`
144
AKMEOLOGIK YONDASHUV ASOSIDA BO‘LAJAK TARJIMONNING KASBIY
KOMPETENTLIGINI RIVOJLANTIRISH KOMPONENTLARI
Mamarajabov Botir Baxodir o‘g‘li
Nizomiy nomidagi TDPU mustaqil tadqiqotchisi, PhD.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15307763
Annotatsiya:
Mazkur
maqolada
«kompetentlik»,
«kompetensiya»,
«kasbiy
kompetentlik»,tushunchalarini tushunchasi yoritilgan.
Akmeologik yondashuv asosida
bo‘lajak tarjimonlarning kasbiy kompetentligini komponentlari
tahlili amalga oshirilgan.
Kalit so‘zlar
: Akmeologik yondashuv, bo‘lajak tarjimonlar, kasbiy kompetentlik,
integral sifat, kasbiy muhim xislatlari, kompetentlik, kompetensiya, kasbiy kompetentlik,
bilim, malaka, ko‘nikmalar, qobiliyatlar.
Abstract:
This article discusses the concepts of "competence", "competence",
"professional competence". Based on the acmeological approach, an analysis of the content of
the professional competence of future translators was carried out.
Keywords:
Acmeological approach, future translators, professional competence,
integral quality, important professional qualities, competence, competence, professional
competence, knowledge, skills, abilities.
Maxsus adabiyotlarda «kompetentlik» tushunchasi turlicha talqin qilinadi. Bu faktni
inobatga olgan holda, avvalo, uning tadrijiy yo‘lini kuzatib, mohiyatini ochib berish va keyin
tarjimonning kasbiy kompetentligini ko‘rib chiqish zarur deb hisoblaymiz.Masalan,
«kompetentlik» (lot. Competentia, compete - birgalikda erishaman, erishishaman, mos
kelaman, to‘g‘ri kelaman) tushunchasi lug‘atlarda «biror narsani baholash imkonini beruvchi
bilimlarga ega bo‘lish», «xabardorlik, qonuniylik», «obro‘-e’tibor, to‘laqonli huquqlik»
ma’nosini anglatadi. [6].
Ilmiy psixologik adabiyotda «kompetentlik» tushunchasi ilk bor nemis olimi Xabermas
asarlarida ishlatilgan, u bu tushunchani nutq kommunikatsiyasi nazariyasi kontekstida
sotsiologik atama sifatida foydalanadi [2]Boshqa ko‘plab psixologik tadqiqotlarda
kompetentlik ikki nuqtai nazardan sub’ektning kasbiy rivojlanish darajasi sifatida va uning
umumiy psixologik tavsifi elementi sifatida.ko‘rib chiqiladi.
Keyinchalik «kompetentlik» tushunchasi ijtimoiy psixologiya bo‘yicha ishlarda ham
uchraydi, unda E.F. Zeyer bu tushunchani "o‘z ishini, bajarilayotgan ishning mohiyatini,
murakkab aloqalarni, hodisalarni va jarayonlarni, belgilangan yo‘llarga erishishning mumkin
bo‘lgan usullari va vositalarini puxta bilish "deb talqin etiladi [6].Kompetentlik shaxs bilan
chambarchas bog‘liq bo‘lib va insonning o‘zini o‘zi rivojlantirish natijasidir. J. Raven shaxsning
rivojlanishini uning asosiy qobiliyatlarini, bilim, ko‘nikma, fikrlash usullarini rivojlantirish
orqali ko‘rib chiqadi, shunga mos ravishda kompetentli shaxs – bu rivojlangan qobiliyatlarga
ega bo‘lgan inson. J. Raven, J.L. Piter, A.V. Xutorskoy, A.K. Markova va boshqalar kompetentlik
mavjudligi to‘g‘risida faqat o‘z sa’y-harakatlari bilan emas, balki faoliyat natijasi bo‘yicha
xulosa chiqarish zarur, deb hisoblashadi. Kompetentlik madaniyatning faol qismi N.S. Rozov,
A.K. Markova, E.F.. Zeyer sifatida ham amaliy komponent (malaka, ko‘nikma) kompetentlik
tuzilmasida asoslovchi element ekanligi nuqtai nazaridan tadqiq qilinadi.
