`
111
O‘ZBEKISTONDA AVTOMOBIL YO‘LLARI QURILISHI TADBIRKORLIGI
SOHASIDA INNOVATSION O‘ZGARISHLAR HOLATINI TAHLILI
Sadinova Baxora Boymurzoyevna
TDIU Samarqand filialining mustaqil tadqiqotchisi
Muallifning elektron manzili: sadinovabaxora837@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15294390
Annotatsiya:
Jahon xo‘jaligi evolyutsiyasi va avtomobil yo‘llari qurilishi tadbirkorligi
innovatsion o‘zgarishlar dinamikasiga bag‘ishlangan ilmiy ishlari natijalari mazkur jarayonga
ta’sir qiluvchi bir necha omillarni ajratib olishga zamin yaratadi.Maqolada O‘zbekistonda
avtomobil yo‘llari qurilishi tadbirkorligi sohasida texnologik innovatsion o‘zgarishlar holatini
qisqacha tahlili keltirilgan.
Kalit so‘zlar:
tadbirkorlik,
salohiyat,
moliya, kadr, texnologik,
avtomobil, iqtisodiy,
intelektual, tashkiliy, nomoddiy, omil, bandlik, infrastruktura, innovatsiya, investitsiya.
Аннотация:
Результаты научных работ об эволюции мировой экономики и
динамике инновационных изменений в дорожно-строительном предпринимательстве
дают основание выделить несколько факторов, влияющих на этот процесс. В статье
представлен краткий анализ состояния технологических инновационных изменений в
сфере дорожно-строительного предпринимательства в Узбекистане.
Ключевые слова:
предпринимательство, потенциал, финансы, персонал,
технологический,
автомобильный,
экономический,
интеллектуальный,
организационный, нематериальный, фактор, занятость, инфраструктура, инновации,
инвестиции.
Abstract:
The results of scientific work on the evolution of the world economy and the
dynamics of innovative changes in the road construction entrepreneurship provide a basis for
identifying several factors influencing this process. The article presents a brief analysis of the
state of technological innovative changes in the road construction entrepreneurship in
Uzbekistan.
Key words:
entrepreneurship, potential, finance, personnel, technological, automobile,
economic, intellectual, organizational, intangible, factor, employment, infrastructure,
innovation, investment.
Kirish.
Ijtimoiy hayotning hozirgi sharoitida innovatsion o‘zgarishlar ko‘lami kengayib,
ularning inson faoliyatining barcha sohalariga chuqur kirib borishi kuzatilmoqda. Bunga
asosiy sabab iqtisodiyotning har bir sohasida bevosita ishchi kuchi va aqliy mehnat mahsuli
bo‘lgan mahsulotlar hal qiluvchi o‘rin egallashi hamda mulkchilik huquqlarining o‘zgarishidir.
Bu esa, zanjir reaktsiyasi singari butun ijtimoiy-iqtisodiy tizimga tarqalmoqda. 2017 yildan
boshlab qabul qilingan O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 7 fevraldagi PF-
4947-son “O‘zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish bo‘yicha harakatlar strategiyasi
to‘g‘risida”
1
gi Farmoni respublikamizda bir qator innovatsion o‘zgarishlarni amalga
oshirilishiga sababchi bo‘ldi.
1
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 7 февралдаги ПФ-4947-сон “Ўзбекистон Республикасини
янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегияси тўғрисида”ги Фармони
`
112
Jahon xo‘jaligi evolyutsiyasi va avtomobil yo‘llari qurilishi tadbirkorligi innovatsion
o‘zgarishlar dinamikasiga bag‘ishlangan ilmiy ishlari natijalari mazkur jarayonga ta’sir
qiluvchi bir necha omillarni ajratib olishga zamin yaratadi. Ularga asosan uchta muhim
omillar guruhini: endogen va ekzogen omillar hamda ularning kompleks ta’sirini kiritish
mumkin.
