FUTBOL MASHG‘ULOTLARIDA JISMONIY TAYYORGARLIKNI RIVOJLANTIRISH USULLARI

`

9

FUTBOL MASHG‘ULOTLARIDA JISMONIY TAYYORGARLIKNI

RIVOJLANTIRISH USULLARI

Ilyosboyev Sirojiddin Baxtiyor oʻgʻli

Chirchiq Davlat Pedagogika Universiteti

Maktabgacha boshlangʻich taʼlim fakulteti

Maktabgacha boshlangʻich ta’limda jismoniy tarbiya yo‘nalishi 2-kurs talabasi

ilyosboyevsirojiddin600@gmail.com

https://doi.org/10.5281/zenodo.15321489

Annotatsiya:

Mazkur maqolada futbol mashg‘ulotlari jarayonida jismoniy

tayyorgarlikni rivojlantirishning samarali usullari tahlil qilinadi. Futbolchilarning kuch, tezlik,
chidamlilik, epchillik kabi muhim jismoniy sifatlarini shakllantirishda zamonaviy sport
metodikalarining o‘rni, ularning yosh, tayyorgarlik darajasi va pozitsiyalariga moslashtirilgan
yondashuvlar asosida qo‘llanishi yoritiladi. Shuningdek, individual va guruhli mashqlar,
intervalli treninglar, funksional tayyorgarlik mashqlari orqali futbolchilarning umumiy va
maxsus jismoniy holatini oshirishning ahamiyati ko‘rsatib o‘tiladi. Tadqiqot natijalari futbol
mashg‘ulotlarini samarali tashkil etish va o‘quv-mashg‘ulot jarayonining sifatini oshirishga
xizmat qiladi.

Kalit so‘zlar:

futbol, jismoniy tayyorgarlik, sport mashg‘ulotlari, chidamlilik, tezlik, kuch

mashqlari, funksional tayyorgarlik, trening usullari, sport metodikasi, futbolchilar rivojlanishi.

Zamonaviy futbol o‘yinchilardan yuqori darajadagi jismoniy tayyorgarlikni talab qiladi.

O‘yinning intensivligi, tezkorlik, chidamlilik va kuch kabi jismoniy sifatlar futbolchilarning
maydondagi samaradorligini belgilovchi asosiy omillardir. Shu bois, futbol mashg‘ulotlarida
jismoniy tayyorgarlikni rivojlantirish usullarini chuqur o‘rganish va amaliyotga tatbiq etish
dolzarb masala hisoblanadi. Jismoniy tayyorgarlikning asosiy maqsadi futbolchilarning
umumiy va maxsus jismoniy sifatlarini rivojlantirish orqali ularning o‘yin davomida yuqori
darajadagi harakat faoliyatini ta'minlashdir. Bu esa, o‘z navbatida, murabbiylardan ilmiy
asoslangan mashg‘ulot dasturlarini ishlab chiqish va ularni samarali amalga oshirishni talab
etadi.

Jismoniy tayyorgarlikning asosiy komponentlari - Futbolchilarning jismoniy

tayyorgarligi quyidagi asosiy komponentlarni o‘z ichiga oladi. Chidamlilik: Uzoq muddatli
yuqori intensivlikdagi harakatlarni amalga oshirish qobiliyati. Tezlik: Qisqa vaqt ichida
maksimal tezlikka erishish va uni saqlab qolish. Kuch: Mushaklarning qarshilikka nisbatan
harakat qilish qobiliyati. Epchillik: Harakatlarni tez va aniq bajarish, yo‘nalishni tez
o‘zgartirish qobiliyati. Muvozanat va koordinatsiya: Tana harakatlarini muvofiqlashtirish va
barqarorlikni saqlash qobiliyati.

Jismoniy tayyorgarlikni rivojlantirish usullari - Intervallik mashg‘ulotlar Intervallik

mashg‘ulotlar yuqori va past intensivlikdagi harakatlarni navbatma-navbat bajarishni o‘z
ichiga oladi. Bu usul futbolchilarning aerob va anaerob tizimlarini rivojlantirishga yordam
beradi. Masalan, 30 soniya maksimal tezlikda yugurish, so‘ngra 1 daqiqa sekin yurish yoki
dam olish. Plyometrik mashqlar - Plyometrik mashqlar mushaklarning kuchini va portlovchi
harakatlarni rivojlantirishga qaratilgan. Bu turdagi mashqlar futbolchilarning sakrash, tez
harakatlanish va yo‘nalishni tez o‘zgartirish qobiliyatlarini oshiradi. Masalan, to‘siqlardan
sakrash, tezlik bilan yo‘nalishni o‘zgartirish mashqlari. Funktsional mashqlar - Funktsional
mashqlar futbolchilarning o‘yindagi harakatlariga o‘xshash harakatlarni takrorlash orqali