Lug‘atlarni tuzuvchilarning deyarli barchasi «kompetentlik» va «kompetensiya»
tushunchalarini farqlaydi. «Kompetensiya» kategoriyasida yagona talqin yo‘qligi fakti o‘ziga
`
145
e’tiborni tortadi. Bu tushuncha «qonun yoki mazkur muassasaning nizomi bilan o‘rnatilgan
biron bir organ yoki mansabdor shaxsning vakolatlari majmui» [1.], «kimdir yaxshi xabardor
bo‘lgan masalalar sohasi» [4] deb talqin etiladi. Shuningdek, «kompetensiya”ning quyidagicha
ta’rifini ham topish mumkin: «biron-bir kishishning shaxsiy imkoniyatlari, uning muayyan
doiradagi yechimlarni ishlab chiqishda faol ishtirok etish imkonini beradigan malakasi
(bilimlari, tajribasi)» [5].
A.S. Belkin, E.F. Zeyer, G.S. Mirolyubova, A.P. Chujakin o‘zlarining chop etilgan ilmiy
ishlarida «kompetensiya» va «kompetentlik» tushunchalari o‘rtasida aniq chegara
o‘rnatadilar. Olimlar “kompetentlik” tushunchasi mazmunini muayyan predmetli faoliyat
chegaralari bilan belgilaydi va uni "bilim, malaka, ko‘nikma, tajriba, faoliyatning ma’lum u yoki
bu sohadagi ma’lumotga ega bo‘lish darajasi; muayyan faoliyatni amalga oshirish qobiliyati"
sifatida ta’riflaydi. Kompetensiya esa maqsadga erishish yo‘lida duch kelayotgan
muammolarga psixologik tayyorlik va ularni samarali hal etish qobiliyati, shuningdek, mavjud
bilim, malaka, ko‘nikmalar, qobiliyatlarini yangilash va rivojlantirishga bo‘lgan ehtiyoj sifatida
qaraladi [16].
Yuqorida bayon etilgan ta’riflarni tahlil qilib, biz «kompetensiya» va «kompetentlik»
ba’zi hollarda sinonimdir, degan xulosaga keldik, chunki ular muayyan sohadagi tajriba,
xabardorlik kabi umumiy tushunchalar bilan tavsiflanadi. Biz bu tushunchalarni farqlaymiz va
kompetensiyani inson bilim, ko‘nikma va ko‘nikmalarini qo‘llash sohasi sifatida ko‘ramiz,
kompetentlik deb esa kasbiy vaziyat o‘z ishini yaxshi bilishni talab qiladigan paytda insonning
o‘z malaka va ko‘nikmalarini faollashtirish qobiliyatini tushunamiz.
Qator ilmiy asarlar tahlili bizga kompetentlik ma’lum bir kasb kontekstida o‘rganiladi va
u bilan bog‘liq degan xulosaga kelishga imkon berdi. Kasb deganda maxsus nazariy bilim va
amaliy ko‘nikmalarni talab etadigan mehnat turi, mashg‘ulotlar tushuniladi. Aynan shu jihat
biz uchun qiziqarlidir.
«Kasbiy kompetentlik» tushunchasi (lot. Professio – rasmiy bilim, lot. Compete - mos
kelish, topish) Kasbiy ta’lim ensiklopediyada quyidagicha talqin qilinadi: “mutaxassisning
mazkur turdagi faoliyatni amalga oshirish uchun yetarli bo‘lgan bilim va malaka darajasini aks
ettiruvchi ishbilarmon va shaxsiy fazilatlarining integral tavsifidir” [6].
F.N. Klyuyevning fikricha, «kasbiy kompetentlik» tushunchasi kasbiy xususiyatga ega
bilim, ko‘nikma va ko‘nikmalarni, shuningdek, kasbiy faoliyatni bajarishning usullarini o‘z
ichiga oladi. O.O. Gorshkova kasbiy kompetentlikni bilim, malaka va ko‘nikmalardan tashqari
mas’uliyatli qarorlar qabul qilish qobiliyati, ishni oxirigacha yetkazish qobiliyati, doimiy
ravishda o‘qish, yangiliklarni tezkorlik bilan o‘zlashtirish va ishlab chiqarishning
o‘zgaruvchan sharoitlariga tez moslashish qobiliyati sifatida belgilaydi .A.M. Novikov kasbiy
kompetentlikka integral kasbiy-shaxsiy tavsif sifatida qaraydi, bu esa hozirgi vaqtda
jamiyatda qabul qilingan me’yorlar va standartlarga muvofiq kasbiy funksiyalarni bajarishga
tayyorlikni va qobiliyatni ko‘rsatadi.
