52
ЯПОНИЯДА ПРОБАЦИЯ ХИЗМАТИНИНГ ТАРИХИ
Аскарова Элмира
Ўзбекистон Республикаси ИИВ Академияси ўқитувчиси
https://doi.org/10.5281/zenodo.15331399
Японияда пробация хизматининг тарихи узоқ ва мураккаб ривожланиш йўлини
босиб ўтган бўлиб, унинг шаклланишида миллий қадриятлар ва хорижий тажрибалар
муҳим рол ўйнаган. Пробация хизмати, яъни жазо муддатини ўтаётган шахсларни
жамиятга қайта мослаштириш ва уларнинг қайта жиноят содир этишининг олдини
олишга қаратилган тизим, Японияда 19-аср охирида илк қадамларини қўйган. Бу
тизимнинг ривожланиши Мэйдзи даври (1868–1912) ислоҳотлари билан бошланиб, 20-
асрда замонавий шаклга келган. Ушбу бўлимда Япония пробация хизматининг тарихий
ривожланиши япон ҳуқуқшунос олимларининг тадқиқотлари асосида кўриб чиқилади.
Мэйдзи даври: Пробация хизматининг илк шаклланиши
Японияда пробация хизматининг тарихи Мэйдзи даврида бошланади, бу даврда
мамлакат ғарб давлатларининг ҳуқуқий ва жазони ижро этиш тизимларини фаол
ўрганиб, уларни миллий хусусиятларга мослаштирган. Япон олими Коичи Миядзава
ўзининг тадқиқотларида Мэйдзи даври (1868–1912) Япониянинг ҳуқуқий тизимда
модернизация даври бўлганини таъкидлайди [1]. Бу даврда Японияда феодал тузуми
йўқ қилиниб, марказлашган давлат бошқаруви жорий қилинди. Жазони ижро этиш
тизимида эса ғарб давлатлари, хусусан, Франция ва Германия тажрибалари ўрганилди.
Мэйдзи даврида пробация хизматининг илк шакллари қамоқдан озод қилинган
шахсларни назорат қилиш ва уларни жамиятга қайта мослаштиришга қаратилган. Бу
жараёнда маҳаллий жамоалар муҳим рол ўйнаган, чунки япон жамиятида жамоавий
масъулият анъанаси кучли эди. Япон олими Хироши Цудзи Мэйдзи даврида пробация
хизматининг расмий тузилма сифатида шаклланмаган бўлса-да, маҳаллий лидерлар ва
дин вакиллари томонидан жиноятчиларни ислоҳ қилишга уринишлар бўлганини қайд
этади [2]. Бу уринишлар пробация хизматининг кейинги ривожланишига асос бўлди.
20-аср бошлари: Расмий тизимнинг барпо этилиши
20-асрнинг биринчи ярмида Японияда пробация хизмати расмий тизим сифатида
шакллана бошлади. 1922 йилда “Жиноятчиларни реабилитация қилиш тўғрисида”ги
қонун қабул қилинди, бу пробация хизматининг ташкилий-ҳуқуқий асосларини
белгилаган муҳим ҳужжат бўлди. Япон олими Акира Ямада ушбу қонуннинг пробация
хизматининг институционаллашувида муҳим қадам бўлганини таъкидлайди [3].
Қонунга кўра, қамоқдан шартли озод қилинган шахслар махсус назорат остида бўлиб,
уларнинг жамиятга мослашувига ёрдам бериладиган тизим жорий қилинди.
Бу даврда пробация хизматининг ташкилий тузилмаси ҳам шакллана бошлади.
Адлия вазирлигига қарашли махсус бўлинмалар ташкил этилиб, пробация офицерлари
тайинланди. Ушбу офицерлар қамоқдан чиққан шахсларнинг хулқ-атворини кузатиш,
уларга иш топишда ёрдам бериш ва жамиятга қайта мослашувини таъминлаш
вазифасини бажаришди. Нобуо Комура ўзининг тадқиқотларида бу даврда пробация
хизматининг асосий мақсади жазодан кўра реабилитацияга эътибор бериш бўлганини
ёзади [4]. Бу ёндашув Япония пробация хизматининг кейинги ривожланишида муҳим
омилга айланди.
Иккинчи жаҳон урушидан кейинги ислоҳотлар
53
Иккинчи жаҳон урушидан кейин Японияда пробация хизмати янада ривожланди.