Tadqiqotlarimiz natijalaidan kelib chiqib avtomobil yo‘llari qurilishi tadbirkorligi
innovatsion o‘zgarishlarga ta’sir qiluvchi ekzogen omillarga asosan jahon miqyosida narxlar
ko‘tarilishi, tovar va pul bozori o‘rtasidagi nomutanosibliklar, eksport va importdagi farqlarni
kiritish mumkin. Shuni alohida ta’kidlash kerakki, jahon iqtisodiyotidagi globallashuv
jarayonining chuqurlashuvi ekzogen omillarning o‘rnini yanada oshirmoqda. Bu omillar
iqtisodiyotga, xususan, real sektorga ta’sir etib, siklik tebranishlarni hosil etadi. Ekzogen
omillarning salbiy ta’siri real sektor ko‘rsatkichlarining pasayishiga sababchi bo‘lib, tovar va
xizmatlar bozorida muvozanatlikni izdan chiqaradi.
Asosiy qism.
Oxirgi yillarda jahon iqtisodiyotdagi turg‘unlik ham aynan ekzogen omillar
sababida vujudga keldi va avtomobil yo‘llari qurilishi tadbirkorligi innovatsion o‘zgarishlarni
amalga oshirish zaruriyatini keltirib chiqardi. Jumladan, Covid-19 yuzaga keltirgan pandemiya
sabab, mamlakatlar o‘rtasidagi logistika tizimining izdan chiqishi, chegaralarning yopilishi
xom ashyo va tayyor mahsulotlar narxining keskin ko‘tarilishiga, ba’zi importga asoslangan
ishlab chiqarishlarning to‘xtab qolishiga olib keldi. Shuningdek, Rossiyaning Ukrainadagi
harbiy operasiyasi nafaqat nizo ishtirokchilari, balki butun jahon iqtisodiyotini
sekinlashtiruvchi ekzogen omil bo‘lib xizmat qiladi. Bizning fikrimizcha, bu ta’sir O‘zbekiston
iqtisodiyotida ham sezilarli bo‘ladi.
Avtomobil yo‘llari qurilishi tadbirkorligi faoliyatidagi innovatsion o‘zgarishlarning
endogen omillari - bu mavjud innovatsion tizim o‘zgarishiga olib keladigan ichki omillardir.
Ularga asosan iqtisodiy xarakterdagi ijtimoiy yo‘naltirilgan omillar kiradi. Bu tadbirkorlik
sektori va uy xo‘jaliklarining mavjud vaziyatni o‘zgartirishga qaratilgan ishtiyoqi bo‘lib,
farovonlik darajasini oshirishga intilish, shuningdek, ma’lum ahloqiy va madaniy qadriyatlar
doirasida ma’naviy rivojlanishga intilishlaridan iborat. Dunyo davlatlari tarixidagi
odamlarning ixtirochilik va novatorlik faoliyatiga asoslanib har qanday shaklda
innovatsiyalarni kiritilishi o‘zgarishlarning endogen omillari bo‘lib xizmat qiladi.
Kompleks ta’sir omillari - endogen va ekzogen omillarning turli darajalardagi
birgalikdagi ta’siridir. Ushbu omillarning kompleks ta’siri natijasida umumiy iqtisodiyotdagi
o‘zgarishlar ta’sirining kuchayishi va institusional vaziyatning sezilarli darajada siljishiga olib
keladi.
Biz tadqiqotimizda avtomobil yo‘llari qurilishi tadbirkorligi innovatsion o‘zgarishlarga
yuqorida qayd etilgan omillar ta’sir darajasini jahon bo‘yicha hisob-kitobni amalga
oshiradigan indekslar orqali tahlil etdik . Ular qatoriga:
- jahon global raqobatlashuv indeksi. U Institute of Management Development
(Shveysariyaning Lozanna shahrida joylashgan) tomonidan tahlil qilinib, mamlakat real
sektorini raqobatbardoshlik darajasini aniqlash bilan shug‘ ullanadi. Unda 333 ta
ko‘rsatkichni o‘zida jamlagan iqtisodiyot holati, davlat samaradorligi, ishbilarmonlik sohasi
holati va infratuzilmani tahlil qiladi. O‘zbekiston bu reytingga kirmaganligi sababli biz uni
tahlil qila olmadik;
`
113
- global innnovatsion indeks. UINSEAD xalqaro biznes-maktab, Cornell University, World
Intellectual Property Organization – Intelektual mulk bo‘yicha xalqaro tashkilot tomonidan
tahlil qilinadi. Bizga uni tarkibiy subindeksi bo‘lgan “Boshqaruv institutlari sifati”ni tahlil
qilish muhimdir;
- iqtisodiy erkinlik indeksi. Bu indeks Heritage Foundation va The Wall Street Journal
hamkorligida 1995 yildan buyon yuritiladi. Mamlakatda real sektordagi innovatsion
o‘zgarishlarni amalga oshirish jarayonini tahlil qilishimizda aynan mazkur indeksni ko‘rib
o‘tishimiz muhimdir. Ushbu indeks jamiyatdagi asosiy rasmiy innovatsiyalarni va ularning
o‘zgarishini qamrab olgan.