XX asrning 80-chi yillarda «kasbiy kompetentlik» tushunchasi o‘quv jarayonini
boshqarish bo‘yicha M. Albert, M. Meskon, A.M. Omarov ishlarida o‘rganiladi. Mazkur
tadqiqotlarda, u bilimlarning jamlamasidan tashqari ta’sir ko‘rsatishning har xil uslublarni
bilishni o‘z ichiga oladi. Kasbiy kompetentlik shaxsning asosiy komponentlaridan biri yoki
`
146
muayyan mutaxassislikda uchraydigan asosiy vazifalarni hal etishda muvaffaqiyat keltiruvchi
shaxs xususiyatlari majmui sifatida ko‘riladi.
Psixologik-pedagogik adabiyotlarda psixologik xususiyatlar kasbiy kompetentlikning
tarkibiy qismlaridan biri sifatida qaralishi kerakligi haqida qator fikrlar mavjud. Ularning har
birini himoya qilish uchun ishonchli dalillar keltiriladi. Xususan, V.A. Chelnokov kasbiy
mobillikni usulning moslashuvchanligi va fikrlashning tanqidiyligi bilan birgalikda kasbiy
kompetentlikning tarkibiy qismlari sifatida ko‘radi [4].
V.N. Komissarov kasbiy kompetentlikni shaxsning maqsadi, vaziyatni berilganligi va
lavozim bilan belgilanadigan bilimlari, kasbiy tajribasi, harakat qilish qobiliyati va xulq atvori
ko‘nikmalari, shuningdek, boshqa institut va odamlar bilan o‘zaro hamkorlik sohasidagi bilim
va malakalar o‘zaro harakati sifatida belgilaydi [5].A.K. Markova, shuningdek, ekstremal
kompetentlikni, to‘satdan murakkablashgan sharoitlarda, avariyalarda harakat qilish
qobiliyatni ajratadi.
Psixologik-pedagogik adabiyotlarni tahlil qilish quyidagi xulosa chiqarishga imkon
berdi: psixologik komponent kasbiy kompetentlikning muhim tarkibiy qismidir. Ilm-fanda
hatto ijtimoiy-psixologik kompetentlik atamasi shakllandi.
Keng ma’noda ijtimoiy kompetentlik – bu muayyan jamiyatda mavjud bo‘lgan
muammolarni kundalik hal etishga qaratilgan kasbiy kompetentlikning asosidir. Pedagogika
fanida «kasbiy kompetentlik» tushunchasi turli mualliflar tomonidan turlicha ko‘rib chiqiladi.
«Kasbiy kompetentlik» tushunchasi talqinlarining xilma-xilligi va turli qirraliligi ilmiy
yondashuvlarning farqlanishi bilan bog‘liq.
Faoliyatli yondashuvi
nuqtai nazaridan kasbiy kompetentlik faoliyatda doimo namoyon
bo‘ladi. Sub’ektning faoliyati va faolligi jamiyat va shaxsni rivojlantirishga rag‘bat bo‘ladi (E.
Giddens, P. Burde, P. Shtompka, V.A. Yadov, T.P. Zaslavskaya va boshqalar).
Biroq, faoliyatli yondashuv odamni vizual qabul qilinadigan harakatlardan tashqarida
turadigan hamma narsani ko‘rishga imkon bermaydi. Shu sababli, ba’zi olimlar bu murakkab
hodisaga bir vaqtning o‘zida bir nechta fanlarning imkoniyatlaridan foydalanib yondashadilar.
Masalan,
sinergetik yondashuv
vakillari (G. Xaken, I. Prigojin, Yu. Lotman, S.P. Kapitsa, S.P.
Kurdyumov, G.G. Malinetskiy va boshqalar) kasbiy kompetentlikni shaxsning
umumlashtirilgan va chuqur shakllangan fazilatlari, uning olgan bilimlaridan universal
foydalanish va qo‘llash qobiliyati hamda kasbiy faoliyatni amalga oshirish jarayonida
ko‘nikmalar sifatida aniqlaydilar.
Tizimli yondashuv
nuqtai nazaridan (L. Amirova, 3. Bagishayev) kasbiy kompetentlikda
o‘z negizida shaxsiy faollikka ega bo‘lgan kasbiy ishbilarmonlik, shaxsning
moslashuvchanligiga asoslangan kasbiy egiluvchanlik, psixologik poydevori ijodiy faoliyat
ko‘rsatish qobiliyati bo‘lgan kasbiy innovatorlik bilan bir qatorda kasbiy mobillik ham
ajratiladi.
