XALQARO TURIZMNING MAZMUNI, TURLARI VA TASHKILLASHTIRILISH BO‘YICHA TASNIFLANISHI

`

87

XALQARO TURIZMNING MAZMUNI, TURLARI VA TASHKILLASHTIRILISH

BO‘YICHA TASNIFLANISHI

Tashov Mizrob Maxmudovich

“IPAK YO‘LI” TURIZM VA MADANIY MEROS

XALQARO UNIVERSITETINING MUSTAQIL TADQIQOTCHISI

Muallifning elektron manzili: tashovmizrob@gmail.ru

https://doi.org/10.5281/zenodo.15286039

Annotatsiya:

XX asrning so‘nggi o‘n yilligida xalqaro turizm eng yuqori texnologiyalar

asosida rivojlanib borayotgan yaxlit bir infratuzilmaga aylandi. Xalqaro turizmning mazmuni,
turlari va tashkillashtirilish bo‘yicha tasniflanishi haqida ilmiy mulohazalar yuritgan.

Kalit so‘zlar:

xalqaro turizm, turizm, havo, quriqlik, dengiz transportlari,

mehmonxonalar, motellar, kemping, pansionat, ma’naviy, ijtimoiy, ovqatlanish muassasasi ,
bozor, iqtisodiyot, turizm, xizmat,

sayyoh, turist, valyuta, daromad, transport, mehmonxona,

rekriatsiya, investitsiya.

Аннотация:

В последнее десятилетие XX века международный туризм

превратился в целостную инфраструктуру, развивающуюся на основе новейших
технологий. Автором этой статье сделано научные выводы о содержанию, видам и
классификация организации международного туризма.

Ключевые слова:

международный туризм, туризм, воздушный, наземный,

морской транспорт, гостиницы, мотели, кемпинги, пансионаты, духовный, социальный,
заведения общественного питания, рынок, экономика, туризм, услуга, турист,
туристка, валюта, доход, транспорт, гостиница, отдых, инвестиции.

Abstract

: In the last decade of the 20th century, international tourism has become a

holistic infrastructure developing on the basis of the highest technologies. Scientific
considerations were made about the content, types and classification of international tourism
by organization.

Key words:

international tourism, tourism, air, land, sea transport, hotels, motels,

camping, boarding house, spiritual, social, catering establishment, market, economy, tourism,
service, tourist, tourist, currency, income, transport, hotel, recreation, investment.

Kirish.

Turizm hodisa sifatida dam olish deb ongimizga singib ketgan bo‘lib, boshqa

narsa an’anaviy tasavvurlarga sig‘maydi. 1991-yilda Ottavada (Kanada) bo‘lib o‘tgan BTTning
konferensiyada konsepsiya sifatida talablar yo‘nalishi tanlandi va

“

Turizm - odatdagi

muhitdan tashqarida dam olish, ishga aloqador va boshqa maqsadlarda bir yildan ko‘p
bo‘lmagan davrda bo‘lgan sayoxat va joylarda bo‘lishni amalga oshirgan shaxs faoliyati” -deb
ta’rif berildi.

Ilmiy adabiyotlarning yana birida turizm so‘zi lotincha «tournus» so‘zi bilan ifodalanadi.

Lotincha bu so‘zning asl ma’nosi “aylantirmoq”, “yo‘lini o‘zgartirmoq” kabi ma’nolarga to‘g‘ri
keladi. Turizm termini alohida, muhim yashayotgan yeriga qaytib kelish sharti bilan, qisqa va
uzoq muddat bilan qilingan sayohat, degan ma’noga to‘g‘ri keladi.

Shu jumladan, konferensiyada statistik hisobotlarni bir xil qilish va ularni tahlil qilish,

turizm rivojlanishi istiqbolini belgilash, chegaralarda turistlarni chiqarish va kiritishning
rasmiyatchilik tartib qoidalarini soddalashtirish ko‘rib chiqildi.

`

88

Yuqorida ko‘rib o‘tilgan omillardan xulosa qilib oladigan bo‘lsak, bizning fikrimizcha

xalqaro turizm -bu davlatlar iqtisodiyotini mustahkamlovchi, xalqaro aloqalarni
rivojlantiruvchi, aholini yangi ish o‘rinlari bilan ta’minlovchi, kishilarning ma’naviy va ijtimoiy
ahvolini yaxshilovchi tarmoqdir - desak xato bo‘lmaydi.

