`
129
BADIIY ADABIYOTDA BOLA OBRAZINING EVOLYUTSIYASI
Shukurova Ra’no Kaxorovna
Toshkent Kimyo xalqaro universiteti mustaqil izlanuvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15304396
Bola obrazi-badiiy adabiyotning asosiy va kuchli ifodali elementlaridan biridir. Uning
o’zgarib rivojlanib borishi jamiyat ongida falsafa, pedagogika va madaniy paradigmalarning
tubdan o’zgarishi bilan bog’liq. Bola obrazining bolalikka bo’lgan qarashlarning o’zgarish
evalyutsiyasi bilan shakillandi. Ilk adabiyot shakllarida bola obrazi allegorik va ramziylikdan
boshlanib zamonaviy adabiyotda chuqur psixologik portretga aylandi.
Ilk qarashlar misolida ramziylik va adealizatsiy misol bo’la oladi. Hozirgi kungacha badiy
adabiyotda bola ko’pincha shartli, ikkinchi darajali belgi sifatida qabul qilingan. Diniy
an’analarda bola poklik, farishtalarday begunoh “tabula rasa” ramzi sifatida hisoblangan.
Masalan o’rta asr xronografiyalar va axloqiy matnlarda u kattalarga dars sifatida keltirilgan.
Qur’on va xadislarda ham biz bola obrazini xuddi shu shaklda namoyon bo’lganini ko’rishimiz
mumkin.
Bolalik dunyosining alohida va qimmatli bosqichi sifatida qabul qilinishi faqatgina
jamiyatda ma’rifatparvarlikni paydo bo’lishi bilan boshlandi. Jan-Jak Russo falsafasida
tabiyatga yaqin,tabiyatan mehribon, jamiyat tomonidan hali buzilmagan - “tabiy” bola g’oyasi
shakllanadi. Ushbu g’oyalar XVIII-asr adabiyotida o’z aksini topgan bo’lib, bu yerda bolalar
personajlari o’ziga xos belgilar, xarakterla va emotsional, chuqqurlikka ega.
XIX-asrda adabiyotda bola obrazi keying bosqichlarga ko’tarildi. Endilikda bola
xarakterida sentimentalizm, romantizm va ijtimoiy masalalar yaqqol ko’rina boshladi va XIX-
asr adabiyotda bolalar obrazida burilish davri bo’ldi. Romantizm davrida bola yo’qotilgan
idealning ramziga, “oliy haqiqat”ni tashuvchisiga aylandi. Ingliz va nemis adabiyotida, masalan
Uilyam Bleyk yoki aka-uka Grimmlar asarlarida sehrli, mistik bolalik motivi paydo bo’ladi. Rus
yozuvchisi Vasiliy Jukovskiy ushbu mavzuga murojaat qilib, bolalar tasvirlarini yorqin qayg’u
va melonkoliya bilan to’ldiradi. Biroq, asrning ikkinchi yarmida, ayniqsa realism davrida, bola
qiyofasi tobora ijtimoiy tus oladi. Charlz Dikkens, Fyoder Dostoyevskiy, Lev Tolstoyda bolalar
nafaqat belgi sifatida, balki kattalar dunyosining o’ziga xos ko’zgulari sifatida ham xarakat
qilishadi. Kichkina qahramonlar qashshoqlik, adolatsizlik va zo’ravonlikka duch keliushadi va
ularning ta’siri muallifning dunyoga axloqiy hukmi bo’lib xizmat qiladi.