Kompetentli yondashuv
doirasida (V.A. Bolotov, J.L. Piter, J. Raven, V.V. Serikov, A.V.
Xutoskoy va boshqalar) kasbiy kompetentlikni shaxsning bilim, malaka, qobiliyatlari va uni
shakllanayotgan vaziyatda harakat qilish va yuqori darajadagi noaniqlikka ega bo‘lgan kasbiy
vazifalarni hal etishga tayyorgarligi birligi hamda mehnatning sifatliroq natijasiga erishish
qobiliyati va tayyorligi, kasbga qadriyat sifatida munosabat deb tushunishni taklif etiladi [3].
`
147
J. Raven kasbiy kompetentlik deganda nafaqat bevosita amaliy ahamiyatga ega bo‘lgan
bilimlarni, balki insonning dunyoqarashini, uning tabiat, jamiyat va odamlar haqidagi umumiy
g‘oyalarini ham tushungan [3].
Turli olimlarning tahlil qilingan nuqtai nazarlarini umumlashtirib, quyidagi xulosa qilish
mumkin: kasbiy kompetentlik muayyan sohalarda umumlashtirilgan malaka va bilimlar bilan
uyg‘unlashgan holda faoliyat ko‘rsatish xususiyatiga ega; aniq kasbiy vaziyatda o‘zini adekvat
baholashdan kelib chiqqan holda, shaxsni tanlashni amalga oshirish qobiliyatida namoyon
bo‘ladi. Kompetentli mutaxassis kelajakka intiladi, o‘zgarishlarni oldindan ko‘radi, mustaqil
ta’limga yo‘naltirilgan. Kasbiy kompetentlikning muhim xususiyati shundaki, kompetentlik
hozirgi vaqtda amalga oshiriladi, ammo kelajakka yo‘naltirilgan.
Olimlarning nuqtai nazarini qabul qilgan holda, biz kasbiy kompetentlikni faqat fan
sohasidagi bilimlar bilan cheklamaslikka moyilmiz, bunday yondashuvni juda tor va bir
tomonlama deb hisoblaymiz. Shakllangan holat biz tomondan bo‘lajak tarjimonlarning kasbiy
kompetentligi tarkibiy qismlarini ajratishda inobatga olinadi.
Ta’kidlash joizki, ilmiy adabiyotida kasbiy kompetentlik tushunchasi bilan bir qatorda
bu atamaga ma’no jihatdan o‘xshash boshqa tushunchalardan ham foydalaniladi. Masalan,
psixologik-pedagogik adabiyotlarda «shaxsning kasbiy shakllanishi», «kasbiy rivojlanish»
atamalarini uchratish mumkin (E.M. Borisova, S.G. Vershlovskiy, E.A. Klimov, T.V. Kudryavsev,
A.I. Shcherbakov va boshqalar), bu tushunchalar kasbiy ahamiyatga ega shaxsiy fazilatlar va
qobiliyatlarni integratsiyalash va ro‘yobga chiqarishni, kasbiy bilim va ko‘nikmalarni,
barqaror kasbiy yo‘nalganlikni rivojlanishini nazarda tutadi [7].
«Tayyorlik» kategoriyasi orqali kompetentlik ham E. Dyurkgeym kabi klassik olim, ham
zamonaviy olimlar, xususan, M.A. Choshanov tomonidan o‘rganilgan.
Akmeolog olimlar (O.S. Anisimov, E.N. Bogdanov, A.A. Bodalev, A.S. Guseva, A.A. Derkach,
V.G. Zazikin va boshqalar) o‘z tadqiqotlarida “professionallik” atamasidan foydalanib, uni
yuqori kasbiy malaka va kompetentlikni, samarali kasbiy ko‘nikma va malakalarning xilma-
xilligini, kasbiy vazifalarni hal etishning zamonaviy usullarini bilishni aks ettiradigan mehnat
sub’ektining sifatli tavsifi deb belgilaydi. Bularning barchasi faoliyatni eng mahsuldorli amalga
oshirish imkonini beradi [4].
Ta’kidlash joizki, kasbiy rivojlanish, kasbiy shakllanish, professionallik tushunchalarini
ko‘rib chiqishda olimlar quyidagi atamalardan foydalanadi: bilim, malaka, ko‘nikma, tajriba,
xususiyatlar, usullarni egallash. Bularning barchasi xodimning kasbiy kompetentligi
tushunchasi bilan qamrab olinishi mumkin.