`

10

ularning umumiy jismoniy tayyorgarligini oshiradi. Bu mashqlar muvozanat, koordinatsiya va
epchillikni rivojlantirishga yordam beradi. Masalan, to‘p bilan harakatlanish, qarshi
hujumlarni simulyatsiya qilish. Individual yondashuv - Har bir futbolchining jismoniy holati,
yoshi va o‘yin pozitsiyasiga qarab individual mashg‘ulot dasturlari tuzish muhimdir. Bu
yondashuv futbolchilarning o‘ziga xos ehtiyojlarini inobatga olib, ularning maksimal
rivojlanishini ta'minlaydi. Jismoniy tayyorgarlikni baholash va nazorat qilish -
Futbolchilarning jismoniy tayyorgarlik darajasini baholash uchun turli testlar va o‘lchovlar
qo‘llaniladi. Masalan, 30 metrga yugurish, sakrash balandligi, yurak urish tezligi va boshqalar.
Bu testlar mashg‘ulotlarning samaradorligini aniqlash va zarur o‘zgartirishlar kiritish
imkonini beradi.

Futbolchilarning jismoniy tayyorgarligini samarali shakllantirish maqsadida

tayyorgarlik bosqichma-bosqich amalga oshirilishi kerak. Bu bosqichlar quyidagilardan
iborat: Umumiy jismoniy tayyorgarlik (UJT) – yangi futbolchilar va yoshlar uchun
mo‘ljallangan bosqich. Bunda chidamlilik, kuch, tezlik, moslashuvchanlik kabi umumiy sifatlar
shakllantiriladi. Bunda gimnastika, yugurish, suzish, umumiy kuch mashqlari asosiy o‘rinda
turadi. Maxsus jismoniy tayyorgarlik (MJTT) – bu bosqichda futbol o‘yiniga xos bo‘lgan
harakatlar, masalan, tezlik bilan yo‘nalishni o‘zgartirish, to‘p bilan harakatlanish, portlovchi
kuch (start tezligi) ustida ishlanadi. Musobaqa oldi tayyorgarligi – musobaqalar oldidan
futbolchilarning funksional holatini optimal darajaga olib chiqish bosqichidir. Bu bosqichda
yuklamalar intensivligi kamaytiriladi, lekin o‘yin ritmi va texnikaga yaqin mashg‘ulotlar
beriladi. Reabilitatsion bosqich – musobaqa yoki jarohatdan keyin futbolchi tiklanishi va sport
formasiga qaytishini ta’minlash uchun mo‘ljallangan. Bu bosqichda fizioterapiya, yengil
yugurish, cho‘zish mashqlari, mushaklarning tiklanishiga xizmat qiluvchi faoliyatlar bajariladi.

Jismoniy tayyorgarlikda yosh jihati muhim o‘rin tutadi:
7–12 yosh: Asosiy e’tibor koordinatsiya va epchillikni rivojlantirishga qaratiladi.

Mashg‘ulotlar o‘yin shaklida tashkil etiladi.

13–16 yosh: Chidamlilik va kuchni shakllantirish, plyometrik mashqlarni kiritish va

yugurish mashg‘ulotlari kuchaytiriladi.

17 yosh va undan yuqori: Maxsus tayyorgarlik, funksional yuklamalar va individual

yondashuv asosiy o‘ringa chiqadi. O‘yin pozitsiyasiga qarab mashqlar farqlanadi (masalan,
darvozabonlar uchun portlovchi kuch, yarim himoyachilar uchun chidamlilik).

Jahon tajribasidan misollar - Germaniya futbol akademiyalarida tayyorgarlik dasturlari

qat’iy bosqichlarga bo‘lingan. Jismoniy yuklamalar individual fiziologik imkoniyatlarga
moslashtirilgan. Ispaniya futbol maktablarida koordinatsiya, epchillik va texnikani birgalikda
rivojlantirish ustuvor hisoblanadi. Angliya futbol akademiyalari funktsional tayyorgarlikka va
raqamli monitoring tizimlariga e’tibor qaratadi.

XULOSA

Futbol o‘yinchilari uchun jismoniy tayyorgarlikni mukammal darajada rivojlantirish,

sportdagi muvaffaqiyatning asosiy omili hisoblanadi. Zamonaviy futbolning yuqori intensivligi
va o‘yinning tezkorligi jismoniy sifatlarning rivojlanishini talab qiladi. Futbolchilarning
chidamliligi, tezligi, kuchi, epchilligi va muvozanati kabi jismoniy ko‘nikmalarni rivojlantirish
orqali ularning o‘yin davomida samaradorligini oshirish mumkin.

