`
153
QARAQALPAQSTAN SHÁRAYATÍNDA MAYNALARDÍŃ KÓBEYIWI HÁM
RAWAJLANÍWÍ
Tilepov Shadliq Uzaqbayevich
QMU Magistr
Qaraqalpaqstan, Nókis
https://doi.org/10.5281/zenodo.15314398
Annotaciya:
Usı maqalada mayna qusınıń Qaraqalpaqstan shárayatında kóbeyiwi hám
rawajlanıwı úyrenilgen. Úyreniw Nókis qalasında alıp barılǵan hám tikkeley baqlaw arqalı
quslardıń máyek qoyıp, ósip ushıp ketemenge shekemgi processi analiz qılınǵan.
Gilt sózler:
Mayna, Corvus frugilegus, sawısqan Pica pica, jaw shımshıq Passer montanu,
uya, qurıq.
Qaraqalpaqstan shárayatında maynalar uya basıwdan aldın topar bolıp jasaydı. Fevraldń
úshinshi on kúnligi - mart ayınan baslap basında olar jup-jup bolıp bólinedi hám uya soǵıw
uchatkasın tańlaydı. Bólinbesten burın bir neshe onlaǵan bas bolıp olar dawıs shıǵarıp
shawqımlasıp júdá hárkecheń boladı. Biraq bunday shawqımlar uzaqqa sozılmay 1-1,5 saat
dawam etedi.
Mayna monogam qus bolıp jubı menen ómiriniń aqırına deyin jasaydı. Mayna uya
soǵıwdı Nókiste aprel ayınan baslaydı. Olarda uya soǵıw uchastkası ushın urısta boladı. Onı
bizler Nókis qalasında 12-15 aprelde baqladıq. Olar erteden góne uyaların tazalap remont
jasaydı.
Uya salıw ornın eki jınıs wákili birge tańlaydı. Olar júdá setemshil, sezgir, saq qus.
Hátteki súwretke alarda fotoapparattıń obektiviniń qaratılǵanında dıqkat awdarıp qozǵala
baslaydı hám ushıp ta ketedi. Sonlıqtan maynalar uyasın júdá biyik adam bara almaytuǵın
hesh kim onıń háreketine, máyegine, palapanına tiymeytuǵın biyikliklerge hám qolaysız
jerlerge uya saladı.
Biziń baqlawlarımız boyınsha Nókis qalasında maynalar biyik stolbalar, ıssılıq beriwshi
qazan ishine, ıssılıq ótkeriwshi trubalardı oraǵan qaplamalar ishine, quwıslıqlarına kóp
qabatlı jaylardıń ayna aldı tekshelerine hám biyik aǵash baslarına uya soǵatuǵınlıǵı belgili
boldı.
Uyalardıń 18 i (54,5%) túrli imaratlar hám apparatlardıń hár qıylı jerlerine (jay
cherdagi, áywanlar, jarıqlar, kóshe shıraları, kópirler, túrli trubalar hám basqa), 9 ı (27,3%)
túrli tereklerdiń (tal, tut, qaraǵash hám basqa) geweklerine, 6 (18,2%) túrli qustıń eski
yamasa iyelengen uyalarına (zoń ǵarǵa
Corvus frugilegus
, sawısqan
Pica pica
, jaw shımshıq
Passer montanus
hám hind shımshıǵı
Passer indicus
) qurılǵanlıǵı anıqlandı.
Mayna uyasınıń jer betinen biyiklikte jaylasıwı hár túrli. Olar uya basıw ornında uyasın
eń biyik aǵash basına soǵadı. Geyde jaǵdayǵa baylanıslı tómendegi yaruslarǵada uyalaydı.
Diywallar jarıǵına, gewegine salǵan uyalardıń jolı qısqa boladı, uzınlıǵı 10-22 sm, onnan ońǵa-
solǵa kameraları ornalasadı. Onıń biyikligi 18-20 sm, eni 16-22 sm, uzınlıǵı 25-40 sm uyasına
kiriw tesiginiń diametri 10-20 sm.
Sırttan qarǵanda onı kók ǵarǵanıń uyasınan ayıra almaysań. Olardıń uyasın tabıw júdá
qıyın. Onı tek jup maynanıń úziliksiz kelip ketiwinen ǵana abaylawǵa hám átirapta onıń
uyasınıń barlıǵına isensek boladı.