XX-asr –psixologizatsiya va individualizatsiya. Bu asr adabiyuoti o’quvchiga bolalikni sifat
jihatidan yangi idrok etishni taklif qiladfi. Psixoanaliz va gumanistik pedagogika ta’siri ostida
bolaning qiyofasi yanada murakkablashadi, chuqurlashadi va yanada shaxsiy bo’ladi. Fransiosi
Sagan, Uilyam Golding, Xaruka Murakami yoki Viktor Dragunskiyda biz nafaqat dunyoni
kuzatadigan, balki uni faol tushunadigan bolalarni ko’ramiz. Bola endi tashqi ta’sir ob’ekti emas,
balki mustaqil sub’ektdir.Urushdan keying va postmodern adabiyotida u shavqatsiz,
jamiyatdan ajralgan va hayratlanarli darajada don ova zukko bo’lishi mumkin. Mualliflar endi
tobora mukammallikdan, idealizatsiyadan qochishadi, murakkab va hatto provakatsion
tasvirlarni afzal ko’rishadi. Bu ayniqsa o’zbek adabiyotida G’afur G’ulom asarlarida o’z aksini
yaqqol topgan.
`
130
XXI- asr adabiyoti o’zining ko’pmadaniyatlilik, bolaning ovozi va bolalik shikastlari bilan
ajralib turadi. Zamonaviy adabiyot bola imidjining chegaralarini, shu jumladan ruhiy
shikastlanishi, migratsiya, o’ziga xoslik va inklyuziya mavzularini kengautiradi. Bola milliy
fojeaning tashuvchisi, ozchiliklar,yetishmovchiliklarning ovozi yoki hatto tanqidiy fikrlashga
qodir himoyachi bo’lishi mumkin. ( Xolokost.Raundadagi genotsit,Suriya inqirozi kabi
kitoblarda bo’lgani kabi).
Jahon adabiyotida bolaning nigohi badiiy optika vositasiga aylangan-sodda, ammo aniq.
Bunday asarlardagi bola endi himoyani talab qilmaydi-u eshitishni tslsb qiladi.
Shunday qilib, badiiy adabiyotda bola obrazining evolutsiyasi nafaqat adabiy, balki
madaniy va falsafiyjarayondir. Bu bolalikni hodisa sifatida tushunishdagi o’zgarishlarni, tashqi
tomonidan ichki, umumiydan shaxsga o’tishni aks ettiradi. Zamonaviy adabiyot bolada nafaqat
kichkina odamni, balki inson tabiatining o’ziga yangicha qarashga imkon beradigan dunyo
qarashning o’ziga xos turini ham ko’radi.
Шундай қилиб, бадиий адабиётда бола образининг еволюцияси нафақат адабий,
балки маданий ва фалсафий жараёндир. Бу болаликни ҳодиса сифатида тушунишдаги
ўзгаришларни, ташқи томондан ички, умумийдан шахсга ўтишни акс еттиради.
Замонавий адабиёт болада нафақат кичкина одамни, балки инсон табиатининг ўзига
янгича қарашга имкон берадиган дунёқарашнинг ўзига хос турини ҳам кўради.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Braun P. Kult svyatыx: yego stanovleniye i rol v latinskom xristianstve, per. s angl. V.V.
Petrova, (M.: ROSSPEN, 2004). – S. 207. Yevripid. Medeya. Elektron manba (18.05.2024).
https://archive.org/details/evripid_medeja
2.
Gray Campbell, "Symbolism and Children in Greek Tragedy," Journal of Hellenic Studies,
vol. 22, no. 1, 1973.
3.
Dover, Kenneth James. Greek popular morality in the time of Plato and Aristotle. –
Indianapolis: Hackett, 1974.
4.
Yevripid.
Medeya.
Elektron
manba
(18.05.2024).
https://archive.org/details/evripid_medeja
5.
Markus Z. Knijnыy vor. Perevod. N. Mezin. – Moskva: «Izdatelstvo «Eksmo», 2007.
https://avidreaders.ru/read-book/knizhnyy-vor.html
6.
John L. Some Thoughts Concerning Education. – London: Cambridge, University Press,
1889. https://archive.org/details/somethoughtsconc00lockuoft/page/n5/mode/2up
7.
Rousseau
J.
J.
Émile,
ou
De
l'éducation.
https://archive.org/details/amileoudeldu01rous/page/n3/mode/2up