`

11

Futbol mashg‘ulotlarida jismoniy tayyorgarlikni rivojlantirish uchun bir nechta usullar

mavjud. Intervallik mashg‘ulotlar, plyometrik mashqlar, funktsional yondashuvlar va
individual dasturlar yordamida futbolchilarning jismoniy imkoniyatlari doimiy ravishda
yaxshilanadi. Ushbu usullar nafaqat umumiy jismoniy tayyorgarlikni, balki maxsus futbol
texnikasini rivojlantirishga ham yordam beradi.

Bundan tashqari, futbolchilarning jismoniy tayyorgarligini samarali baholash va nazorat

qilish uchun zamonaviy texnologiyalar, masalan, GPS tizimlari va wearables (kiyiniladigan
texnologiyalar)dan foydalanish jismoniy holatni real vaqtda kuzatishga imkon beradi.
Shuningdek, yoshga qarab yondashuv futbolchilarni o‘zlarining individual ehtiyojlariga mos
mashg‘ulotlar bilan ta'minlashga yordam beradi.

Bundan tashqari, jismoniy tayyorgarlikning muvaffaqiyati murabbiylarning ilmiy

yondashuvi va tajribasiga bog‘liqdir. Futbolchilar uchun individual mashg‘ulot dasturlarini
ishlab chiqish, mashg‘ulotlarni ilmiy asosda tashkil etish va sportchilarning jismoniy va
psixologik holatini nazorat qilish zarur.

Umuman olganda, futbol mashg‘ulotlarida jismoniy tayyorgarlikni rivojlantirish —

nafaqat sportchilarning jismoniy holatini yaxshilash, balki ularning o‘yindagi samaradorligini
oshirish, jarohatlar xavfini kamaytirish va uzoq muddatli sport faoliyatini ta'minlashga
yordam beradi. Shu sababli, murabbiylar va futbolchilar doimiy ravishda yangi
yondashuvlarni qo‘llash, o‘z bilimlarini yangilash va zamonaviy texnologiyalarni faol
foydalanishlari zarur.

References:

Используемая литература:

Foydalanilgan adabiyotlar:

1.

Турсунов

А.

2022

ЧАҚИРУВГА

ҚАДАР

БОШЛАНҒИЧ

ТАЙЁРГАРЛИК

МАШҒУЛОТЛАРИДА ПЕДАГОГИК ВА ИННОВАЦИОН ТЕХНОЛОГИЯЛАРНИ ҚЎЛЛАШ ВА
УЛАРНИНГ ЎЗИГА ХОС ТОМОНЛАРИ Science and innovation, 1(B3), 432- 434
2.

Аbdurasulov J. (2024). HARBIY PEDAGOGIKANING BOSHQA FANLAR BILAN ALOQASI.

Молодые

ученые,

2(6),

48–52.

извлечено

от

https://in-

academy.uz/index.php/yo/article/view/28164
3.

Аbdurasulov J., & Pardabayeva , M. (2024). MUSOBAQADAN OLDIN SPORTCHILARNI

PSIXOLOGIK TAYYORLASH. Евразийский журнал социальных наук, философии и
культуры,

4(6

Part

2),

73–76.

извлечено

от

https://in-

academy.uz/index.php/ejsspc/article/view/34717
4.

Axrorova , M. . (2025). THE ROLE OF SCAFFOLDING IN TEACHING WRITING TO EFL

LEARNERS. Журнал академических исследований нового Узбекистана, 2(4), 164–169.
извлечено от https://in-academy.uz/index.php/yoitj/article/view/49751
5.

Axrorova , M. . (2025). THE EFFECTIVENESS OF PODCASTS IN DEVELOPING EFL

LISTENING SKILLS. Наука и технология в современном мире, 4(7), 13–20. извлечено от
https://in-academy.uz/index.php/zdift/article/view/48708
6.

Axrorova , M. (2025). THE ROLE OF ROLE-PLAY IN ENHANCING EFL WRITING

DEVELOPMENT. Общественные науки в современном мире: теоретические и

`

12

практические

исследования,

4(7),

39–46.

извлечено

от

https://in-

academy.uz/index.php/zdif/article/view/48706
7.

Axrorova , M. . (2025). THE USE OF GRAPHIC ORGANIZERS IN TEACHING EFL READING

SKILLS.

Наука

и

инновация,

3(10),

48–55.

извлечено

от

https://in-

academy.uz/index.php/si/article/view/48702
8.

Yo‘ldashova , M. . (2025). STRESS VA UNI BOSHQARISH USULLARI. Журнал

академических исследований нового Узбекистана, 2(4), 170–174. извлечено от
https://in-academy.uz/index.php/yoitj/article/view/49753
9.

Yo‘ldashova

,

M.

2025.

MOTIVATSIYA

VA

MOTIVLARNI

O‘RGANISH

METODLARI.

Педагогика и психология в современном мире: теоретические и

практические исследования

. 4, 7 (апр. 2025), 30–36.