Shunday qilib, ayon bo‘ldiki, kasbiy kompetentlikka o‘xshash muammolar bilan
insonparvarlik yo‘nalishidagi fanlar tutashgan joyda faol shug‘ullanishmoqda. Pedagogika
kontekstida shaxsiy-kasbiy rivojlanishning yaxlitligi va uzluksizligi, kasbiy o‘zini o‘zi belgilash
muammolari tadqiq qilinmoqda (O.I. Donina, S.V. Koshchin, T.S. Komarova, T.V. Kudryavseva,
N.I. Kalakov, T.I. Rudneva, N.B. Shmeleva, I.S. Yakimanskaya, L.Ya. Yasyukova va boshqalar).
Akmeologiyada insonning professionallik cho‘qqilariga ko‘tarilish sharoitlari va omillari
o‘rganilmoqda, kadrlarning professionalligi va kompetentligi o‘zaro bog‘liqligi jihatlari
aniqlanmoqda (B.G. Ananev, A.A. Bodalev, A.A. Derkach, N.V. Kuzmina, A.K. Markova, I.N.
Semanov, Yu.V. Sinyagin, E.A. Yablokova va boshqalar).
`
148
Mutaxassisning kasbiy kompetentligi masalalari G. Moskowitz, R.L. Oxford, R.C.
Scarcella, E.W. Stevick, E. Tarone, J.W. Hunt va boshqalar kabi zamonaviy xorijiy olimlarning
e’tiborini tortadi [2].
AQSh, Angliya, Germaniya, Fransiyadagi bu muammoning tahlili shuni ko‘rsatadiki,
hozirgi zamon xodimga talablarda e’tibor uning malaka va ma’lumotining rasmiy omillaridan
uning shaxsiy fazilatlarining ijtimoiy qadriyatiga o‘tib bormoqda.
Shunday qilib ayon bo‘ladiki, olimlar kasbiy kompetentlikni ko‘rib chiqishda o‘zaro
muhim deb aniq bilim va ko‘nikmalar hamda psixologik fazilatlarga ega bo‘lishni ham
hisoblashmoqda.
Demak, E.F. Zeyer, V.N.Komisarov, A.K. Markova tomonidan ishlab chiqilgan qoidalarda
kasbiy kompetentlik haqidagi tushunchamiz ham o‘z aksini topdi. Biz, shuningdek, kasbiy
kompetentlikni mutaxassisning kasbiy faoliyatni amalga oshirishda mustaqil va mas’uliyatli
harakat qilish imkonini beruvchi tegishli bilim, malaka va ko‘nikmalarni egallashi deb
hisoblaymiz. Bunda biz nafaqat kognitiv (bilim), operatsional-texnologik faoliyat, balki aloqa
o‘rnatish, namunaviy kasbiy vazifalarni hal etish, his-tuyg‘ularni nazorat qilish qobiliyatini o‘z
ichiga olgan axloqiy, ijtimoiy va xulq-atvor sohalarini tashkil etuvchi bilim, malaka va
ko‘nikmalarni qaraymiz. Biz akmeologiya g‘oyalaridan foydalanib, yangi bilimlarni mustaqil
olishga, ilg‘or shaxsiy va kasbiy rivojlanishga yo‘naltirilgan malakalarni ham qo‘shamiz.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Алексеева, И.С. Профессиональный тренинг переводчика - СПб.: Издательство
«Союз», 2003. - 288 с
2.
Андреев, В.И. Педагогика творческого саморазвития. - Казань : Изд-во Казанского
ун-та, 1996. - Кн. 1. - 567 с.
3.
Андронов, Е.М. Основные признаки профессионального развития - становление
различных видов профессиональной компетентности // Профессиональное
мастерство : формирование, становление и развитие : межвуз. сб. науч. тр. - Челябинск :
Изд-во ЮурГУ, 2023. - 552 с.
4.
Деркач, А.А. Акмеология - СПб.: Питер, 2003.-256 с.
5.
Деркач, А.А. Методолого-прикладные основы акмеологических исследований -
М., 2000.
6.
Зимняя, И.А. Психология перевода : учеб, пособие для высших курсов
переводчиков - М.: Изд-во МГПИИЯ им. М. Тореза, 1981.-99 с
7.
Комиссаров, В.Н. Теоретические основы методики обучения переводу / В.Н.
Комиссаров. - М., 1997.