Har doim ham bu reytingdagi ko‘rsatkichlar ma’lum davlatdagi siyosiy va iqtisodiy
vaziyatni to‘g‘ri baholay olmaydi. Bu yerda shuni ta’kidlash kerakki, ba’zan dunyodagi siyosiy
vaziyat yoki ma’lum bir davlatlar tazyiqi ostida ham reyting ko‘rsatkichlari o‘zgartirilishi
mumkin. Shu jumladan, Ukrainadagi harbiy operasiyasi boshlanishi bilan bank tizimiga baho
beradigan va boshqa xalqaro reytinglarda Rossiyaning o‘rnini keskin tushirilishi kuzalmoqda.
Bizning fikrimizcha, real sektorda avtomobil yo‘llari qurilishi tadbirkorligi innovatsion
o‘zgarishlarni amalga oshirish va unga ta’sir etuvchi omillarni o‘rganishda “Global innovatsion
indeks” tarkibiga kiruvchi “Boshqaruv institutlar sifati” subindeksini tahlil qilish muhim
ahamiyatga ega. U o‘z ichiga 3 ko‘rsatkichni qamrab oladi:
-
mamlakatdagi siyosiy muhit.
Ushbu ko‘rsatkich 2015 yilgacha bo‘lgan davrda o‘z
ichiga 3 ta subindeksni olgan: siyosiy va operasion barqarorlik, hukumatning samaradorligi va
matbuot erkinligini olgan. 2015 yildan so‘ng siyosiy muhitni aniqlashda oxirgi ko‘rsatkich
tahlili olib tashlangan;
-
me’yoriy muhit.
U o‘z ichiga me’yoriy-huquqiy sifat, huquq ustuvorligi, ishdan
bo‘shash xarajatlarni oladi;
-
tadbirkorlik muhiti.
U 2025 yilgacha o‘z ichiga biznesni yo‘lga qo‘yishning soddaligi,
bankrotlikni hal etishning soddaligi, soliqlarni to‘lash qulayligini olgan.
1-jadval
O‘zbekistonning “Global innovasion indeks” tarkibiga kirgan “Boshqaruv
institutlar sifati” subindeksi (ballda)
2
№
Indikator
Yillar
Reyti
ng
o‘zga
-rishi
2012
2013
2014
2015
2020
2024
1
2
1
2
1
2
1
2
1
2
1
2
1
Boshqaruv
institutlar sifati
34,
4
128
45,
4
126
46,
1
124
49
106
55,
1
95
55,8
94
+34
1.1
Siyosiy muhit
34,6 128 36,1 131
36,1 134 33,3 115
46,7
98
47,6
95
+33
1.1
.1
Siyosiy va
operatsion
barqarorlik
(Political and
operational
stability)
46,6 106 51,2 101
52,9
97
50,6 100
64,3
83
64,3
80
+26
2
WIPO Всемирная организация интелектуальной собственности. Глобальный инновационный индекс
https://www.wipo.int/publications/ru/series/index.jsp?id=129
. 2016-2024 йилларда эълон қилинган ҳисоботда
Ўзбекистон рейтингга киритилмаган. (1)-балл, (2)-рейтинг, (м/э)-мавжуд эмас.
