalana boshladi.
5. Kelajakdagi rivojlanish (metavers, raqamli portfellarga o'tish)
Kelajakda axborot
texnologiyalari yanada rivojlanishi kutilmoqda. Metavers, raqamli portfellar, virtual va
kengaytirilgan reallik texnologiyalari boshlang‘ich ta'limda kengroq qo‘llanilishi mumkin.
Ularning yordamida o‘quvchilar yanada interaktiv va immersiv o‘quv tajribalariga ega bo‘lishi
mumkin:
- Virtual reallik (VR)
va
kengaytirilgan reallik (AR):
Bu texnologiyalar o‘quvchilarga
turli o‘quv mashg‘ulotlarini real hayotga yaqinlashtirib ko‘rsatish imkonini beradi, masalan,
tarixiy voqealarni yoki ilmiy eksperimentlarni virtual tarzda amalga oshirish.
Boshlang‘ich ta'lim tizimida axborot texnologiyalarining qo‘llanilishi tarixiy jarayon
sifatida har bir yangi bosqichda o‘quvchilarning ta'lim olish jarayonini yengillashtirib, ular
uchun yanada samarali va qiziqarli o‘rganish muhitini yaratdi. Axborot texnologiyalarining
integratsiyasi ta'limda o‘quvchilarning o‘rganish ko‘nikmalarini rivojlantirishda, ular uchun
kerakli bilimlarni olishda, va umumiy ta'lim sifatini oshirishda muhim rol o‘ynaydi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Александрова Э.И. Психолого-педагогические основы построения современного
курса математики // Начальная школа.-2013.-№ 1.-С. 56.
2.
Абдуқодиров А.А. Таълимда инновацион технологиялар. -Тошкент: Истеъдод,
2008.-180 б.
3.
Бородина Н.В., Самойлова Е.С. Модулная технология в профессионалном
образовании: Учебнойе пособийе.-Экатеринбург.:УГППУ, 1998.-27 с.
4.
Берсенева
О.В.Критериальная
модель
и
уровни
сформированности
исследовательских компетенций будущих учителей математики // Интернет-журнал
«Науковедение» http://naukovedenie.ru. Том 7, №5 (сентябрь- октябрь 2015)