Asosiy qism.

XX asrning so‘nggi o‘n yilligida xalqaro turizm eng yuqori texnologiyalar

asosida rivojlanib borayotgan yaxlit bir infratuzilmaga aylandi. Bu davrda jahon iqtisodiyotiga
katta ta’sir o‘tkazadigan yirik xalqaro Transmilliy kompaniyalar (TMK), mehmonxonalar
zanjiri, zamonaviy ovqatlanish korxonalari, yirik ko‘ngil ochar obyektlar infratuzilmasining
paydo bo‘lishi xalqaro turizmning rivojlantirishga juda qulay shart-sharoitlarni tug‘dirdi.

Umuman olganda, XX asrning 90 yillarida xalqaro turizm bozori rivojlanishi biroz

susayib, uning o‘sish sur’ati o‘rtacha 4 foiz atrofida kuzatildi. Xalqaro turizmning
rivojlanishiga ta’sir ko‘rsatuvchi omillardan biri -bu xalqaro terrorizm va eksteremizm bo‘lib
qolmoqda..

Bu kabi salbiy omillarga qaramasdan turizm rivojlanishda bir qator yutuqlarga

erishmoqda. Misol uchun XXI asrda kosmik turizmni rivojlantirish, sayyohlarni kosmosda sayr
qildirish va shu bilan bir qatorda yangi turistik yo‘nalishlar ishlab chiqish asosiy
yo‘nalishlardan biriga aylanmoqda. Dunyoda birinchi bo‘lib 2010 yilda Rossiyalik turopera-
torlar tomonidan kosmik turizmning yo‘nalishi ishlab chiqildi va muvaf-faqiyatli amalga
oshirildi. Bu yo‘nalishda hozirda dunyoning yetakchi davlatlarida bir qator dasturlar ishlab
chiqilishi boshlab yuborildi. Ular kelajakda turizmni kosmoslararo rivojlantirishni maqsad
qilib olishmoqda.

Hatto keyingi o‘n yillikda shu narsa namoyon bo‘layaptiki, ba’zi mamlakatlarda turizmga

moslashtirilgan maxsus hududlar (regionlar) tashkil qilinmoqda. Bularning asosiylari tog‘li
hududlarda, dengiz qirg‘oqlarida, tabiati go‘zal joylarda tashkil etilmoqda. Bu esa yo‘nalishlar
geografiyasini kengaytirish bilan birga infratuzilmaning takomil-lashuviga olib kelmoqda.

Xalqaro turizm o‘zining rivojlanish bosqichlari va yo‘nalishlarining takomillashuvi

natijasida uni tasniflash va turkumlarga bo‘lishga ehtiyoj sezildi. Shundan kelib chiqqan holda
xalqaro turizmni tashkil qilish turiga qarab tasniflanadi.

Xalqaro turizm turlarining tasniflanishi

Tasnifiy belgisi

Turizm turlari

Sayohatlar maqsadi

Dam olish va rekreasiya (Leisure & Recreation),

davolanish (Health Treatment), ishga doir

(Business & Incentive), ta’lim (Educational), diniy

(Religion), etnik (Ethnic), maxsus (special), sport

(sports tourism), ekologik (ecological) va boshqalar.

Takliflar turi

Yakka holda (FIT), guruh bo‘lib (Group), xizmat
ko‘rsatish jamlanmasi (Package tour), hammasi

qo‘shilgan (All - inclusive), klubda dam olish (Slub

Holidays), alohida e’tibor beriladigan xizmat (VIP) va

boshqalar.

`

89

Buyurtmachilar turi

Korporativ (Corporate commercial)

Harakatlanish usuli

Aviasiya (Air), temir yo‘l (Railway), avto-turizm

(autotourism), avtobusli (by bus), dengiz sayohati (Sea

cruise), daryo sayohati (Rriver cuise), piyoda (Hiking),

veloturizm (Bike) va boshqalar

Cafarni tashkil etish

usuli

Uyushtirilgan (Organized), shahsiy

(personal) va boshqalar

Sayohatchilar yoshi

Bolalar (Children), yoshlar (Young), keksa yoshdagi

(Senior) odamlar uchun.

1-rasm. Xalqaro turizm turlari va tashkillashtirilish bo‘yicha tasniflanishi

1

.