1945 йилда Япония АҚШ бошчилигидаги оккупацияга тушди, бу эса мамлакатнинг
ҳуқуқий ва ижтимоий тизимларида катта ўзгаришларга олиб келди. Ушбу даврда
пробация хизматининг ҳуқуқий асослари қайта кўриб чиқилди ва 1953 йилда
“Жиноятчиларни реабилитация қилиш тўғрисида”ги қонун янги таҳрирда қабул
қилинди. Япон олими Кэйко Морита бу қонуннинг пробация хизматининг замонавий
шаклланишида муҳим аҳамиятга эга эканини таъкидлайди [5]. Қонунга кўра, пробация
хизмати инсон ҳуқуқларини ҳимоя қилиш ва жамият хавфсизлигини таъминлаш
ўртасида мувозанат яратишга қаратилган.
Бу даврда Японияда кўнгилли пробация офицерлари тизими жорий қилинди, бу
тизим пробация хизматининг ўзига хос хусусиятига айланди. Кўнгиллилар маҳаллий
жамоалардан жалб қилиниб, жиноятчиларнинг жамиятга қайта мослашувида муҳим
воситачилик ролини ўйнади. Минору Ёкояма ўзининг тадқиқотларида кўнгиллилар
тизими пробация хизматининг ижтимоий қабул қилинишини оширгани ва давлат
харажатларини камайтирганини ёзади [6]. 1950-йилларга келиб, кўнгилли пробация
офицерлари сони 50,000 га яқинлашди, бу эса тизимнинг кенг қамровлилигини
кўрсатади.
Замонавий давр: Пробация хизматининг мустаҳкамланиши
20-асрнинг иккинчи ярми ва 21-аср бошларида Япония пробация хизмати янада
мустаҳкамланди. 2007 йилда “Пробация хизмати тўғрисида”ги махсус қонун қабул
қилинди, бу қонун пробация хизматининг ташкилий-ҳуқуқий асосларини янада
аниқлаштирди. Япон олими Тору Миура ушбу қонуннинг пробация хизматининг
замонавий талабларга мослашувида муҳим қадам бўлганини таъкидлайди [7]. Қонунга
кўра, пробация хизматининг асосий вазифалари – шахсларнинг жамиятга қайта
мослашуви, уларга ижтимоий ёрдам кўрсатиш ва қайта жиноят содир этишнинг
олдини олишдан иборат.
Замонавий даврда Япония пробация хизмати юқори самарадорлиги билан дунё
миқёсида эътироф этилган. 2020 йилги статистик маълумотларга кўра, пробация
хизмати орқали реабилитация қилинган шахслар орасида қайта жиноят содир этиш
кўрсаткичи 15% дан камроқни ташкил этади [8]. Бу кўрсаткич пробация хизматининг
тарихий ривожланиши ва унинг ташкилий-ҳуқуқий асосларининг мустаҳкамлиги
билан изоҳланади. Япон олимлари пробация хизматининг муваффақиятини унинг
жамият билан интеграцияси, кўнгиллиларнинг фаол иштироки ва қонунчиликнинг
аниқ тартибга солиниши билан боғлайди.
Японияда пробация хизматининг тарихи Мэйдзи давридан бошланиб, 20-асрда
расмий тизим сифатида шаклланди ва Иккинчи жаҳон урушидан кейинги ислоҳотлар
билан мустаҳкамланди. Бу тизимнинг ривожланишида миллий қадриятлар ва хорижий
тажрибалар уйғунлашган. Япон олимларининг тадқиқотларига кўра, пробация
хизматининг муваффақияти унинг ташкилий-ҳуқуқий асослари, кўнгиллилар тизими
ва жамият билан ҳамкорлиги билан боғлиқ. Япония тажрибаси юртимиз пробация
хизматини ривожлантириш учун муҳим ўрнак бўла олади, хусусан, маҳаллий
жамоаларни жалб қилиш ва ҳуқуқий асосларни мустаҳкамлаш соҳасида.
References:
54
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Miyazawa, K. (1991). The History of Criminal Justice in Japan. Tokyo: University Press.
2.
Tsuji, H. (2005). Penal System in Japan. Osaka: Legal Studies Press.
3.
Yamada, A. (2015). Legal Foundations of Probation in Japan. Tokyo: Legal Publishing.
4.
Komura, N. (2010). Organizational Foundations of Probation Services. Journal of
Japanese Law, 15(2), 45–60.
5.
Morita, K. (2019). Efficiency of Probation Services. Journal of Rehabilitation Studies,
22(4), 78–90.
6.
Yokoyama, M. (2018). Social Foundations of Probation in Japan. Asian Journal of
Criminology, 13(3), 200–215.
7.
Miura, T. (2020). Global Probation Systems. Kyoto: Academic Press.
8.
Ministry of Justice, Japan. (2020). Annual Report on Probation Services. Tokyo:
Government Press.