`
114
1.1
.2
Hukumatning
samaradorligi
(Government
effectiveness)
20,0 119 17,3 120
15,8 129 16,1 126
37,9 100
39,2
99
+20
1.1
.3
Matbuot erkinligi
(Press freedom)
37,2 126 39,6 133
39,6 136
m/e m/e m/e m/e
m/e
m/e
1.2
Me’yoriy muhit
42,2 129 45,0 123
45,2 123 45,7 121
48,6 107
49,9
107
+22
1.2
.1
Me’yoriy sifat
(Regulatory
quality)
11,4 139
8,0
140
6,7
141
4,4
139
12,7 127
17,5
126
+13
1.2
.2
Huquq ustuvorligi
(Rule of law)
11,4 139
9,7
139
11,5 138 15,6 133
18,7 124
19,1
123
+16
1.2
.3
Ishdan bo‘shash
xarajatlari
(Cost of
redundancy
dismissal)
21,7
95
17,3
82
17,3
81
17,4
81
17,3
69
17,3
69
+26
1.3
Ishbilarmonlik
muhiti
26,6 117 55,0
99
56,9
93
67,9
76
69,8
72
69,8
72
+45
1.3
.1
Biznesni yo‘lga
qo‘yishning
soddaligi
(Ease of starting a
business)
37,4
88
87,0
54
92,5
22
89,0
55
96,2
8
96,2
8
+80
1.3
.2
Bankrotlikni hal
etishning soddaligi
(Ease of resolving
insolvency)
25,8 104 41,4
64
42,2
55
46,5
72
43,5
90
43,5
90
+14
1.3
.3
Soliqlarni to‘lash
qulayligi (Ease of
paying taxes)
16,5 117 36,7 135
36,1 134 68,3
92
m/e m/e
m/e
m/e
1-jadval ma’lumotlari shuni ko‘rsatmoqdaki, so‘nggi yillarda O‘zbekistonda amalga
oshirilayotgan institusional o‘zgarishlar yuqori baholanib, boshqaruv institutlari subindeksi
2012 yilgi 34,4 balldan 2024 yilda 55,8 ballga ko‘tarildi. Bu mamlakatimizni reytingda 34
pog‘ona 128 o‘rindan 94 o‘ringa ko‘tarilib olishga imkoniyat yaratib, quyidagi ijobiy jihatlar
bilan tavsiflanadi:
-
mamlakatda biznes yuritish muhitining yaxshilanishiga olib keldi;
-
xorijiy investorlarning investision qarorlarni qabul qilishda kafolatlarni oshirdi;
-
mamlakatimizning jahon hamjamiyatidagi obro‘sining oshishi hamda turli “qora
ro‘yxat”lardan olinishini kuzatilmoqda;
-
mamlakatning iqtisodiy xavfsizlik darajasi ortmoqda.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Гилева Т.А., Низаев А.Р. Инновационный потенциал предприятия: структура,
`
115
оценка, формирование // Актуальные вопросы управления в социальных и
экономических системах: Межвузовский сборник научных трудов. Ч. II. Уфа, 2006. – c.
213-218.
2.
Балукова, В.А. Управление инновационными процессами на предприятиях
химической и нефтехимической промышленности [Текст]/ В.А.Балукова, И.А.Садчиков,
В.Е. Сомов. – СПб.: СПбГИЭУ, 2003. – 147 с.
3.
Балабанов, И.Т. Инновационный менеджмент [Текст] – СПб.:Питер, 2001. – 304 с.
4.
https://kun.uz/Инновацион ривожланиш вазири билан эксклюзив суҳбат
5.
Зайнуддинов Ш.Н., Расулов Н.М. Инновацион
менеджмент (дарслик). -
Т.:“Инновацион ривожланиш нашриёт матба уйи”, 2020. Б.540.;
6.
Шодиева Д. Миллий иқтисодиётнинг
инновацион ривожланишини
инвестициялашнинг назарий асосларини такомиллаштириш. (PhD) дисс. автореф.
Т.:2020. Б.58.
7.
ILKHAMOVNA S. Z., NODIROVNA M. S., KUVONCH R. EXPANSION OF THE SERVICE
SECTOR IN THE CONTEXT OF INNOVATIVE CHANGES IN UZBEKISTAN //Gospodarka i
Innowacje. – 2024. – Т. 48. – С. 90-98.
8.
ILKHAMOVNA S. Z., NODIROVNA M. S., ALIASKAR M. IMPORTANT ASPECTS OF THE
THEORY AND METHODOLOGY OF MEASURING SOCIAL CAPITAL //Miasto Przyszłości. –
2024. – Т. 49. – С. 167-174.
9.
ILKHAMOVNA S. Z., NODIROVNA M. S., MUROD S. DIGITALIZATION OF SOCIAL
TECHNOLOGIES IN IMPROVING THE EFFICIENCY OF THE SERVICE SECTOR //Gospodarka i
Innowacje. – 2024. – Т. 48. – С. 80-89
10.