`
154
Uya soǵıwda materialdı tek ǵana urǵashısı alıp keledi, al erkegi onı jaylastıradı. Uya
materialına ósimliktiń qurǵaq jińishke shakası, quslardıń hár qıylı párleri, júnler, aǵashtıń
juqa qabıǵı, dán ósimlikleriniń japıraqları hám sol átirapta bar ósimliklerdiń jumsaq hám juqa
qabıq shaqaları paydalanıladı. Hátteki dápterdiń betleri, hár túrli reńdegi konfet qaǵazları,
attıń, qılshıqları, kiyim jırtıqları, paxta h.t.b. paydalanǵanlıǵı belgili. Ákelingen materiallar
puxtalıq penen uya ishine tóseledi hám ortası oyıqlaw etip oǵan máeklerin tuwadı. Uya tez 3-4
kúnde qurılıp bolınadı. Egerde góne uyaları saqlansa, onı tazalap, remontlap bolǵannan keyin
paydalanadı. Uyalar iyesi tárepinen bir neshe jıl dawamında paydalanıladı.
Mayna uyasın erte soǵıp bolsada, máyegin tez tuwmaydı. Birinshi máyek uyaǵa maydıń
baslarında qoyıladı. Olar kóbeyiwge birden hám bir waqıtta kirispeydi. Birewleri máyek
qoyıwdı maydıń 1-yarımında tawıssa, basqaları ele uya qurıw meien bánt, ol maydıń aqırına
deyin sozıladı.
Qaraqalpaqstan shárayatında mayna 1 yaki 2 ret qurıq basıp palapan shıǵaradı.
Ózbekstannıń oblastlarında 2-3 mártebe palapan shıǵaratuǵınlıǵı haqqında maǵlıwmat bar.
Uyalardıń jerden biyikligi hár túrli. Atap aytqanda, terek geweginde jaylasqan uyalardıń
jerden bálentligi 2-13 metrdi quraydı, úylerdiń diywal geweklerindegi uyalardıń jerden
biyikligi 1,5-25 metrdi quraǵanlıǵı anıqlandı.
Baqlawdaǵı uyalarda maynanıń hár kúni túske shekem birewen máyek qoyıwı anıqlandı.
Máyegi aspan kók reńde bolıp, qabıǵı qattı boladı. Mayna máyekleriniń morfometrik
ólshemleri 1.1-kestede keltirilgen.
Maynalar ádette uyaǵa 4-6 dana máyek qoyadı. Máyegin tek urǵashısı shayqaydı. Bul
dáwirde ol qurıq máyegi ústinde túnde de otıradı. Erkegi jaqın jerdegi puta yaki aǵash
basında qonaqlap onı qarawıllaydı hám azıqlandıradı. Máyegin 2 hápte basadı. Palapanları 13-
14 kúnnen keyin shıǵadı hám ol bir waqıtta bolmaydı 2-2,5 sutkada tolıq shıǵıp boladı.
1.1-súwret. Mayna máyekleri
1.1-keste Mayna máyekleriniń ólshemleri (n=28)
№
Ólshemler
min
max
M±m
1
Máyek uzınlıǵı, mm
27,2
32,8
30,38
±
0,052
2
Máyek eni, mm
20,3
23,9
21,39±0,027
3
Máyek salmaǵı, g
6,2
9,18
7,43±0,07
`
155
Usı waqıttan baslap ekewide teńdey palapanları ushın ǵamxorlıq etedi. Palapanları
máyekten tolıǵı menen jalańash (pársiz) hám kózi jumılǵan halda shıǵadı (1.2-súwret).
Olardıń terisi aqshıl qızıl reńde boladı. Tumsıqǵı jumsaq aqshıl rende boladı. Tirsegi hám
tıqnaqları móldir aq reńde.
1.2-súwret. Mayna palapanları
Máyekten shıqqan palapanlardıń salmaǵı 6,0-6,5 g., dene uzınlıǵı 47-49 mm, cevka
uzınlıǵı 6 mm, tumsıǵınıń uzınlıǵı 2,4 mm. Di quraydı. Mayna palapanınıń salmaǵı ol uyada
jasaǵan dáwirinde 6 grammnan 85-92 grammǵa jetedi, yaǵnıy baslanǵısh salmaǵına
salıstırǵanda 13-15 ret artadı.