Xalqaro turizm tashkil qilish turiga qarab tasniflanishi bilan birga sayohatlarni tashkil

qilish yo‘nalishlariga (marshrut) qarab ham tasniflanadi (1.1.2-rasm).

BTT ma’lumotiga ko‘ra, hozirgi kunda jahondagi bo‘layotgan har xil inqirozlar (iqtisodiy

krizislar–neft narxining beqarorligi, 2019 yilning dekabr oyida Xitoyda aniqlangan va 2020
yilning yanvar oyidan boshlab butun dunyoga keng tarqalgan COVID-19 koronavirusi)
sharoitida ham xalqaro turizmning o‘z mavqyeini saqlab qolish uchun harakatlar amalga
oshirilmoqda.

Yo‘nalishlar (marshrutlar) tavsifnomasi

Yo‘nalish

trassasi

Yo‘nalish

mazmuni

Harakatlanish

turi

Faoliyatning

mavsumiyligi

Tegishlilik

Chiziqli

Sayr,

tomosha

Harakatchan

Yozgi

Xalqaro
doirada

Aylanma

Tog‘da

dam olish

Faol

xarakatchan

Qishki

MDH,

Markaziy

Osiyo

doirasida

Radial

Dengiz

bo‘yida

sayr

Transport
vositasida

Mavsumlararo

O‘zbekiston

doirasida

1

Muallif ishlanmasi .

`

90

Barqaror

Shahar,

qishloqga

sayohat

Birgalikdagi

yo‘nalish

Yarim mavsum

Mahalliy,

hududiy

doirada

Yil bo‘yi

2-rasm. Turistik yo‘nalishlar (marshrutlar) tavsifnomasi

2

.

Xalqaro turizmni rivojlantirish evaziga jahon YaIMning 10%, har 1/10 ish o‘rni, jahon

eksportining 7%, xizmatlar eksportining 29% to‘g‘ri kelmoqda

3

. Turizmning bunday natijaga

erishishi, turizm infratuzilma-sining jadallik bilan rivojlanib borishi sabab bo‘lmoqda.

Infratuzilmaga bog‘liq holda korxonalar, turistlarga asosiy xizmat turlarini ko‘rsatadigan

sohalar (havo, quriqlik, dengiz transportlari, mehmonxonalar, motellar, kemping va
pansionatlar, umumiy ovqatlanish muassasalarining ko‘payishi), turistik firmalar, transport
tashkilotlari, turizm sohasi bo‘yicha kadrlar malakasini oshirish va qayta tayyorlash bilan
shug‘ullanuvchilar, axborot va reklama xizmati, turizmni boshqarish tashkilotlarining vujudga
kelishi turistlar uchun tovarlar ishlab chiqaruvchi korxonalar, chakana savdo korxonalari
rivojlantirilmoqda. Ҳozirgi kunda jahonda turizmni keng targ‘ib qilish uchun internet
reklamalarni, turistik nashriyotlarni yanada rivojlantirish uchun maxsus poligrafik bazalarni
tashkil etish rag‘batlantirilib kelinmoqda.

Yuqoridagi fikrlarni va jamiyatning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishida turizmning tutgan

o‘rnini hisobga olib, u kishilarning ijtimoiy hayotida muhim rol o‘ynashi, insonlarni bo‘sh
vaqtlarini samarali o‘tkazish, olamni bilish, davlatlararo iqtisodiy, siyosiy, ma’naviy aloqalarni
kuchaytirish, jahon xo‘jaligida eng foydali tarmoqlardan biriga aylanishi mumkin degan
xulosa chiqarishga asos bor. Haqiqatdan ham, xalqaro turizm orqali dunyo miqyosida juda
katta ishlarni amalga oshirish mumkinligi namoyon bo‘lib bormoqda.

References:

Используемая литература:

Foydalanilgan adabiyotlar:

1.

Понятия, функции и цели туризма. [Электронный ресурс]. – Режим доступа: //

https://studopedia.su

2.

Tunca Toskay, Turizm Olayina Genel Yaklasim, 3- Basim, Der Yayinlari; № 26, Istanbul,

1989. − S.20.

3.

Tunca Toskay, Turizm Olayina Genel Yaklasim, 3- Basim, Der Yayinlari; №26, Istanbul,

1989. − S.20.

4.

Walter Hunziker, Un Siecle de Tourisme en Suisse, Berne, 1947. P.11.