ILKHAMOVNA S. Z., NODIROVNA M. S. SUBHONZODA SH THE EXPERIENCE OF OTHER
COUNTRIES IN THE LEGAL REGULATION OF ECOTOURISM //BOSHQARUV VA ETIKA
QOIDALARI ONLAYN ILMIY JURNALI. – 2024. – Т. 4. – №. 5. – С. 122-131
11.
SAIDAKHMEDOVICH S. T., NODIROVNA M. S., TOLIBOVNA T. D. P. O. F. S. B. AS A FACTOR
IN THE DEVELOPMENT OF THE COMPETITIVE ENVIRONMENT OF THE NATIONAL
ECONOMY OF UZBEKISTAN //Excellencia: International Multi-disciplinary Journal of
Education (2994-9521). – 2024. – Т. 2. – №. 6. – С. 268-277
12.
ILKHAMOVNA S. Z., NODIROVNA M. S. OGLI TSI PROGRESSIVE DEVELOPMENT OF THE
RETAIL SERVICES MARKET IN UZBEKISTAN //Web of Semantics: Journal of Interdisciplinary
Science. – 2024. – Т. 2. – №. 5. – С. 593-600.
13.
EGAMBERDIEVICH P. M., NODIROVNA M. S., OGLI J. A. E. F. PROBLEMS OF SMALL
BUSINESS DEVELOPMENT IN THE SERVICE SECTOR IN A MARKET ECONOMY //Web of
Semantics: Journal of Interdisciplinary Science. – 2024. – Т. 2. – №. 5. – С. 609-613.
14.
ILKHAMOVNA S. Z., NODIROVNA M. S. RUSLANOVICH BA THE LATEST SOCIAL
TECHNOLOGIES IN THE SERVICE SECTOR //Web of Semantics: Journal of Interdisciplinary
Science. – 2024. – Т. 2. – №. 5. – С. 585-592.
15.
ILKHAMOVNA S. Z., NODIROVNA M. S. OGLI KDS THE ROLE OF FOREIGN INVESTMENT
IN MODERNIZATION OF ECONOMY OF UZBEKISTAN //Web of Semantics: Journal of
Interdisciplinary Science. – 2024. – Т. 2. – №. 5. – С. 601-608.
16.
NODIROVNA M. S. et al. DIGITALIZATION OF SOCIAL TECHNOLOGIES IN IMPROVING
THE EFFICIENCY OF THE SERVICE SECTOR: PROS AND CONS //Excellencia: International
Multi-disciplinary Journal of Education (2994-9521). – 2024. – Т. 2. – №. 6. – С. 238-247.
17.
EGAMBERDIEVICH P. M., NODIROVNA M. S. OGLI UAA WAYS TO INCREASE RESOURCE
EFFICIENCY AT SERVICE ENTERPRISES //Excellencia: International Multidisciplinary Journal
of Education (2994-9521). – 2024. – Т. 2. – №. 6. – С. 290-295
18.
SAIDAKHMEDOVICH S. T., NODIROVNA M. S. TOLIBOVNA TD THE REFORM OF
PROFESSIONS IN THE DIGITAL ECONOMY, THE MOST IN DEMAND IN THE LABOR MARKET
`
116
OF UZBEKISTAN //Excellencia: International Multi-disciplinary Journal of Education (2994-
9521). – 2024. – Т. 2. – №. 6. – С. 278-289.
19.
NODIROVNA M. S. et al. INNOVATIVE TECHNOLOGIES IN THE SERVICE SECTOR //Web
of Semantics: Journal of Interdisciplinary Science. – 2024. – Т. 2. – №. 5. – С. 304-312.
20.
BARAT-ALIYEVICH A. F., NODIROVNA M. S. THE ESSENCE AND SIGNIFICANCE OF THE
CONCEPTS
OF
INNOVATION,
INNOVATION
ACTIVITY
AND
INNOVATION
ENTREPRENEURSHIP. – 2023.
21.
Nodirovna M. S. NOVELTY OF BANKING SERVICES IN THE REPUBLIC OF UZBEKISTAN
//The Journal of Economics, Finance and Innovation. – 2023. – С. 620-628.
22.
Nodirovna M. S. Developing Rural Services and Increasing the Living Standards of the
Population in the Republic of Uzbekistan //Gospodarka i Innowacje. – 2023. – Т. 35. – С. 653-
661