1.2-keste
Mayna palapanları salmaǵınıń uyada bolǵan dáwirde ósiwi (2022-jıl, Shımbay
rayonı)
Pala-
pan-
lar
Ólshew waqtı hám palapanlar salmaǵı (g.esabında)
12
V
14 V 16 V 18 V 20 V 22 V 24 V
26
V
28 V 30 V
1 VI
3 VI
5 VI
7
VI
1
6.1 12.3 23.1 31.1 45.1 60.1 78.2
85.2
79.0 84.0 87.0 84.0 86.0 ushtı
2
6.1 13.1 20.6 28.1 39.7 59.0 73.1
83.0
84.0 83.0 83.0 81.0 77.0 ushtı
3
6.4 12.4 22.3 29.7 35.3 52.1 72.2
Nabıt
boldı
-
-
-
-
-
-
4
-
9.3
18.3 30.1 40.1 55.1 59.1
79.1
82.0 82.0 84.0 86.5 86.5
85.0
5
-
7.6
13.6 15.4 22.9 33.7 51.1
69.0
77.0 77.5 84.0 91.0 91.5
92.0
Tez ósiwi 7-11 kúnde júz beredi hám keyingi kúnlerde salmaq asıwı páseyedi, hátte
geyde azayıw jaǵdayı da baqlanadı. Bir uyanıń ózinde palapanlardıń ósiwinde individual
ayrıqshalıqlar bar ekenligi baqlandı.
Atap aytqanda, máyekten dáslep shıqqan birinshi hám ekinshi palapanlar, máyekten
aqırǵı shıqqan palapanlarǵa qaraǵanda tez ósedi. Uyanı taslap ketiw aldınan bolsa máyekten
aqırǵı shıqqan palapanlar salmaǵı onnan aldın shıqqan palapanlar salmaǵına qaraǵanda joqarı
boladı.
`
156
Mayna palapanlarınıń rawajlanıwındaǵı tiykarǵı ayrıqshalıqlardı tómendegishe
xarakteristikalaw múmkin. Palapanlarda esitiw jolları 4-sutkada, kózler bolsa 5-sutkada
ashıladı; 5-6 sutkalıq palapanlarda birinshi dárejeli qaǵıw párleriniń shıǵıwı, 7-sutkadan
párlerdiń shıǵıwı, quyrıq párleri payda bolıwı baqlanadı. Palapanlar jası 9-10 sutkalı
bolǵanda qaǵıw párleriniń ishki bólegi jelpiwishisi hám basqa párler payda boladı. Ulıwma,
palapanlar denesinde pár oramınıń pteriliyalar boylap tez ósiwi 12-sutkadan baslanadı hám
palapanlar uyanı tárk etkenge shekem dawam etedi.
1.3-súwret. Mayna palapanı
Mayna palapanları júdá aktiv hám shawqımshıl boladı. Olar bir háptelik bolǵanda
dawısların uyadan bir qansha aralıqta turıp (20-25 m) esitiw múmkin. Uyadan ushıp ketiw
waqtında pár menen jaqsı oralǵan boladı, biraq ata-analarınan pár-mamıqlarınıń por-gúńgirt
reńi hám awız múyeshleriniń sarılıǵı menen ajıralıp turadı. Ádette, palapanlar uyanı 22-25
sutkadan soń taslap ketedi.
Solay etip, mayna palapanlarınıń postembriogenezinde eki dáwir, yaǵnıy ósiw hám
rawajlanıw (differenciaciya) ayqın kózge taslanadı. Eger birinshi dáwirde salmaǵı hám dene
bólimleriniń ósiwi júz berse, ekinshi dáwirde bul process sezilerli dárejede páseyedi, biraq
pár-mamıq qaplamınıń rawajlanıwı kusheyiwi baqlanadı, minez-qulıqları da rawajlanadı,
sırtqı faktorlarǵa salıstırǵanda sezgirligi asadı. Palapanlardı hár eki jınıs wákilleri
azıqlandıradı.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Аметов М. Птицы Каракалпакии и их охрана. – Нукус: Каракалпакстан, 1981. – 138
`
157
с.
2.
Аюпов А.Н., Атаходжаев А.А, Худойқулов З.Р. Афғон майнаси ҳақида янги
маълумотлар // Биологик хилма-хилликни сақлаш муаммолари. – Тошкент, 2006. – Б.
37-38.
3.
Ишунин Г.И. Майна Acridotheres tristis в Кызылкумах // Русский
орнитологический журнал. –Том 25. – Экспресс-выпуск. – № 1328. – Москва, 2016. – С.
3144-3145.
4.
www. ecosystema.ru/materials/guides.