5.

Пардаев М.Қ. ва бошқалар. Хизмат кўрсатиш, сервис ва туризм соҳаларини

ривожлантириш: муаммолар ва уларнинг ечимлари, Монография, Т.: Иқтисодиёт-
молия, 2008.− Б. 58-59.

6.

7.Сафаров

Б.Ш.

Миллий

туристик

хизматлар

бозорини

инновацион

ривожлантиришнинг методологик-услубий асосларини такомиллаштириш. DSc

диссертацияси автореферати. – Сам., 2017. – 78 б.

2

Muallif ishlanmasi

3

www. unwto 20. 01. 2020 y.

`

91

7.

Ўзбекистон Республикасининг 830-I-сонли “Туризм тўғрисида”ги Қонуни. 1999

йил 20 август. [Электрон ресурс]. – Кириш йўли:

https://lex.uz/docs/75355

8.

Ўзбекистон Республикасининг ЎРҚ-549-сонли “Туризм тўғрисида”ги Қонуни. 2019

йил 18 июл. [Электрон ресурс]. – Кириш йўли:

https://lex.uz

/docs/4428907

9.

Зайцева Н.А. Менеджмент в социально-культурном сервисе и туризме: Учебник. −

М.: Академия, 2003. – С. 54.

10.

EGAMBERDIEVICH P. M., NODIROVNA M. S., OGLI J. A. E. F. PROBLEMS OF SMALL

BUSINESS DEVELOPMENT IN THE SERVICE SECTOR IN A MARKET ECONOMY //Web of
Semantics: Journal of Interdisciplinary Science. – 2024. – Т. 2. – №. 5. – С. 609-613.
11.

ILKHAMOVNA S. Z., NODIROVNA M. S. RUSLANOVICH BA THE LATEST SOCIAL

TECHNOLOGIES IN THE SERVICE SECTOR //Web of Semantics: Journal of Interdisciplinary
Science. – 2024. – Т. 2. – №. 5. – С. 585-592.
12.

ILKHAMOVNA S. Z., NODIROVNA M. S. OGLI KDS THE ROLE OF FOREIGN INVESTMENT

IN MODERNIZATION OF ECONOMY OF UZBEKISTAN //Web of Semantics: Journal of
Interdisciplinary Science. – 2024. – Т. 2. – №. 5. – С. 601-608.
13.

NODIROVNA M. S. et al. DIGITALIZATION OF SOCIAL TECHNOLOGIES IN IMPROVING

THE EFFICIENCY OF THE SERVICE SECTOR: PROS AND CONS //Excellencia: International
Multi-disciplinary Journal of Education (2994-9521). – 2024. – Т. 2. – №. 6. – С. 238-247.
14.

EGAMBERDIEVICH P. M., NODIROVNA M. S. OGLI UAA WAYS TO INCREASE RESOURCE

EFFICIENCY AT SERVICE ENTERPRISES //Excellencia: International Multidisciplinary Journal
of Education (2994-9521). – 2024. – Т. 2. – №. 6. – С. 290-295.
15.

Sattarova Z., Mirzaeva S., Kuchkarov I. Digital Tourism in Central Asia and the

Development of its Renewal (Using the Example of the Great Silk Road) //Excellencia:
International Multi-disciplinary Journal of Education (2994-9521). – 2024. – Т. 2. – С. 248-
258.
16.

SAIDAKHMEDOVICH S. T., NODIROVNA M. S. TOLIBOVNA TD THE REFORM OF

PROFESSIONS IN THE DIGITAL ECONOMY, THE MOST IN DEMAND IN THE LABOR MARKET
OF UZBEKISTAN //Excellencia: International Multi-disciplinary Journal of Education (2994-
9521). – 2024. – Т. 2. – №. 6. – С. 278-289.
17.

NODIROVNA M. S. et al. INNOVATIVE TECHNOLOGIES IN THE SERVICE SECTOR //Web

of Semantics: Journal of Interdisciplinary Science. – 2024. – Т. 2. – №. 5. – С. 304-312.
18.

BARAT-ALIYEVICH A. F., NODIROVNA M. S. THE ESSENCE AND SIGNIFICANCE OF THE

CONCEPTS

OF

INNOVATION,

INNOVATION

ACTIVITY

AND

INNOVATION

ENTREPRENEURSHIP. – 2023.