10.

Yo‘ldashova , M. . (2025). OILA PSIXOLOGIYASI.

Молодые ученые

,

3

(10), 50–55.

извлечено от https://in-academy.uz/index.php/yo/article/view/48692
11.

Yo‘ldashova , M. (2025). QOBILIYATLARNI O‘RGANISH METODLARI.

Наука и

инновация

,

3

(10),

56–61.

извлечено

от

https://in-

academy.uz/index.php/si/article/view/48703
12.

Iskandarova , R. . (2025). XOTIRA HAQIDA UMUMIY TUSHUNCHA. Педагогика и

психология в современном мире: теоретические и практические исследования, 4(7),
37–44. извлечено от https://in-academy.uz/index.php/zdpp/article/view/48684
13.

Iskandarova , R. . (2025). PSIXOLOGIYADA BILISH JARAYONLARI. Молодые ученые,

3(10), 56–62. извлечено от https://in-academy.uz/index.php/yo/article/view/48693
14.

Iskandarova , R. . (2025). ONG VA ONGSIZLIK HAQIDA TUSHUNCHA. Наука и

инновация,

3(10),

62–67.

извлечено

от

https://in-

academy.uz/index.php/si/article/view/48704
15.

Jahongirmirzo, A., O’G’Li, O. O. B., & Ro’Ziboyevich, C. I. (2022). BO ‘LAJAK HARBIY

XIZMATCHILARDA PSIXOLOGIK TAYYORGARLIKNING O ‘ZIGA XOS JIHATLARI. Science and
innovation, 1(B3), 817-820
16.

Eshnaev N. J. Specific aspects of scientific research of spiritual and moral problems //

Academic research in educational sciences. - 2021. - Т. 2. - №. Special Issue 1.
17.

Эшнаев Н.Ж. Суицид ва унинг ижтимоий-психологик омиллари. Муғаллим ҳәм

үзликсиз билимлендириў ISSN: 2181-7138 №2/1 2021 й
18.

Нортожи Жумаевич Эшнаев. (2021). Маънавий-ахлоқий муаммоларни илмий

тадқиқ этишнинг ўзига хос жиҳатлари. ACADEMIC RESEARCH IN EDUCATIONAL
SCIENCES. Vol.2, no. 2. b. 364-369.
19.

Eshnaev N . Zh ., Maratov T . Ғ ., Mirzarakhimova G . Uzbek milli movie sanati wa

madaniyatida psychoprophylaxis hizmat tisimini zhory etish masalalari //Oriental Art and
Culture. – 2020. – no. III. - S. _ 156-165.
20.

Eshnayev N. J. (2024). THE INFLUENCE OF THE DISCRIMINATORY APPROACH ON THE

MOBILE AND FLEXIBLE CHARACTERISTICS OF LEARNERS AND THE FACT THAT IT IS A
FACTOR OF LOW LEARNING.

Web of Teachers: Inderscience Research

,

2

(6), 216–220.

Retrieved from http://webofjournals.com/index.php/1/article/view/1555
21.

Eshnaev N.J. Problemi kachestva i effektivnosti I perspektivi professionalnogo

obrazovaniya prakticheskogo psixologa G’G’ Nauchniy obozrevatel.Nauchno-analiticheskiy

`

13

jurnal, 2021.№ 11(131),-S. 22-25.
22.

Nоrtоji Jumаеvich Eshnаеv. (2021). Mа’nаviy-ахlоqiy muаmmоlаrni ilmiy tаdqiq

etishning oʻzigа хоs jihаtlаri. ACADEMIC research in educational sciences. vol.2, no. 2. p. 364-
369.
23.

Rakhmanova, D. (2023). PSYCHOLOGICAL MECHANISMS OF OPTIMIZING

STUDENTS'INTELLECTUAL AND COMMUNICATIVE SKILLS IN PROFESSIONALTRAINING.
Science and innovation, 2(B5), 254-257.
24.

Rakhmanova, D. U. (2024). INTRODUCTION OF ARTIFICIAL INTELLIGENCE

INTOPSYCHOLOGY. Web of Teachers: Inderscience Research, 2(9), 116-121.
25.

Rakhmanova,D.(2023).

PSYCHOLOGICAL

DETERMINANTS

OF

STUDENTS'

INTELLECTUAL ACTIVITY OPTIMIZATION. Scienceandinnovation, 2(B11), 478-483
26.

Raxmanova, D. U. (2021). BOSHLANG’ICH SINFLARDA MATEMATIKA DARSLARIDA

O’QUVCHILARNING BARCHA TOIFALARI BILAN ISHLASH METODIKASI. Academic research in
educational sciences, 2(CSPI conference 2), 574-579.
27.

Rakhmanova, D. (2023). The role of neurography in art therapy. Science andinnovation,

2(B3), 73-76.